Paweł I Romanow

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Paweł I Romanow
Borovikovsky Pavel I.jpg
Cesarz i Samodzierżca Wszechrusi
Okres panowania od 17 listopada 1796
do 23 marca 1801
Poprzednik Katarzyna II
Następca Aleksander I Romanow
Wielki mistrz Zakonu Maltańskiego
Okres panowania od 1799
do 23 marca 1801
Poprzednik Ferdinand von Hompesch zu Bolheim
Następca Giovanni Battista Tommasi
(od 1803[1])
Hrabia Oldenburga
Okres panowania od 1 lipca 1773
do 14 grudnia 1773
Poprzednik Chrystian VII Oldenburg
Następca Fryderyk August I
Dane biograficzne
Dynastia Romanowowie
Urodziny 1 października 1754
Sankt Petersburg
Śmierć 23 marca 1801
Sankt Petersburg
Ojciec Piotr III Romanow
Matka Katarzyna II
Żona Natalia Aleksiejewna
Maria Fiodorowna
Dzieci Aleksander
Konstanty
Aleksandra
Helena
Maria
Katarzyna
Olga
Anna
Mikołaj
Michał
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons

Paweł I Piotrowicz, ros. Павел I Петрович (ur. 20 września?/1 października 1754 w Sankt Petersburgu, zm. 11 marca?/23 marca 1801 tamże) – cesarz Rosji w latach 1796–1801, wielki mistrz Zakonu Maltańskiego 1799-1801, hrabia Oldenburga w 1773, wolnomularz[2]

Następca tronu[edytuj | edytuj kod]

Paweł Piotrowicz urodził się 20 września (1 października) 1754 roku, oficjalnie jako syn Piotra III i Katarzyny II. Ojcostwo Piotra III nie było jednak pewne. Kolportowano pogłoski, iż faktycznym ojcem Pawła był hrabia Sergiej Sałtykow. Jeden z wielu kochanków Katarzyny Wielkiej. Według innych plotek, rzeczywistym dzieckiem Katarzyny była Aleksandra Branicka, którą zaraz po urodzeniu cesarzowa Elżbieta zamieniła na niemowlę płci męskiej niewiadomego pochodzenia[3][4] Katarzyna II sama świadomie szerzyła wersje o pochodzeniu swego syna z nieprawego łoża. W ten sposób jej wątpliwe prawa do tronu rosyjskiego rosły, cudzołóstwo maskowało carobójstwo.[5] Wielki książę został ochrzczony 25 września (6 października). Matka nie spieszyła się, aby poznać syna. Zobaczyła go dopiero po czterdziestu dniach od momentu narodzin. Po raz drugi ujrzała go z końcem roku, po raz trzeci po Wielkanocy w roku następnym.[6]

Następca tronu był przedmiotem wielu targów i zabiegów politycznych. Cesarzowa Elżbieta zaangażowana w wojnę przeciwko Prusom rozważała różne rozwiązania. Na dworze sądzono, pod wpływem sympatii Piotra III dla Fryderyka II, zmieni swą decyzję w sprawie następstwa tronu, także Paweł będzie jej bezpośrednim spadkobiercą.[7]

Od 1761 roku za wychowanie Pawła odpowiedzialny był Nikita Panin (1718-1783), polityk rosyjski, w pewnym okresie bliski współpracownik cesarzowej Katarzyny II, minister spraw zagranicznych Rosji w latach 1764-1780, zastępca wielkiego mistrza Wielkiej Loży Prowincjonalnej Iwana Perfiljewicza Jełagina[8], który reprezentował interesy młodego carewicza w skomplikowanej walce koterii na dworze. Panin prowadził edukację Pawła w duchu opozycyjnym wobec Katarzyny II. Nie raz poruszano „buntownicze“ tematy na lekcjach z następcą tronu.[9]

Cesarz Paweł I Romanow

Ośmioletni Paweł był świadkiem przewrotu pałacowego w 1762 roku.[10] W roku 1772 zwolennicy Pawła żywili nadzieję, że Katarzyna przekaże tron swemu następcy. Carewicz skończył 18 lat i osiągnął wiek dojrzały. Nadzieje okazały się płonne i walka rozmaitych frakcji toczyła się nadal. Jednym w powodów takiego stanu rzeczy było przeświadczenie, że stan tymczasowy z 28 czerwca 1762 roku się nie skończył, a Katarzyna nie miała legitymacji prawnej do sprawowania władzy.[11] "Stronnictwo" Pawła Piotrowicza brało czynny udział w tej walce. Cesarzowa chcąc je osłabić najpierw ożeniła syna z Wilhelminą Hessen-Darmstadt (1755-1776), a potem wykorzystując małżeństwo syna i fakt jego pełnoletności odsunęła od niego wychowawcę. Droga do tronu wielkiego księcia nie była łatwa. Musiał walczyć nie tylko z matką i plotkami o swym nieprawym pochodzeniu, ale także z licznymi samozwańcami podającymi się za niego lub za ojca Piotra III.[12]

Jako następca tronu Paweł był wyrazicielem idei głoszonych przez jego preceptorów. Panin namawiał swego wychowanka do zreformowania ustroju państwowego Rosji na zasadach konstytucyjnych. Proponował wprowadzić wolność polityczną opartą głównie na władzy senatu. Senatowi podlegałyby zgodnie z hierarchią zgromadzenia szlacheckie, guberniane lub okręgowe i powiatowe. Senat w myśl nowej konstytucji byłby obdarzony pełnią władzy ustawodawczej, cesarzowi pozostałaby władza wykonawcza z prawem zatwierdzania omawianych i przyjętych przez senat ustaw.[13] Jednocześnie wielki książę stworzył w Gatczynie "pocieszne pułki" – organizację wojskową opartą na pruskim drylu i okrutnej musztrze, które kierują go bardziej w stronę tych idei, jakie wprowadzi, gdy zostanie cesarzem. W stronę centralizmu i bezwzględnego samowładztwa.[14]

U władzy[edytuj | edytuj kod]

Początki panowania[edytuj | edytuj kod]

Tron cesarski Pawła I

U progu swego panowania Paweł I dokonał swoistego aktu zemsty na swej matce. Wydobyto z grobu ciało Piotra III i położono je obok zwłok Katarzyny II. Paweł I demonstracyjnie oddawał hołd cesarskiej parze, zwłaszcza ojcu. Koronacja na imperatora Rosji odbyła się 5 kwietnia?/16 kwietnia 1797 w Moskwie. U boku cesarza pojawili się nowi ludzie, pochodzący głównie z niższych warstw społecznych. Błyskawiczną karierę zrobił hrabia Aleksiej Arakczejew (1769-1834), później generał armii Imperium Rosyjskiego, minister wojny Rosji oraz jeden z najbliższych współpracowników Aleksandra I w drugim okresie jego rządów.[15] Ci, którzy zaznali łaski cesarza żyli w ustawicznym strachu. Nastały rządy terroru. Nawet najmniejsze przewinienie mogło zakończyć się zesłaniem albo śmiercią. Paweł I ogłosił powszechną amnestię. Jedną z pierwszych decyzji Pawła I, jako imperatora Rosji, było zwolnienie z twierdzy w Petersburgu generała Tadeusza Kościuszki. Wolność tę Kościuszko opłacił zresztą przysięgą wiernopoddańczą. Paweł I i Kościuszko zaprzyjaźnili się nawet, a monarcha chciał podarować polskiemu generałowi 1000 „dusz”. Kościuszko uprosił o zamianę ich na 60 tysięcy rubli. Był to, na ówczesne czasy, wielki majątek, a Kościuszko dzięki niemu mógł wyjechać po raz drugi do Ameryki, skąd jednakże po kilkunastu miesiącach wrócił do Europy, zamieszkując w Paryżu, a następnie w Szwajcarii. Oprócz Kościuszki uwolniono także pisarza Mikołaja Nowikowa (1744-1818). Szczególne względy okazywano gnębionemu przez Katarzynę II, Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu. Cesarz wypłacał mu pensję i obdarowywał prezentami.[16]

Polityka wewnętrzna[edytuj | edytuj kod]

Najważniejszym posunięciem w sprawach gospodarki wewnętrznej było wydanie przez Pawła I manifestu, ograniczającego pracę pańszczyźnianą chłopów na rzecz obszarników do trzech dni w tygodniu. Pozostałe 3 dni mieli poświęcać na pracę na własnej ziemi, zaś niedziela miała być wolna od pracy. Posunięcie to zasadniczo ulżyło doli pańszczyźnianych chłopów rosyjskich. Monarcha wydał ponad 2 tysiące aktów prawnych. Średnio 40 ustaw, dekretów i rozporządzeń miesięcznie regulowało sprawy wewnętrzne państwa. Dekret gonił dekret. Nieustannie wprowadzane były inowacje. Reorganizowano już zmienione struktury. Nowy władca walczył z nadużyciami w administracji. Do zbuntowanych regionów wysyłał zaufanych i wiernych sobie dygnitarzy. Rozbudował aparat policji. Policyjna inwigilacja stała się wszechobecna.[17] Wielką miłością Pawła była armia. Dokonał reorganizacji jej struktur. Bezwzględnie tępiono pijaństwo, rozpustę i grę w karty.[18] Żołnierzy dręczono i bito. W 1800 roku 88 osób otrzymało karę śmierci zamienioną na wychłostanie knutem, piętnowanie i zesłanie na ciężkie roboty.[19] W ramy wychowania wojskowego wkroczyła etyka rycerska. Wprowadzono nowe szarże i rangi. Utworzono nowe formacje jazdy. Po raz pierwszy założono dom dla sierot po byłych wojskowych (dla 1000 chłopców i 250 dziewcząt).[20] Zmiany zapoczątkowane przez Pawła, a rozwinięte przez jego następców, stały się fundamentem nowoczesnej armii rosyjskiej. Imperator został mistrzem i protektorem Zakonu Kawalerów Maltańskich. Sympatyzował z jezuitami. Otworzył w Petersburgu wyższe kolegium duchowne.[21]

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

W sprawach polityki zagranicznej Paweł I kontynuował działania matki, Katarzyny II. Przystąpił do koalicji z Wielką Brytanią, Austrią i Turcją (II koalicja antyfrancuska), wypowiedział wojnę rewolucyjnej Francji i wysłał wojska ekspedycyjne do Italii przeciwko Francuzom.[22] Część wojsk przetransportowana została na statkach floty czarnomorskiej na Sycylię, skąd zaatakowały one południową Italię. Większe oddziały, pod dowództwem feldmarszałka Aleksandra Suworowa, zajęły całą francuską, północną Italię i przez Alpy przebiły się nad Ren. Jeszcze inne oddziały rosyjskie, wraz z Anglikami, wzięły udział w desancie morskim na Holandię. Na wszystkich tych trzech frontach sojusznicy faktycznie pozostawili Rosjan bez wsparcia ze swej strony i rozgoryczony Paweł I wycofał swe wojska ekspedycyjne do Rosji. Paweł I kontynuował także politykę matki na Kaukazie Południowym. W 1801, kilka miesięcy po śmierci króla Kartlii i Kachetii Jerzego XII, wcielił jego królestwo (rosyjski protektorat od czasu zawarcia traktatu gieorgijewskiego w 1783) do Rosji, przekształcając je w zwykłą gubernię Imperium Rosyjskiego[23].

Spisek i śmierć[edytuj | edytuj kod]

Paweł I nie był lubiany przez szlachtę i arystokrację rosyjską za próby umniejszenia ich przywilejów, niespodziewane dymisje i poniżanie podwładnych. Już w latach 1797-1799 rozwijała się konspiracja przeciw imperatorowi. Uczestniczyli w niej: następca tronu Aleksander, jego żona Elżbieta Aleksiejewna, Adam Jerzy Czartoryski, Nikołaj Nowosilcow, Piotr Stroganow, Wiktor Koczubej i inni.[24] Nie było to działanie zorganizowane i nie było realnym zagrożeniem dla władcy, ale stało się dla niego istotnym sygnałem ostrzegawczym. W 1801 doszło do zawiązania kolejnego spisku, w którym uczestniczyli: gubernator Petersburga Peter Ludwig von der Pahlen, Płaton Zubow, Nikołaj Zubow, generał Levin August von Bennigsen i inni wyżsi oficerowie, którzy po opanowaniu Zamku Michajłowskiego, zażądali jego abdykacji na rzecz syna. Gdy odmówił, został uduszony przez kapitana Jakowa Skariatina.

Natalia Aleksiejewna Romanowa

Po śmierci Pawła I w 1801, tron objął jego syn 23-letni Aleksander I Pawłowicz (1801-1825).

Potomstwo[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci pierwszej żony Wilhelminy Hessen-Darmstadt, która po przejściu na prawosławie przyjęła imię Natalia Aleksiejewna Romanowa, car Paweł ożenił się po raz drugi. Tym razem jego żoną została Zofia Dorota Wirtemberska, czyli Maria Fiodorowna (1759-1828). Para doczekała się 10 dzieci:

∞ 1799 Józef Antoni Habsburg
∞ 1799 Fryderyk Ludwik Meklemburg-Schwerin
∞ 1804 Karol Fryderyk Sachsen-Weimar-Eisenach
∞ 1809-1812 Jerzy Oldenburski
∞ 1816 Wilhelm I Wirtemberski
∞ 1816 Wilhelm II Holenderski
∞ 1824 Charlotta Wirtemberska

Kinematografia[edytuj | edytuj kod]

W 2003 r. powstał film pt. Biednyj, Biednyj Pawel (Бедный, Бедный Павел) w reż. Witalija Mielnikowa, oparty na dziejach jego panowania i śmierci.

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

Karol Fryderyk von Holstein
ur. 30 IV 1700
zm. 18 VI 1739
Anna Romanowa 1)
ur. 2 I 1708
zm. 15 V 1728
Chrystian August von Anhalt-Zerbst
ur. 29 XI 1690
zm. 16 III 1747
Joanna von Holstein 2)
ur. 24 X 1712
zm. 30 V 1760
         
     
  Piotr III Romanow
ur. 21 II 1728
zm. 17 VII 1762
Katarzyna II Wielka 3)
ur. 2 V 1729
zm. 17 XI 1796
     
   
1
Natalia Aleksiejewna 4)
ur. 25 VI 1755
zm. 26 IV 1776
OO   10 X 1773
2
Maria Fiodorowna 5)
ur. 25 X 1759
zm. 5 XI 1828
OO   7 X 1776
Paweł I
ur. 1 X 1754
zm. 24 III 1801
3
Zofia Stiepanowa Uszakowa
ur. 1746
zm. 26 IX 1803
OO   związek pozamał.
3
Lubowa Bacrat
OO   związek pozamał.
                   
                   
   2    2    2    2    2
Aleksander I Romanow
 ur. 27 XII 1777
 zm. 1 XII 1825
 
Konstantyn
 ur. 27 IV / 8 V 1779
 zm. 15 VI / 27 VI 1831
 
Mikołaj I
 ur. 25 VI 6 VII 1796
 zm. 18 II / 2 III 1855
 
Michał Pawłowicz Romanow
 ur. 8 II 1798
 zm. 9 IX 1849
 
Aleksandra
 ur. 9 VIII 1783
 zm. 16 III 1801
 
   2    2    2    2    2
Helena 6)
 ur. 24 XII 1784
 zm. 24 IX 1803
 
Maria 7)
 ur. 16 II 1786
 zm. 23 VI 1859
 
Katarzyna 8)
 ur. 21 V 1788
 zm. 9 I / 19 I 1819
 
Olga
 ur. 22 VII 1792
 zm. 26 I 1795
 
Anna
 ur. 7 I / 18 I 1795
 zm. 1 III 1865
 
   3    3            
Semen Afanassjewicz Wieliki
 ur. 1772
 zm. 1794
 
Marfa Pawłowa Moussine-Juriewa
 ur. 1801
 zm. ?
 
  1. córka cara Piotra Wielkiego
  2. siostra króla Szwecji Adolfa Fryderyka z Oldenburgów
  3. właściwie: Fryderyka Zofia Augusta, księżniczka Anhalt-Zerbst
  4. właściwie: Wilhelmina Luiza, księżniczka heska
  5. właściwie: Zofia Dorota, siostra Fryderyka I króla Wirtembergii

gengen

Ciekawostki[25][edytuj | edytuj kod]

  • Paweł Jasienica w Dziejach Agonii twierdził, iż Paweł I bardzo lubił Polaków, gdyby powstanie Kościuszkowskie wybuchło przynajmniej 2 lata później zapewne nie doszło by do rozbiorów. W rozmowie z Ignacym Potockim, powiedział: Zawsze byłem przeciwny podziałowi Polski, był to krok równie gorszący jak niepolityczny, lecz stał się już. Zezwoliłaby Austria i Prusy na przywrócenie Polski? Mamże ja sam część moją oddać, ich wzmocnić, a siebie osłabić? Mamże wojnę toczyć, by ich do tego przymusić? Ach, nadto państwo moje toczyło już wojen, czas nam wytchnąć. Trzeba więc, byście się poddali konieczności i żyli spokojnie.
  • Wielką sympatią darzył też króla Stanisława Augusta (uważał go za swego ojca – mimo tego, iż ów zaprzeczał). Zwrócił mu tytuł królewski i podarował na zamieszkanie Pałac Marmurowy. Uczestniczył w jego pogrzebie (jechał konno trzymając szable ostrzem w dół na znak żałoby).
  • Podarował Potockiemu i Kościuszce (którego zwolnił z więzienia) po tysiąc dusz.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. w latach 1801-1803 władzę Wiekiego mistrza Zakonu Maltańskiego sprawował Nikołaj Iwanowicz Sałtykow jako Namiestnik ad interim Wielkiego Magisterium
  2. Wolnomularstwo w świetle encyklopedyj. Wypisy, Warszawa 1934, s. 6.
  3. Marian Kukiel Książę Adam Warszawa 1993
  4. Henryk Mościcki Aleksandra Branicka, w: Polski Słownik Biograficzny t. II, Kraków 1936, s. 393
  5. Natan Ejdelman, "Paweł I czyli śmierć tyrana, Warszawa 1990, s. 30.
  6. Władysław A. Serczyk, Katarzyna II, Wrocław 2004, s. 69.
  7. Władysław A. Serczyk, op. cit., s. 83.
  8. Ludwik Hass, Wolnomularstwo w Europie środkowo-wschodniej w XVIII i XIX wieku, 1982, s. 139.
  9. Natan Ejdelman, "Paweł I czyli śmierć tyrana, Warszawa 1990, s. 37.
  10. Natan Ejdelman, "Paweł I czyli śmierć tyrana, Warszawa 1990, s. 30.
  11. Natan Ejdelman, op. cit., s. 36.
  12. Natan Ejdelman, op. cit., s. 38.
  13. Natan Ejdelman, op. cit., s. 47.
  14. Natan Ejdelman, op. cit., s. 48.
  15. Andrzej Andrusiewicz, Carowe i cesarze Rosji, Warszawa 2001, s. 285.
  16. Andrzej Andrusiewicz, Carowe i cesarze Rosji, Warszawa 2001, s. 286.
  17. Andrzej Andrusiewicz, op. cit., s. 289.
  18. Andrzej Andrusiewicz, op. cit., s. 290.
  19. Natan Ejdelman, "Paweł I czyli śmierć tyrana, Warszawa 1990, s. 138.
  20. Natan Ejdelman, op. cit., s. 138.
  21. Andrzej Andrusiewicz, op. cit., s. 291.
  22. Andrzej Andrusiewicz, op. cit., s. 292.
  23. Baranowski B., Baranowski K.: Historia Gruzji. Warszawa, Wrocław: 1987, s. 143. ISBN 8304023458.
  24. Natan Ejdelman, "Paweł I czyli śmierć tyrana, Warszawa 1990, s. 188.
  25. Paweł Jasienica, Rzeczpospolita Obojga Narodów t. III – Dzieje Agonii, część VI – rozdz. VI, str. 494-495, wyd. Prószyński i S-ka, 2007 r.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Władysław A. Serczyk, Katarzyna II, Wrocław 2004.
  • Władysław A. Serczyk, Poczet władców Rosji (Romanowowie), Londyn 1992.
  • Andrzej Andrusiewicz, Carowe i cesarze Rosji, Warszawa 2001.
  • Gudrun Ziegler, Tajemnice rodu Romanowów, Warszawa 2000.
  • Zbigniew Wójcik, Dzieje Rosji, Warszawa 1971.
  • Ludwik Bazylow, Historia Rosji, T. I-II, Warszawa 1985.
  • Natan Ejdelman, "Paweł I czyli śmierć tyrana, Warszawa 1990.


Poprzednik
Katarzyna II Wielka
Coat of Arms of Russian Empire.svg cesarz Rosji
1796-1801
Coat of Arms of Russian Empire.svg Następca
Aleksander I Romanow
Poprzednik
Ferdinand von Hompesch zu Bolheim
Cross Hospitelier.svg Wielki mistrz
zakonu joannitów

1799-1801
Cross Hospitelier.svg Następca
Giovanni Battista Tommasi