Marchew zwyczajna
| Marchew zwyczajna | |
|---|---|
 |
|
| Systematyka[1] | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | rośliny |
| Klad | rośliny naczyniowe |
| Klad | rośliny nasienne |
| Klasa | okrytonasienne |
| Klad | klad astrowych |
| Rząd | selerowce |
| Rodzina | selerowate |
| Rodzaj | marchew |
| Gatunek | marchew zwyczajna |
| Nazwa systematyczna | |
| Daucus carota L. Sp. Pl. 242. 1753 |
|
 Zdjęcia i grafiki w Commons |
|
Marchew zwyczajna Daucus carota L. – gatunek rośliny z rodziny selerowatych. Występuje w stanie dzikim pospolicie na terenach Europy, Azji i północnej Afryki. Jest również rośliną uprawną. W Polsce w stanie dzikim jest rośliną bardzo pospolitą.
Spis treści |
[edytuj] Morfologia
- Liście
- Liście 2 lub 3-krotnie pierzastosieczne, równowąskie.
- Łodyga
- Wzniesiona, rozgałęziona, pusta wewnątrz. Jest bruzdowana i szorstko owłosiona.
- Kwiaty
- Małe, białe, zebrane u szczytu rośliny w baldach złożony z pierzastymi pod baldachem i trójwrębnymi pod baldaszkami pokrywami. Znajdujące się na jego obrzeżu baldaszki mają dłuższe szypułki, wskutek czego powierzchnia baldachu jest wklęsła. Środkowy kwiat w baldaszku jest ciemnopurpurowy. Drobne kwiaty są w większości promieniste, jedynie kwiaty brzeżne są niesymetryczne – mają 2 płatki mniejsze, a 3 większe. Wewnątrz pojedynczego kwiatu jeden słupek z dwoma szyjkami i dolną zalążnią oraz 5 pręcików. Niektóre baldaszki w środku kwiatostanu zawierają wyłącznie kwiaty męskie.
- Owoc
- Rozłupnia, rozpadająca się na 2 jednonasienne rozłupki.
- Korzeń
- Spichrzowy – ma rozbudowany miękisz spichrzowy, służący do magazynowania substancji pokarmowych. W zależności od odmiany – od białawego poprzez żółtawy do pomarańczowoczerwonego (najbogatszego w karoten) i purpurowego. Jadalny. U roślin dziko rosnących biały do kremowego.
[edytuj] Biologia i ekologia
Roślina dwuletnia, hemikryptofit. W klimacie umiarkowanym w pierwszym roku wegetacji roślina tworzy różyczkę liści oraz gruby korzeń. W drugim roku z korzenia wybija łodyga z kwiatostanem, roślina wytwarza nasiona zużywając zawarte w korzeniu substancje zapasowe i obumiera. Kwitnie od czerwca do jesieni, jest owadopylna. Roślina miododajna, nektar znajduje się na dnie kwiatowym. Kwiaty są przedprątne, możliwe jest tylko zapylenie krzyżowe. Nasiona rozsiewane są przez zwierzęta (epizoochoria)[2]. Dziko rosnąca forma typowa rośnie na ugorach, łąkach, miedzach i przydrożach. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla rzędu (O.) Arrhenatheretalia[3]. Liczba chromosomów 2n= 18[4].
[edytuj] Zmienność
Gatunek jest bardzo zmienny – wyróżnia się szereg podgatunków spośród których w Polsce spotyka się co najmniej dwa:
- Daucus carota L. subsp. carota – podgatunek nominatywny występujący w Polsce w stanie dzikim
- Daucus carota L. subsp. sativus (Hoffm.) Arcang. var. sativus Hoffm. – marchew uprawna
- Daucus carota L. subsp. sativus (Hoffm.) Arcang. var. atrorubens Alef – marchew czarna (marchew uprawna odmiany czarnej, typ fioletowy[5])
Inne podgatunki[6]:
- Daucus carota L. subsp. azoricus Franco
- Daucus carota L. subsp. cantabricus A. Pujadas
- Daucus carota L. subsp. commutatus (Paol.) Thell.
- Daucus carota L. subsp. drepanensis (Arcang.) Heywood
- Daucus carota L. subsp. fontanesii Thell.
- Daucus carota L. subsp. gadecaei (Rouy & E. G. Camus) Heywood
- Daucus carota L. subsp. gummifer (Syme) Hook. f.
- Daucus carota L. subsp. halophilus (Brot.) A. Pujadas
- Daucus carota L. subsp. hispanicus (Gouan) Thell.
- Daucus carota L. subsp. major (Vis.) Arcang.
- Daucus carota L. subsp. majoricus A. Pujadas
- Daucus carota L. subsp. maritimus (Lam.) Batt.
- Daucus carota L. subsp. maximus (Desf.) Ball
- Daucus carota L. subsp. parviflorus (Desf.) Thell.
- Daucus carota L. subsp. rupestris (Guss.) Heywood
[edytuj] Zastosowanie
Wyhodowane z typowego dzikiego gatunku liczne odmiany podgatunku Daucus carota subsp. sativus (Hoffm.) Schübl. et Mart.są uprawiane jako warzywo lub roślina pastewna. Znajduje się w rejestrze roślin rolniczych Unii Europejskiej. Jadalny korzeń ma wiele zastosowań w kuchni. Można jadać marchew na surowo, jako surówkę, gotowaną w sałatkach i zupach lub z wody, smażoną, duszoną. Z marchwi robi się soki i przeciery, a także przetwory.
Jednym z narodowych produktów kulinarnych Portugalii jest dżem marchewkowy.
[edytuj] Wartość odżywcza
- Korzeń marchwi zawiera odżywcze cukry-węglowodany (4-10%, m.in. sacharozę i glukozę), białko, liczne karoteny (8-22 mg, prowitamina A α- i β-karoten), olejek lotny, witaminy B1 i B2 (0,06 mg), B6, C (6-10 mg), E, H, K, PP (0,05 mg) oraz wapń, żelazo, miedź i fosfor, a także pektyny.
- Wartość energetyczna 100 g marchwi wynosi ok. 33-35 kcal.
[edytuj] Uprawa
- Znaczenie
- 15% ogólnej masy upraw
- 12% powierzchni upraw
- 800 tys. ton – roczny zbiór na 30 tys. ha
- spożycie 21 kg/osobę/rok (2,5 kg – w skali światowej)
- sucha masa do 12%
- Wymagania
- cieplne – nieduże, optymalna temperatura 15-20 °C; przy temperaturze poniżej 10 °C zachodzi jaryzacja.
- wodne – umiarkowane.
- glebowe – niewielkie; gleby piaszczysto-gliniaste; odczyn lekko kwaśny; pH 6-6,5; Wrażliwa na gleby świeże, wapniowane!
- Zmianowanie
- w drugim roku po oborniku
- zalecane przedplony odchwaszczające, takie jak: kapusta, rośliny cebulowe, ziemniaki
- złe przedplony to: rośliny korzeniowe
- niezalecane jest sadzenie 3-4 lata po sobie, ze względu na występowanie szkodnika – połyśnica marchwianka (Psylla rosae)
- Uprawa gleby
Uprawa gleby według zaleceń tradycyjnych: orka przedzimowa (pogłębiona) → włókowanie(na wiosnę) → kultywatorowanie → bronowanie → wał gładki + bronowanie broną lekką(stosuje się czasem, aby umożliwić precyzyjny wysiew nasion)
- Metody uprawy
- uprawa na płasko
- uprawa na redlinach
- 2-8 kg; na odmiany wczesne 150 szt/m²
- siew rzędowy 30-45 cm
- siew pasowy 4x30 cm
- siew wstęgowy – redlice szerokości 10 cm (parowy)
[edytuj] Ciekawostki
- Na noc baldachy marchwi zginają się w dół, co zabezpiecza je przed zamoknięciem.
- W czasie dojrzewania nasion brzeżne baldaszki zaginają się do środka, nadając baldachowi kształt ptasiego gniazda. Po dojrzeniu nasion wyprostowują się.
- W klasyfikacji urzędowej Unii Europejskiej marchew uznawana jest za warzywo[7]. Ponieważ jednak w Portugalii marchew używana jest do wyrobu dżemów, w rozumieniu dyrektywy ustalającej parametry ich produkcji, marchew uznana została za owoc[8].
- W przeszłości rozpowszechniona była marchew w różnych kolorach: białym, żółtym, pomarańczowym, fioletowym oraz tzw. tęczowym. Obecną popularność na świecie pomarańczowa marchew zawdzięcza Holendrom, którzy wyhodowali oraz wypromowali odmianę w tym kolorze.
-
Marchew na straganie
-
Kwiatostan marchwi
-
Marchewki o różnych kolorach
-
Gatunek typowy (dziko rosnący)
[edytuj] Zobacz też
Przypisy
- ↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-05-01].
- ↑ Jakub Mowszowicz: Flora jesienna. Przewodnik do oznaczania dziko rosnących jesiennych pospolitych roślin zielnych. Warszawa: WSiP, 1986. ISBN 83-02-00607-6.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ Zbigniew Borna (red.): Szczegółowa uprawa warzyw. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1973, s. 102-104.
- ↑ Taxon: Daucus carota (ang.). W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2011-04-13].
- ↑ Nomenklatura Scalona (CN) stanowiąca obowiązującą urzędowo klasyfikację towarów w Unii Europejskiej
- ↑ Council Directive 2001/113/EC of 20 December 2001
[edytuj] Bibliografia
- Jakub Mowszowicz: Flora jesienna. Przewodnik do oznaczania dziko rosnących jesiennych pospolitych roślin zielnych. Warszawa: WSiP, 1986. ISBN 83-02-00607-6.
- Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
