Saddam Husajn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Saddam Husajn
صدام حسين عبد المجيد التكريتي
Iraq, Saddam Hussein (222).jpg
Data i miejsce urodzenia 28 kwietnia 1937
Al-Audża
Data i miejsce śmierci 30 grudnia 2006
Bagdad
Irak 5. Prezydent Iraku
Przynależność polityczna Partia Baas
Okres urzędowania od 16 lipca 1979
do 9 kwietnia 2003
Poprzednik Ahmed Hassan al-Bakr
Następca Ghazi Maszal Adżil al-Jawar (p.o.)
Irak Premier Iraku
Przynależność polityczna Partia Baas
Okres urzędowania od 29 maja 1994
do 9 kwietnia 2003
Poprzednik Ahmad Husajn Chudair as-Samarrai
Następca Ijad Allawi
Irak Premier Iraku
Przynależność polityczna Partia Baas
Okres urzędowania od 16 lipca 1979
do 23 marca 1991
Poprzednik Ahmed Hassan al-Bakr
Następca Saadoun Hammadi
Irak Sekretarz Irackiej Komendy Regionalnej Partii Baas
Okres urzędowania od 16 lipca 1979
do 30 grudnia 2006
Poprzednik Ahmed Hassan al-Bakr
Następca Izzat Ibrahim ad-Duri
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Saddam Husajn Abd al-Madżid at-Tikriti
marszałek polny marszałek polny
Przebieg służby
Siły zbrojne  Irak
Główne wojny i bitwy rewolucja w Iraku (1958), zamach stanu w Iraku (luty 1963), wojna Jom Kippur, wojna iracko-irańska, agresja Iraku na Kuwejt, I wojna w Zatoce Perskiej, II wojna w Zatoce Perskiej

Saddam Husajn, właściwie Saddam Husajn Abd al-Madżid at-Tikriti (صدام حسين عبد المجيد التكريتي, ur. 28 kwietnia 1937 roku w Al-Audży, zm. 30 grudnia 2006 roku w Bagdadzie) – iracki mąż stanu i polityk, jedyny Marszałek Iraku, generał, prezydent i faktyczny dyktator Iraku w latach 1979–2003, z wykształcenia prawnik, sekretarz generalny irackiego oddziału Partii Baas i przewodniczący Rady Dowództwa Rewolucji.

Do władzy doszedł po objęciu władzy w Iraku przez nacjonalistyczną Partię Baas. Partia łączyła zasady arabskiego socjalizmu i panarabizmu. Saddam odegrał kluczową rolę w zamachu stanu przygotowanym przez tą partię w roku 1968. W latach 70. z jego inicjatywy znacjonalizowano przemysł naftowy w większości należący do zachodnich korporacji. Z pieniędzy pochodzących z ropy w szybkim tempie rozwinął gospodarkę Iraku. Husajn otoczył się w rządzie politykami wywodzącymi się z sunnickiej mniejszości kraju. Formalnie do władzy doszedł w 1979 roku, wtedy też miało miejsce apogeum jego władzy.

W 1980 roku rozpoczął wojnę z Iranem która trwała do 1988 roku i do której był mniej lub bardziej jawnie namawiany oraz wspierany militarnie i politycznie przez USA oraz ZSRR obawiające się rozprzestrzenienia się irańskiej rewolucji islamskiej[1]. W czasie wojny przeprowadził operację Anfal w trakcie której przeciwko rebeliantom kurdyjskim użyto broni chemicznej.

Po zakończeniu wojny z Iranem stracił poparcie zachodu, został natomiast otoczony czcią przez część mieszkańców świata arabskiego. Obalony w 2003 roku w wyniku inwazji międzynarodowej koalicji na czele z USA i Wielką Brytanią. W 2006 roku powieszony na podstawie wyroku Sądu Najwyższego[2].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Saddam Husajn, 1940

Urodził się pod nazwiskiem At Tikriti (od nazwy miejscowości) 28 kwietnia 1937 roku w wiosce Al-Audża położonej 13 kilometrów od miasta Tikrit[3]. Pochodził z rodziny bezrolnego hodowcy owiec z plemienia Al Bu Nasir[4]. Ojciec, Husajn al-Madżid at-Tikriti, opuścił prawdopodobnie jego matkę Subhę jeszcze przed jego urodzeniem (chociaż według wersji oficjalnych miał on zostać zamordowany przez bandytów). Według różnych wersji, jego ojca nie było już na sześć miesięcy przed narodzeniem lub zmarł przed narodzinami. Według niektórych źródeł wszystkie imiona jego ojca zostały wymyślone. Starszy brat przyszłego władcy Iraku zmarł na raka w wieku 12 lat[5].

Imię Saddam zostało mu nadane przez wujka[6] lub przez matkę. Oznacza "tego, który walczy", "tego który stawia czoło"[4] lub wytrwałego[7].

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Według wrogów Husajna w ciężkiej depresji matka próbowała pozbyć się ciąży, a nawet popełnić samobójstwo[8]. Depresja pogłębiła się do tego stopnia, że kiedy Saddam się urodził, nie chciała patrzeć na noworodka. Niezależnie od tego w późniejszym czasie jako prezydent wybudował jej mauzoleum[9]. Wuj Chajr Allah Tulfa dosłownie uratował życie swojego siostrzeńca, zabierając chłopca od matki. W ten sposób do 1941 mieszkał w jego rodzinie. Musiał opuścić dom wuja po tym gdy został on skazany na karę 5 lat pozbawienia wolności za udział w antybrytyjskim przewrocie wojskowym[10].

Po aresztowaniu wujka powrócił do matki. W późniejszych latach, często pytał ją, gdzie jest jego wuj i otrzymując standardową odpowiedź: "Wujek Chajr siedzi w więzieniu". Matka wyszła ponownie za mąż za Ibrahima Hasana. Ibrahim był wujem Saddama od strony ojca, przez co wedle zwyczaju poślubił on jego matkę. Ibrahimowi i Subhę urodziło się trzech przyrodnich braci Saddama: Sabaui, Barzan i Watban oraz dwie przyrodnie siostry: Nawal i Samir[11][12].

Ojczym małego Saddama w przeszłości był wojskowym. Posiadał małe gospodarstwo na którym Saddam wypasał bydło. Ojczym bił i poniżał chłopca[13]. W trakcie odwiedzin u dalekiej rodziny, Husajn poznał Adnana będącego w tym samym wieku co on, gdy chłopiec zaczął chwalić się, że uczy się w drugiej klasie szkoły podstawowej i już umie czytać, liczyć i pisać na piasku własne imię, Husajn poprosił ojczyma o wysłanie do szkoły co zostało przez niego zignorowane[14][15].

W 1947 rok uciekł do Tikritu w celu rozpoczęcia edukacji. Ponownie trafił do Chairallaha, pobożnego sunnitę, oficera armii nacjonalistycznej i weterana wojny brytyjsko-irackiej, który właśnie został zwolniony z więzienia. Jak twierdził sam Husajn, jego wuj odegrał dużą rolę w kształtowaniu jego charakteru. Zaniepokojony ucieczką młodego Husajna wujek odesłał go taksówką do ojczyma a w dowód uznania wręczył mu pistolet (co w kulturze irackiej uznawane było za wejście młodzieńca w dorosłość)[16]. Po prośbach Husajna jego ojczym zezwolił mu na rozpoczęcie edukacji i odesłał go do wujka w rezultacie ukończył on szkołę podstawową[17][18]. Był on przykładnym uczniem, który lubił dużo czytać i zadawał nauczycielom wiele pytań[19]. W wieku 15 lat po śmierci konia doznał paraliżu ręki, przez prawie dwa tygodnie był poddawany różnym ludowym środkom leczniczym. Chairallah, przeniósł się z Tikritu do Bagdadu w celu objęcia tam pracy na stanowisku nauczyciela. Dwa lata później, do Bagdadu, przeniósł się również Saddam[20].

Młodość - kariera wojskowa i początek działalności politycznej[edytuj | edytuj kod]

Na krótko po opuszczeniu miasta miał zabić na polecenie nacjonalistycznego wujka, zabić działacza ruchu komunistycznego. Prawdopodobnie ofiarą porachunków politycznych padł inny z wujków Saddama, Saadun który w lokalnych rozgrywkach politycznych miał ujawnić powiązania Chairallaha z wywiadem brytyjskim i opowiedzieć się przeciwko objęciu przez niego stanowiska dyrektora bagdadzkiej edukacji. Według różnych źródeł do zabójstwa dojść miało gdy Saddam był uczniem czwartej klasy szkoły średniej, miał dziewiętnaście lat bądź po tym gdy został wyrzucony ze szkoły.Na krótko trafił do więzienia jednak został zwolniony z powodu braku dowodów (w ówczesnym Iraku porachunki na tle rodzinnym czy politycznym były na porządku dziennym i nie były na ogół karane)[21].

Po tym gdy zamieszkał w Bagdadzie, jego wujek jako zagorzały zwolennik Gamala Abdela Nasera (ówczesnego lewicowego prezydenta Egiptu) włączył się w działalność skupiającej nacjonalistów a także lewicowców partii Baas[22]. Pod wpływem wuja, w 1953 roku podjął próbę wstąpienia do elitarnej akademii wojskowej w Bagdadzie, ale nie powiodło mu się na pierwszym egzaminie. Aby kontynuować naukę w następnym roku, rozpoczął naukę w szkole al-Karkh, która znana była jako cytadela nacjonalizmu i panarabizmu[23].

Po raz pierwszy żonaty z Sadżidą Chajr-Allaz, znaną też jako Sadżida Talfah. Miał z nią dwóch synów: Kusaja i Udaja, którzy zajmowali za jego rządów wysokie stanowiska w państwie, oraz trzy córki (Raghat, Rana i Chrisnia). Kolejnymi żonami polityka były Samira Szahbandar, Nidal al-Hamdani i Wafa ei-Mullah al-Howeisz.

Zamach stanu i rządy Kasima[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Partia Baas.

W 1956 roku, 19-letni Saddam uczestniczył w nieudanej próbie zamachu stanu przeciwko królowi Faisalowi II[24]) zorganizowanym przez grupę na czele z generałem Abd al-Karimem Kasim. Rok później został członkiem Partii Socjalistycznego Odrodzenie Arabskiego (BAAS).

 Osobny artykuł: rewolucja w Iraku (1958).

W 1958 roku w drugim zamachu stanu zorganizowanym przez Kasima, wojskowi zdołali obalić króla w wyniku zamachu stanu (rewolucja 14 lipca). Baasiści, w tym czasie, wystąpili przeciw nowemu rządowi który uznali za zdrajców idei panarabskich. Wcześniej (przy prawdopodobnym wsparciu CIA i w oparciu o często nieaktualne listy tej agencji) brał udział w walkach ulicznych z komunistami a także innymi sympatykami lewicy niebasistowskiej[25]. W grudniu tego samego roku, w Tikricie, zabił jednego z wysoko postawionych urzędników administracji okręgowej, zagorzałego zwolennika Kasima. Po podejrzeniu popełnienia przestępstwa, policja aresztowała Husajna. Zwolniono go po sześciu miesiącach, z braku dostatecznych dowodów.

W październiku 1959 roku wziął udział w nieudanym zamachu na Kasima. Husajn generalnie nie wchodził w skład głównej grupy zamachowców, stał jako osłona. Nie stracił zimnych nerwów, wiedział, że bezpieczeństwo całej operacji jest w jego rękach. Otworzył ogień do samochodu generała, kiedy tylko się przybliżył, wtedy został ranny i skazany zaocznie na śmierć. Ten epizod z jego życia obrósł później legendami. Według oficjalnej wersji[26], ranny dotarł do rodzinnej wsi al-Audża, gdzie się ukrył.

Z al-Audży przebrany za Beduina na motocyklu lub ukradzionym ośle[27]) trafił do stolicy Syrii Damaszku, będącego w tym czasie głównym ośrodkiem bassizmu. 21 lutego 1960 roku, przybył do Kairu w Egipcie (Syria i Egipt tworzyły wówczas Zjednoczoną Republikę Arabską[28]), gdzie uczył się przez rok w liceum Qasr Al-Nil, a następnie otrzymał świadectwo dojrzałości. Następnie zapisał się na Wydział Prawa Uniwersytetu w Kairze, gdzie studiował przez dwa lata. Otrzymał niepełne wykształcenie prawnicze[29].

W Kairze ze zwykłego partyjnego funkcjonariusza wyrósł na znaczącego działacza, stając się członkiem komitetu kierowniczego BAAS w Egipcie. Jeden z jego biografów tak opisuje ten czas: Saddam nie wstydził się życia nocnego, spędził dużo czasu grając w szachy ze znajomymi, a także dużo czytał[30]. Co jakiś czas opuszczał Egipt i udawał się na studia do Bejrutu w Libanie gdzie według jednej z wersji nawiązała z nim kontakt CIA. Amerykanie zrozpaczeni po upadku prozachodniej monarchii i utworzeniu antyzachodniego rządu generała Kasima, szukali w baasistach wsparcia opierając się na ich antykomunistycznym programie politycznym. Niewykluczone że dzięki agencji zyskał środki na prowadzenie działalności partii. Pewne wsparcie otrzymał też od rządu Egiptu który politycznie sympatyzował z lewicującymi członkami Bass[31].

Krótkotrwały okres współrządzenia baasistów i odsuniecie ich od włądzy[edytuj | edytuj kod]

Przywódcy rewolucji 14 lipca 1958 Abd al-Karim Kasim (z prawej) i Abd as-Salam Arif

W 1963 roku, po obaleniu Kasima przez partię BAAS i sprzymierzonych z nimi wojskowych, zdecydował się na powrót do kraju. Na IV Kongresie Panarabskim partii BAAS w Damaszku wystąpił z przemówieniem w którym poddał krytyce działalność Alego Saliha al-Saada, sekretarza generalnego irackiej partii BAAS w 1960 roku. Na krótki okres został śledczym w więzieniu Kasr al Nihaja[32]. Miesiąc później 11 listopada 1963 roku z rekomendacji Kongresu Panarabskiego, Regionalny Kongres irackiej partii BAAS zwolnił al-Saada ze stanowiska sekretarza generalnego partii, czyniąc go odpowiedzialnym za przestępstwa popełnione w miesiącach utrzymywania się baasistów u władzy. Działalność Saddama Husajna na Kongresie Panarabskim wywarła silne wrażenie na założycielu i sekretarzu generalnym partii Michelu Aflaku. Od tego czasu wytworzyły się między nimi silne więzi, które nie zostały rozerwane aż do śmierci założyciela partii[33].

Siedem dni później, armia iracka pod kierownictwem generała Abd as-Salam Arifa, odsunęła baasistów od władzy. Armia nie uznała socjalistyczno-radykalnych postulatów partii i chęci zjednoczenia świata arabskiego pod egidą naserowskiego Egiptu[34].

W warunkach głębokiej konspiracji, zaczął tworzyć faktycznie nową partię. W lutym następnego roku panarabskie władze "BAAS" postanowiły stworzyć nowe irackie kierownictwo "BAAS", składające się z pięciu osób, wśród których byli popularni w kraju generał Ahmed Hassan al-Bakr i Husajn który to został zaproponowany w wytycznych Aflaka[35].

Pobyt w więzieniu[edytuj | edytuj kod]
Flaga Iraku w latach 1959-1963

Po dwóch nieudanych próbach przejęcia władzy w Bagdadzie, został aresztowany, skuty i umieszczony w więziennej izolatce[36]. W lipcu 1966 roku zorganizował ucieczkę. W więzieniu wiele czytał, szczególnie chętnie Ernesta Hemingwaya (a najbardziej jego książkę Stary człowiek i morze). Mimo odsiadki utrzymywał kontakt z partią Bass w Syrii i przebywającym w areszcie domowym liderem irackich basistów. Uciekł podczas transportu więźniów przez miasto[37]. We wrześniu został wybrany zastępcą sekretarza generalnego irackiej partii "BAAS" Ahmeda Hassana al-Bakra. Powierzono mu do prowadzenia specjalny aparat partyjny o nazwie kodowej "Dżihaz Hanin”. Był to tajny aparat, składający się z najbardziej oddanych kadr i zajmował się sprawami wywiadu i kontrwywiadu zajmujący się wówczas głównie starciami z sympatyzującymi z komunistami organizacjami studenckimi[38].

Na krótko przed zwycięskim dla baasistów zamachem stanu w 1968 r. w partii doszło do starcia między skrzydłem syryjskim (lewicowym) a irackim (prawicowym). W wyniku wzmocnienia lewicy w Syrii fotel lidera stracił prawicowiec Aflak który opuścił kraj i przeniósł się do Iraku gdzie przyczynił się do triumfu sił prawicowych w partii[39].

Rewolucja 1968 roku[edytuj | edytuj kod]

W 1966 roku był jednym z liderów partii BAAS, stojąc na czele partyjnej służby bezpieczeństwa. 17 lipca 1968 roku w wyniku bezkrwawego zamachu stanu BAAS doszedł do władzy. Według wersji oficjalnej, znalazł się w pierwszym szeregu szturmującym pałac prezydencki[40]. Radio Bagdad ogłosiło kolejny przewrót a według jej komunikatu partia Baas - "przejęła władzę i położyła kres słabym i skorumpowanym reżimom , które reprezentowały kliki ignorantów, analfabetów, chciwców, złodziei, szpiegów i syjonistów"[41]. Prezydent Abdel Rahman Aref (brat zmarłego prezydenta Abdela Salama Arefa) został wysłany na zsyłkę do Londynu. Będąc u władzy Baasiści od razu zaczęli zwalczać potencjalnych rywali. 14 dni po przewrocie uczestnicy spisku Nayef, Daud i Naser Al-Hani, wchodzący w skład organizacji "Rewolucyjny Ruch Arabski" zostali odsunięci od władzy. Władza skupiła się w rękach al-Bakra.

Po dojściu do władzy partia sformowała Radę Dowództwa Rewolucyjnego prowadzoną przez Ahmeda Hassana al-Bakra. Na liście Rady Husajn znalazł się pod numerem piątym[42]. Saddam, zastępca al-Bakra po partyjnej i państwowej linii, odpowiadał za bezpieczeństwo wewnętrzne w kraju, innymi słowy kierował partyjnymi i państwowymi służbami specjalnymi. Kontrola nad służbami specjalnymi pozwoliła Saddamowi Husajnowi skoncentrować realną władzę w swoich rękach. Zaczynając od jesieni 1968 roku irackie służby specjalne przeprowadziły na szeroką skalę serię czystek, w rezultacie których aresztowano wiele osób, które w mniemaniu BAAS mogły przedstawiać dla niej zagrożenie, także w szeregu wybitnych działaczy samej BAAS. Szczególny rozgłos otrzymał odkryty przez Saddama tzw. "syjonistyczny spisek". Dla wielu Żydów, obwinionych o współpracę z izraelskimi służbami specjalnymi na placach Bagdadu zostały zbudowane szubienice i rozpoczęły się publiczne egzekucje. Ogromne tłumy ludzi tańczących na ulicach świętowały wyroki śmierci dla "zdrajców"[43].

W 1969 roku ukończył Bagdadzki Uniwersytet "Muntasiria", otrzymał dyplom prawnika i zajął stanowisko zastępcy przewodniczącego Rady Dowództwa Rewolucyjnego i zastępcy Sekretarza Generalnego kierownictwa BAAS. W latach 1971 - 1978 z przerwą, przeszedł szkolenie w akademii wojskowej w Bagdadzie. Okres na krótko po objęciu władz był czasem rozprawy z wrogami politycznymi, do więzień trafiło m.in. spore grono osób pochodzenia żydowskiego jednakże sam Husajn stał się znany w Izraelu po tym gdy nakazał wypuścić z wizytowanego więzienia jednego z osadzonych - Żyda o nazwisku Tawin. Tawin otrzymał paszport i bilet lotniczy do Izraela. Jak się okazało Husajn poznał w więźniu swojego znajomego z okresu pobytu w stolicy. Wtedy też w pewien sposób w Iraku i innych krajach ugruntował się wizerunek Husajna jako działacza humanitarnego (co potem okazało się jednak mitem)[44].

Drugi człowiek w państwie[edytuj | edytuj kod]

Ważnym krokiem na drodze Saddama do zdobycia pozycji lidera partii i państwa było podpisanie z Mustafą Barzanim umowy z dnia 11 marca 1970 roku proklamującej autonomię Irackiego Kurdystanu oraz jak się wydawało kładącej kres krwawej 9-letniej wojnie z kurdyjskimi rebeliantami.

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Pełniący urząd prezydenta Ahmad Hassan al Bakr. Pozostawał on bliskim współpracownikiem Husajna

Trudne okazały się relacje z baasistowską Syrią. Według Syryjczyków przywódcy Iraku nie zasługiwali na zaufanie. Wrogość między obydwoma państwami rządzonymi przez oddziały tej samej organizacji jeszcze się pogłębiła, gdy Irak stał się celem emigracji syryjskich basistów odsuniętych od władzy w 1966[45].

W lutym 1972 roku Saddam Husajn przebywał z wizytą w Moskwie. Rezultatem tej wizyty i rewizyty do Bagdadu Przewodniczącego Rady Ministrów ZSRR Aleksieja Kosygina było podpisanie w dniu 9 kwietnia radziecko-irackiego traktatu o przyjaźni i współpracy zapewniającego wszechstronne radzieckie wsparcie dla reżimu irackiego. Według jednej z wersji przeciwny nawiązaniu stosunków z ZSRR był prezydent kraju - w trakcie jednej z ostrych dyskusji zdenerwowany Husajn miał wyciągnąć broń i strzelić w przedramię dyskutanta[46]. Opierając się na wsparciu ZSRR, Saddam Husajn znacjonalizował przemysł naftowy i przezbroił iracką armię.

Zainteresowane Bliskim Wschodem USA nie były zachwycone radykalnymi działaniami irackiego rządu. W dodatku Irak który w lutym 1972 r. podpisał układ z ZSRR (który był zbliżony do tych które Związek Radziecki zawierał z krajami bloku wschodniego zachwiał układ sił w regionie. Rząd Stanów Zjednoczonych wraz z władcą Iranu będącego wówczas monarchią opracował strategię osłabienia Iraku. Jednym z jej elementów było wsparcie Kurdów niechętnych wobec rządu. Kurdowie otrzymali wsparcie militarną (w postaci broni i doradców wojskowych) a także pieniężną. Irak nie pozostawał dłużny Iranowi, do Iraku na zaproszenie Husajna trafiali przedstawiciele irańskiej opozycji w tym m.in. Tejmur Bachtijar[47].

Pod wpływem prezydenta al Bakra, Irak zdystansował się od ZSRR i rozpoczął proces poprawy stosunków z USA[48]. Rząd pogorszył stosunki z Izraelem (w którym prasa początkowo wyrażała się o Saddamie pozytywnie), rząd tegoż kraju rozpoczął finansowanie kurdyjskich separatystów[49]. Niemniej jednak dzięki układowi z ZSRR, Husajn uzyskał dwa cele - pozbył się wroga wewnętrznego - lokalnych komunistów którzy tworzyli w Iraku najlepiej zorganizowaną w państwach arabskich partią. Związane to było z bezpośrednią możliwością ingerencji Związku Radzieckiego w sprawy irackie. Dzięki układowi Moskwa wpłynęła na komunistów którzy zdecydowali się na wejście w tymczasowy sojusz z baasistami. Pod długich debatach wewnątrzpartyjnych komuniści w 1974 roku weszli w skład Narodowego Frontu Postępowego przez co w pewien sposób zostali wchłonięci przez partię Baas i przestali liczyć się jako samodzielna partia[50].

Dobre relacje nawiązał z rządzonymi przez Indirę Gandhi Indiami[51]. Wrogie stosunki utrzymywał natomiast z Pakistanem. Gdy w lutym 1973 roku premier tego państwa, Zulfikar Ali Bhutto nakazał armii stłumić rebelię do której doszło w Beludżystanie, wojska pakistańskie miały rzekomo odkryć skład broni pochodzącej z Iraku[52]. Szach Iranu obawiający się rozprzestrzeniania się tendencji separatystycznych w irańskim Beludżystanie, wspomógł armię pakistańską[53]. Irak po raz kolejny wysłał na pomoc separatystom broń transportowaną poprzez porty Pakistanu[54]. Pakistańskiej flocie udało się jednak zachować skuteczną blokadę portów[55]. Irak wsparł separatystów beludżystańskich, mając nadzieję na to że konflikt rozprzestrzeni się również w głównym rywalu Iraku, Iranie. W 1973 roku, Irak dostarczył siłom beludżystańskim broń konwencjonalną oraz otworzył w Bagdadzie biuro Frontu Wyzwolenia Beludżystanu (BLF). Iracka operacja miała pozostać w tajemnicy, w 1973 roku, została wykryta przez pakistańskie służby specjalne MI po tym jak jeden z przywódców separatystów, Akbar Bugati poinformował o broni przechowywanej w irackiej ambasadzie[56]. O północny 9 lutego 1973 roku, wojsko pakistańskie rozpoczęło operację zajęcia irackiej ambasadzie. Pakistańczykom udało się aresztować ambasadora, jego wojskowego attaché, i personel dyplomatyczny. Władze wykryły 300 radzieckich pistoletów maszynów z pięciotysięczną liczbą naboi i pokaźną kwotą finansową, miały być one rozprowadzone pośród grup separatystów w Beludżystanie. Bhutto, nakazał żandarmerii natychmiast wyrzucić z kraju irackiego ambasadora i jego personel, uznając irackich dyplomatów za persony non grata[57]. Rząd iracki ogłosił dalsze plany wspierania separatystów, Wydarzenia z lat 70., przyczyniły się do wspierania przez Pakistan, Iranu w czasie wojny iracko-irańskiej w 1980 roku i wsparcia inwazji Stanów Zjednoczonych na Irak w 2003 roku[58].

Michel Aflak - główny ideolog Partii Baas

Dla osiągnięcia celu likwidacji separatystycznych oddziałów kurdyjskich przyszło mu w okresie od marca 1974 do marca 1975 roku znosić ciężkie walki z kurdyjskimi powstańcami wykorzystując poparcie Iranu. Zwycięstwo nad nimi Saddamowi udało się osiągnąć dzięki podpisaniu 6 marca 1975 roku Umowy Algierskiej z irańskim szachem Mohammadem Rezą Pahlawim. Iran w zamian za zrzeczenie się przez Irak prawa do części szlaku wodnego w Szatt al Arab wycofał swoje wsparcie dla kurdyjskich rebeliantów. Husajn nie zapomniał jednak o prawie do Szatt al Arab ale udało mu się na dłuższy okres zlikwidować rebelię. W 1978 r. gdy sytuacja w Iranie stała się coraz bardziej niebezpieczna, tamtejszy monarcha poprosił Husajna o pomoc w rozprawie z wrogami irańskiego rządu. Po namowach rządu Iranu, Husajn nakazał wydalenie z kraju ajatollaha Ruhollaha Chomeiniego który zresztą potem stanął na czele wrogiego Irakowi państwa islamskiego. Chomeini a także inni z przywódców religijnej opozycji irańskiej przebywało w Nadżafu, po niepokojach szyickich w mieście Husajn wysłał tam generała Ali Hasana al Madżida który zaprowadził tam porządek a do więzienia wsadził ajatollaha Muhama Bakira as Sadra i jego najbliższych współpracowników[59].

W 1973 r. wysłał jednostki pancerne na pomoc walczącym z Izraelem Arabom jednakże wojska izraelskie zdołały odeprzeć je i rozbić[60]. Jedyną w całym życiu wizytę w kraju zachodnim złożył w 1975 roku gdy przyjechał do Paryża aby spotkać się tam ze swoim przyjacielem, premierem Jacquesem Chirackiem. Dobre relacje z Francją spowodowane były m.in. przyjęciem przez ten kraj opcji proarabskiej po kryzysie naftowym z roku 1973[61].

Reformy ekonomiczne[edytuj | edytuj kod]

1 czerwca 1972 rozpoczął proces nacjonalizacji zachodnich firm paliwowych, które do tej pory miały monopol w Iraku. W wyniku nacjonalizacji w przeciągu dwóch lat dochody ropy wzrosły aż dziesięciokrotnie[62]. Aktywnie przyczyniał się do modernizacji gospodarki kraju. Nadzorował także modernizację regionów wiejskich, mechanizację rolnictwa i dystrybucję ziemi. Jego zasługą są też znaczące przemiany w przemyśle energetycznym oraz w usługach publicznych takich jak transport i edukacja. Mimo formalnie socjalistycznego charakteru partii Baas w kraju dominował wolny rynek wynikało to głównie z sunnickiego wyznania przedstawicieli rządu[63]. Polityka ta poprawiła warunki życia nie tylko rządzącej elity ale także zwykłych obywateli. W 1974 r. na budownictwo mieszkaniowe przeznaczono dziewięciokrotnie wyższy nakład niż dwa lata wcześniej, na transport jedenastokrotnie a na inwestycje przemysłowe, zakłady, infrastrukturę i fabryki dwunastokrotnie. Znacznie poprawiał się też poziom życia. Husajn zyskał popularność jako dobry wujek - przywódca pokazywał się w zakładach pracy, szkołach czy szpitalach. Wdawał się w dyskusję z przeciętnymi obywatelami. Z przekazów wiadomo o tym że niekiedy Husajn wdawał się w dyskusje z obywatelami a gdy ci narzekali na ich los ten załatwiał im dobrze płatne posady. Z tego powodu Husajn w latach 70. uznawany był za szanowanego i lubianego polityka, który był na ogół podziwiany[64].

W połowie lat 70. Irak wykupił od firmy Karkar Electronics z San Francisco najnowocześniejsze w ówczesnym świecie radiotelefony. W ten sposób znacznie rozbudowano komunikację i łączność w kraju[65].

Charakter rządów[edytuj | edytuj kod]

Aby skupić w rękach Partii Baas większe poparcie w 1974 roku utworzył w 1974 roku Narodowy Front Postępowy. Front skupiał Partię Baas, Partię Komunistyczną (do czasu jej rozbicia przez nacjonalistów), partie kurdyjskie - Partię Rewolucyjną i prorządowe sekcje centrowej Partii Demokratycznej[66].

Miał w telewizji własny program chętnie oglądany przez obywateli. Często żartowano że świecki lider Iraku pokonał popularnością niezwykle często oglądane w krajach arabskich programy z recytacją lub czytaniem Koranu. W programach tych często żartował, w tym z samego siebie[67].

Rozprawa z komunistami[edytuj | edytuj kod]

Mimo antykomunistycznego światopoglądy na końca lat 70. utrzymywał pozytywne stosunki z ZSRR i pozostawał w formalnym sojuszu z miejscowymi komunistami. Dzięki pomocy KGB pod przewodnictwem Jurij Andropowa funkcjonariusze iraccy odbyli szkolenia w NRD a do kraju przybywali niemieccy specjaliści. Służby otrzymały też pomoc z Kuby (według niektórych źródeł również z afrykańskiej Angoli) z której to przywódcą Husajn zaprzyjaźnił się[68].

W 1979, gdy prezydent Ahmed Hassan al-Bakr w wieku 65 lat ogłosił swoje odejście na emeryturę[69], 42-letni wówczas Saddam uzyskał stanowisko przewodniczącego partii i prezydenta. Uzyskanie władzy umożliwiła mu Przeprowadzona w 1978 roku kampania. Uporał on się wówczas z opozycyjnymi wobec rządu komunistami którzy zarzucali Husajnowi kapitalizm i krytykowali kampanie militarne przeciwko Kurdom. Na skutek represji wielu działaczy komunistycznych zostało aresztowanych czy straconych (za nielegalną agitację wśród żołnierzy co zabronione zostało w 1976 roku). Pozostali działacze zbiegli za granicę[70].

Po rozbiciu partii komunistycznej, relacje iracko-radzieckie znacznie pogorszyły się a Irak przybrał kurs bardziej prozachodni który utrzymywał do inwazji w 1991 roku[71].

Okres rządów dyktatorskich[edytuj | edytuj kod]

Charakterystyka rządów[edytuj | edytuj kod]

Saddam Husajn, 1974

Na pewien sposób zwiększył iracką tożsamość narodową - w trakcie swoich rządów wydał szereg decyzji o odbudowaniu a także odtwarzaniu budowli i świątyń z okresu starożytnej Babilonii do której dziedzictwa się odwoływał[72].

Wokół prezydenta narodził się pewien rodzaj kultu jednostki. Kampania ta (przynajmniej na początku) stworzyła dla wielu Irakijczyków poczucie wspólnej państwowości[73]. Kluczowym momentem kampanii była akcja z 1979 roku gdy Partia Bass zaangażowała się w rozpowszechnianie prohusajnowskiej literatury[74]. Przed objęciem pełni władzy przez Husajna w państwie z reguły pełnili członkowie plemienia Tikriti (do którego należał Husajn) którzy zdominowali na początku lat 70. wojsko, służby specjalne i partię Bass. Po przejęciu władzy, w połowie lat 70. Husajn polecił mediom aby przestały nazywać go nazwiskiem Tikriti które związane było z jego pochodzeniem plemiennym lecz po prostu per Saddam Husajn. Przywódca pomniejszył w ten sposób plemienny charakter rządu i jego struktur oraz chciał zapewnić większą konsolidację narodu irackiego[75]. Jednocześnie jego rząd stosował opresyjne metody walki z opozycją w tym tortury[76]. 
Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Polityka Saddama opierała się na wykorzystaniu zasobów ropy naftowej w celu uczynienia z kraju znaczącej siły militarnej. Znacznie umocnił potęgę irackiej gałęzi Partii Baas, liczba jej członków wzrosła z pięciu tysięcy (z okresu rewolucji) do dwudziestu pięciu tysięcy i półtora miliona zwolenników. Uczynił partię jeszcze bardziej nowoczesną i otwartą na wiele wyznań i narodowości. Partii udało się uniknąć błędów typowych dla partii rządzących w krajach postkolonialnych. Celowo więc z programu Baas wyeliminowano odwołania się do religii[77].

Husajn wzmocnił gospodarkę Iraku. Powołał dysponujący olbrzymimi środkami pieniężnymi Komitet Rozwoju Strategicznego. W kraju zastosowano najnowsze rozwiązania komunikacyjne, a drogi i autostrady Iraku przewyższały nowoczesnością te które znajdowały się w USA. Parametry jakościowe irackich dróg uznano za najlepsze na globie. Wybudował liczącą tysiąc dwieście kilometrów autostradę od Basry do granic Jordanii. W budowie autostrad uczestniczyli m.in. Polacy. Autostrady nadawały się też do użytku wojskowego (co na niekorzyść Irakijczyków w 2003 roku wykorzystały amerykańskie czołgi). Do Iraku masowo przybywali robotnicy z Egiptu (w 1990 w Iraku znajdowało się ich już półtora miliona), wielu Egipcjan zostało funkcjonariuszami bezpieki, żołnierzami czy policjantami a także Palestyńczycy[78].

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

W celu większej legitymizacji swojego rządu za granicą Husajn opłacał szereg arabskich wydawców, artystów, poetów, pisarzów czy dziennikarzy z krajów arabskich, zachodnich i socjalistycznych. Także w kraju znaleźli się zagraniczni dziennikarze, głównie libańscy których celem było wzmocnienie reputacji Husajna. W krajach arabskich Husajn toczył batalię propagandową. W wojnie libańskiekiej rząd Iraku wsparł siły walczące przeciwko jego osobistemu rywalowi do przewodzenia państwom arabskim, Hefizowi al-Asadowi, prezydentowi Syrii stojącego na czele wrogiego Husajnowi, lewicowego skrzydła Partii Baas. Husajn wrogi Izraelowi, w Libanie poparł te same stronnictwa które wsparł rząd izraelski, byli to m.in. maronici i libańscy chrześcijanie. Ze względu na udział w konflikcie w Libanie zyskał sobie sympatię dużej części przedstawicieli narodu którzy rozsiani po całym świecie pisali artykułu mu poświęcone czy też przekonywali polityków świata zachodniego do uznania dla polityki rządu Iraku. Wielu Libańczyków zasiliło też służby Iraku[79].

Gościnnie traktował zagranicznych dziennikarzy, a zwłaszcza gwiazdy czy komentatorów światowej sławy. Był on dla nich uprzejmy i niezwykle otwarty. Jako jeden z nielicznych prezydentów kraju muzułmańskiego pozwolił kobietom na ubieranie się w zachodnim stylu, dopuścił spożywanie alkoholu bez prawnych ograniczeń, budował luksusowe hotele i nocne kluby, zezwalał obywatelom na zagraniczne studia. D lat 90. miał dobrą opinie w krajach arabskich i zachodnich. W medialnej popularności dorównywał mu tylko Muammar Kaddafi którego dziwactwa odstraszyły w późniejszym czasie media[80].

Jego zaciętym wrogiem dalej pozostawał Izrael. Agenci tamtejszego wywiadu, Mosadu w 1979 roku dokonali zamachu na iracki statek w jednym z portów w Tulonie we Francji. Na statku znajdował się sprzęt potrzebny do konstrukcji reaktory atomowego w którego budowie uczestniczyli Francuzi. W 1980 r. natomiast agenci Mosadu zabili w Paryżu Egipcjanina - naukowca pracującego dla rządu Iraku w dziedzinie budowy broni atomowej (wielu Egipcjanin z tej dziedziny pracowała dla Iraku po tym gdy rząd Sadata zawiesił prace nad takową bronią)[81].

Osobisty wróg Husajna, przywódca Iranu, Chomejni
Konflikt z radykalnymi szyitami[edytuj | edytuj kod]

Spójności państwa i poczuciu jedności jego obywateli kres położyło przejęcie władzy w Iranie przez szyickich radykałów. Pod jej wpływem wielu szyitów stanęło w opozycji przeciwko zdominowanemu przez sunnitów rządowi na południu kraju doszło do fali buntów szyickich. Choć początkowo stosunki między obydwoma państwami były dość dobre wkrótce różnice ideologiczne nie mogły pozostać ukryte - rząd irański składał się z szyickich islamistów natomiast rząd Iraku był rządem świeckim. Na początku 1980 roku między krajami doszło do kilku starć granicznych. Rząd uznał nowo powstały rząd Iranu za słaby - kraj był pogrążony w stanie ciągłych zamieszek a przywódcy tego kraju wyrzucili z wojska tysiące oficerów i żołnierzy którzy nie podzielali ich poglądów[82].

Irańczycy wysyłali do Iraku szyicką propagandę religijną oraz środki finansowe, sam Chomeini osobiście nienawidził irackich nacjonalistów stąd też jego prywatna wrogość do rządu Iraku. W kilku szyickich miastach doszło do rebelii zwolenników secesji i zjednoczenia z Iranem. W odpowiedzi doszło do deportacji sto tysięcy szyitów do Iranu (których nazywał Persami) a także rozpoczęto proces podburzania Arabów zamieszkujących Chuzestan (zwany również jako Arabistan, region ten był do 1924 r. autonomicznym księstwem Persji) przeciwko teokratycznemu rządowi. Rozpoczął akcje przeciwko szyickiej grupie al Dawa al Islamijja (Głos Islamski)[83].

Szyici przeprowadzali coraz śmielsze akcje terrorystyczne. W trakcie wizyty szefa dyplomacji, Tarika Aziza na uniwersytecie al Mustansirija w Bagdadzie, szyiccy ekstremiści próbowali dokonać zamachu na jego osobę. Następnie terroryści próbowali zlikwidować ministra informacji, Nusifa al Dżasima. Ministrom udało się przeżyć szyickie zamachy. Jednak na początku wiosny roku 1980 doszło do prawdziwej serii szyickich zamachów w której zginął szereg polityków i urzędników. W odwecie Husajn nakazał zabić ajatollaha Sadra[84].

Na krótko przed wojną z Iranem rozpoczął akcję zbierania poparcia. Na łamach międzynarodowych spotkań ogłaszał że teokratyczne państwo to plaga ludzkości. Kampanię wymierzoną przeciwko Iranowi umożliwił sam reżim tego państwa - skrajni szyici wydalili z rządu polityków centrystycznych a ich miejsce zajęli fanatycy religijny. Dzięki radykalizacji Iranu zdobył nieformalny tytuł przywódcy i obrońcy świata cywilizacji arabskiej. Choć Irak znalazł się przez pewien czas w stanie izolacji po swoich atakach na rząd Egiptu i tamtejszego prezydenta, Anwara Sadata (po porozumieniu w Camp David które Egipcjanie zawarli z Izraelem a Husajn uznał to za zdradę), szybko odzyskał międzynarodowe poparcie. Wraz z wieloma państwami kręgu cywilizacji islamskiej i arabskiej potępił radziecką interwencję w Afganistanie z zimy 1979 r. W roku starcia z Iranem rząd Iraku ogłosił doktrynę programu panarabskiego w którym wezwał do sojuszu wszystkich przywódców świata arabskiego w celu zwalczania prób obcych ingerencji w sprawy wewnętrzne Arabów. Husajn zdobył się nawet na poprawę stosunków z Arabią Saudyjską, monarchią skrajnie religijną która nie pozostawała w dobrych stosunkach z sekularystami z Iraku. U Saudyjczyków wywalczył wsparcie finansowe (kilka miliardów dolarów amerykańskich) oraz ułatwienia dla transportu przez terytorium królestwa[85].

Równocześnie zyskano też przychylność Amerykanów. W lecie 1980 r. w Jordanii z Husajnem spotkał się Zbigniew Brzeziński i z agentami CIA których znał z wczesnej działalności politycznej[86].

Wojna z Iranem[edytuj | edytuj kod]

Saddam Husajn w 1980

Irak zaangażował się w wojnę z Iranem (wojna iracko-irańska 1980–1988). W tym czasie przywódcy ZSRR, a także USA i państw Europy Zachodniej bardziej niż Iraku obawiali się rozprzestrzenienia irańskiej rewolucji islamskiej. Dlatego, mniej lub bardziej jawnie, zachęcali Saddama do wojny z Iranem, wspierali go politycznie a także militarnie[87]. W zakres dostaw wchodziły najnowsze technologie oraz broń, również chemiczna (gaz musztardowy) i biologiczna (wąglik). W czasie działań wojennych Irak, przy milczącym poparciu krajów zachodnich, masowo używał swego chemicznego arsenału. CIA służyła informacjami wywiadowczymi dla podniesienia efektywności ataku[88].

Husajn uznał że wojna okaże się szybkim zwycięstwem Iraku. Celem miało być nie tylko umocnienie pozycji Iraku w Zatoce Perskiej ale też w całym świecie arabskim. Husajn dążył do odzyskania kontroli Iraku nad obszarem Szatt al-Arab który niegdyś Irak utracił na rzecz Iranu[89][90]. W okresie wojny aby uzyskać poparcie religijnych mieszkańców krajów (sam był zwolennikiem laicyzmu, lecz był wierzący) nakazał zamknięcie nocnych klubów czy też ograniczył sprzedaż alkoholi. Było to niezbędne i było warunkiem uzyskania pomocy ze strony królestwa Saudów. Często w mediach ukazywały się obrazy modlącego się Saddama. Jak gdyby tego było mało przez trzy lata oddawał własną krew którą zapisano ręcznie liczący sześćsetstronny egzemplarz świętej księgi islamu, Koranu. Genealodzy stwierdzili że przodkowie Saddama wywodzą się z rodziny Kurajszystów z której wywodził się m.in. Mahomet. Sam Husajn ogłosił się jednym z potomków Alego, imama będącego przywódcą religijnym szyizmu. Częściowa rezygnacja z sekularyzmu okazała się błędem do której przyznał się sam prezydent. Irak stracił na świecie wizerunek kraju otwartego na świat a irańscy szyici uznali go za heretyka (sam Saddam był sunnitą)[91].

W okresie ciężkich walk z Iranem, sytuację wykorzystali Izraelczycy którzy w czerwcu 1981 roku dokonali ataku na reaktor atomowy w miejscowości Osirak. Reaktor ten już rok wcześniej został zaatakowany przez lotnictwo irańskie, wtedy jednak bezskutecznie. Wysłane przez rząd Izraela samoloty F-16 i F-15 wtargnęły na obszar Iraku poprzez teren Arabii Saudyjskiej. W wyniku ataku w gruzach legł iracki program atomowy. Stosunki z Izraelem stały się na tyle agresywne ze względu na atak ale także i to że jak podawali iraccy wywiadowcy, Izrael wsparł Iran dostawami wojskowymi o wartości milionów dolarów amerykańskich. Na konflikt izralesko-iracki ze spokojem patrzył rząd USA który w wojnie przeciwko Iranowi wspierał Irak. Jak się okazało wojsko izraelskie miejsce położenia programu atomowego poznali poprzez zdjęcia satelitarne dostarczane przez CIA. Po ataku Arabia Saudyjska (której władca zdał sobie sprawę że Amerykanie którzy śledzili obszar lotniczy Saudów celowo nie poinformowali ich o locie izraelskich wojsk lotniczych) obiecała Irakowi pieniądze na odbudowę kompleksu a Francja obiecała nowy program budowy potęgi atomowej Iraku[92].

W obliczu klęsk na froncie oraz ataku Izraela na Liban, 20 września 1982 Husajn ogłosił wycofanie swojej armii na granicę międzynarodową i wyraził gotowość rozmów pokojowych[93] a nawet zaoferował wspólny atak na Izrael. co zostało jednak odrzucone przez Ajatollaha (wbrew radom jego rządu). Porażki wojsk irackich spowodowane były wykorzystaniem przez Iran fanatycznych ochotników, w tym dzieci które wprost nacierały na irackich żołnierzy. Ajatollah obiecał tym którzy zginęli w wojnie z Irakiem pójście prosto do raju. W trakcie walk w tym okresie sam Husajn znalazł się na pierwszej linii frontu pośród okrążenia irańskiego[94]. Na skutek kontrofensyw Irakijczycy zdołali odnieść nad Iranem znaczne zwycięstwa i zrezygnowali z rozmów pokojowych.

Irak udzielił wsparcia opozycji irańskiej. W czasie wojny udzielił wsparcia i schronieniom bojowników z grupy Ludowi Mudżahedini[95]. Według niektórych źródeł, były premier Iranu a następnie opozycjonista, Szapur Bachtijar, otrzymywał od Husajna spore wsparcie finansowe[96].

W 1986 r. w trakcie walk o półwysep Fao na pomoc Irakijczykom przyszli Egipcjanie. Agenci wywiadu tego kraju poza przekazaniem amunicji zorganizowali też spotkanie Iraku z dyplomatami z Izraela. Rozmowy odbyły się w Genewie w Szwajcarii. Przedstawiciele znienawidzonych wzajemnie państw spotkali się ponownie dwa lata później. Po spotkaniu Husajn stwierdził - Jestem przekonany, że syjoniści i Izraelczycy zaczynają żałować, że przyczynili się do przedłużenia wojny. Minister MON Izraela, Icchak Rabin stwierdził w odpowiedzi Zmieniłem zdanie. Kontynuacja wojny irańsko-irackiej nie służy już interesom Izraela, ponieważ napędza wyścig zbrojeń[97]. Po próbach zamachu na życie prezydenta, z pomocą Egiptu rządzonego wówczas przez Hosniego Mubaraka, rząd Iraku zreformował ochronę Husajna - utworzono specjalne jednostki Gwardii Republikańskiej sformowane spośród członków Partii Baas i uzbrojonych w najnowszy sprzęt wojskowy wyprodukowany we Francji[98].

Husajn w trakcie wojny z Iranem

Wojna pochłonęła wiele ofiar, była kosztowna dla obu stron i skończyła się brakiem rozstrzygnięcia[99], najczęściej jednak na arenie międzynarodowej i w Iraku uznana została za sukces wojsk irackich[100].

Wsparcie zachodu[edytuj | edytuj kod]

Choć Stany Zjednoczone popierały Husajna to ich celem było osłabienie nie tylko Iranu ale też Iraku. Politykę tą popierała część proamerykańskich krajów arabskich tj. Kuwejt, Arabia Saudyjska czy Egipt - kraje te obawiały się rewolucji islamskiej ale wojowniczy prezydent też je przerażał[101]. W 1983 r. aby zyskać dalsze wsparcie zachodu wydalił z Iraku Abu Nidala, jednego z najsłynniejszych terrorystów palestyńskich. Nidal wyjechał więc do Libii. Po wydaleniu Nidala, do stolicy Iraku przybył przedstawiciel rządu USA a rok później do USA przybył wicepremier Iraku który spotkał się tam z prezydentem Ronaldem Reaganem, Henrym Kissingerem i Georgem Schultzem. W trakcie spotkania oficjalnie wznowiono zerwane w 1967 r. stosunki pomiędzy oboma rządami. Husajn uzyskał kredyty i pożyczki nie tylko od rządu USA ale też m.in. banków włoskich, Kuwejtu i Zjednoczonych Emiratów Arabskich[102].

Cieszący się uznaniem międzynarodowym Irak otrzymał i kupował sprzęt wojskowy od m.in. ZSRR, Francji, USA, Niemiec, Chin, Brazylii, Argentyny, Szwajcarii, Danii i Szwecji. W przeciągu roku Irak potrafił wydać na armię aż czternaście miliardów USD. Rząd Iraku przerabiał broń a także produkował oryginalne konstrukcje irackie. Husajn zatrudniał zagranicznych ekspertów, m.in. Kanadyjczyka Geralda Buliego (przerobił on rakietę Scud B której to wersję nazwał al Husajn - rakiety były w stanie trafić Izrael)). Kanadyjczyk opracowywał też konstrukcję działa kosmicznego który byłby w stanie wystrzelić w kosmos obiekty tj. statek kosmiczny. Dużym prestiżem cieszyli się też krajowi naukowcy - Samir Saadi i Szabib Azzawi[103].

 Osobny artykuł: afera Iran-Contras.

Pod koniec lat 80. na światło dzienne wyszła afera Iran-Contras. Jak się okazała USA będące sojusznikiem Iraku potajemnie (i zresztą nielegalnie) sprzedawały broń Iranowi. W zamian za to USA oczekiwało pomocy w uwolnieniu zakładników, uprowadzonych w Bejrucie przez bojowników Hezbollahu[104]. Pieniądze uzyskane z tych transakcji przekazywano na wspomaganie nikaraguańskich rebeliantów Contras.

Walki z opozycją w latach 80. i 90.[edytuj | edytuj kod]
Flaga walczącej z rządem Patriotycznej Partii Kurdystanu

Iracka opozycja działała w różnych formach - wojnie partyzanckiej, aktach sabotażu, poprzez terroryzm, dezercje z armii i sił paramilitarnych (organizacje tj. Fedaini Saddama i Armia Narodowa). Największe siły rebelianckie miały siedzibę w Kurdystanie i reprezentowane były przez Demokratyczną Partię Kurdystanu i Patriotyczną Unię Kurdystanu. Innymi grupami paramilitarnymi były m.in. Iracka Partia Komunistyczna, szyicka Partia al-Da'w (z siedzibą w Iranie) i Partia Umma (z siedzibą w Londynie). Problem owych grup był brak współpracy pomiędzy nimi. Wyjątkiem była współpraca Partii Komunistycznej i Kurdyjskiej Partii Demokratycznej na skutek której komuniści przenieśli swoje bazy w region Kurdystanu (w pozostałych regionach kraju komuniści byli rutynowo tłumieni przez rząd). Rząd Husajna za wyjątkiem powstania w 1991 roku i wojny irańsko-irackiej nie był w stanie w pełni kontrolować Kurdystan[105]. Problemem dla opozycji stały się także tajne służby które znane były w świecie arabskim jako najbardziej skuteczne[106].

Lepiej od opozycji świeckiej zorganizowana była opozycja religijna. Fanatycy religijni zyskiwali poklask z powodu świeckiego charakteru rządu Husajna. W czasie wojny z Iranem, rząd Iraku zwiększył pewien stopień wolności religijnej w celu zwiększenia oporu społecznego przeciw wojskom wroga[107].

Pod koniec roku 1987 nakazał użycie broni chemicznej również przeciwko domagającym się niepodległości Kurdom. W 1988 roku jego kuzyn, Ali Hassan al-Madżid dokonał ataku gazowego na Kurdów w Halabdży za co zyskał sobie przydomek chemicznego Aliego[108].

Wojna z Kuwejtem[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: I wojna w Zatoce Perskiej.

Po zakończeniu wojny z Iranem stosunki Husajna z zachodem stały się bardziej napięte. W marcu tego roku w belgijskiej stolicy agenci Izraela dokonali zamachu na pochodzącego z Kanady irackiego inżyniera Bulla[109]. USA przestało popierać Husajna w sierpniu 1990 roku - choć jeszcze w lipcu prezydent USA chwalił rząd Husajna a stosunki między państwami były bardzo dobre[110]. Husajn po tym gdy w krajach zachodnich tracił wyraźnie na znaczeniu, zaczął straszyć USA przejściem na stronę ZSRR jednakże liberalny lider ZSRR, Michaił Gorbaczow nie był w stanie prowadzić już z USA stanu zimnej wojny[111].

W 1990 Irak wysunął roszczenia w stosunku do terytorium Kuwejtu. Saddam wydał rozkaz zajęcia jego terytorium siłą co spotkało się z powszechną aprobatą narodu irackiego[112]. Prezydent usprawiedliwiał atak bezprawnym wykorzystywaniem przez Kuwejt spornego, przygranicznego pola naftowego Ar-Rumajla (był to element iracko-kuwejckiego sporu granicznego; Saddam Husajn zarzucił Kuwejtowi kradzież irackich zasobów ropy naftowej z pola naftowego Ar-Rumajla oraz manipulację przy przebiegu iracko-kuwejckiej linii granicznej[113]. Prezydent zgłosił także pretensje Iraku do wysp Al-Warba oraz Bubijan[114]. Innym argumentem wysuwanym przez przywódcę Iraku za przyłączeniem Kuwejtu do tego kraju jako kolejnej prowincji był aspekt historyczny – obszar Kuwejtu przez pewien czas wchodził w skład osmańskiej prowincji Al-Basry. Po dokonaniu aneksji, nowo utworzonej prowincji nadano historyczną nazwę Al-Kazima, nawiązującą do tego historycznego faktu[115]. Sam Irak po zakończeniu kosztownej wojny z Irańską Republiką Islamską był krajem zadłużonym, zaś jednym z krajów które udzieliły Irakowi największych pożyczek, był właśnie Kuwejt (zadłużenie Iraku względem Kuwejtu wynosiło 10 miliardów dolarów[116]). Podporządkowanie tego kraju mogły stanowić częściowe rozwiązanie problemu zadłużenia Iraku. Irak zarzucał też Kuwejtowi naruszanie limitu określonego przez OPEC w wydobywaniu ropy naftowej[117]. Ważnym czynnikiem była również kwestia niezagospodarowanego potencjału irackiego w postaci dużej, przeszkolonej, dozbrojonej oraz zorganizowanej armii, pozostałej po zakończeniu poprzedniej wojny[118].

Po zajęciu Kuwejtu, w ostatnim okresie przed upływem terminu ultimatum dotyczącego wycofania się wojsk irackich z tego kraju, Saddam Husajn starał się powiązać kwestię zajęcia Kuwejtu z kwestią powstania niepodległego państwa Palestyńskiego (co spotkało się z aprobatą ówczesnego przywódcy OWP, Jasira Arafata oraz króla Jordanii, Husajna I). Starał się również wykreować siebie jako bohatera Arabów, walczącego o Bliski Wschód z zachodnim najeźdźcą (zdecydował się również na zbombardowanie Tel Awiwu, licząc na zbrojną odpowiedź Izraela oraz zaangażowanie innych krajów regionu w konflikt)[119].

Do bezpośredniego ataku doszło 2 sierpnia 1990 r. o czwartej rano[120]. Oddziały irackie (zarówno Armia Narodowa - słabo uzbrojone "pospolite ruszenie" jak i elitarna Gwardia Republikańska oraz regularne oddziały armii). Po zakończeniu inwazji do kraju przybyły oddziały Al-Muchabarat czyli służby bezpieczeństwa rządu Partii Bass[121]. Władzę Kuwejtu schroniły się w Arabii Saudyjskiej. Iracka armia zniszczyła marynarkę wojenną kraju oraz część jego wyrzutni rakiet[122]. Działania Iraku na arenie między narodowej poparł Jemen, Jordania i OWP[123]. Przebywający terytorium Kuwejtu cudzoziemcy zostali uznani przez Irak za zakładników. Znana stała się sytuacja, ukazywana w irackiej telewizji – Husajn odwiedzający przetrzymywanych zakładników, nazywający ich "gośćmi", głaszczący po głowie przestraszonego chłopca, Brytyjczyka, Stuarta Lockwooda. 23 października rozpoczęło się zwalnianie zagranicznych zakładników, zaś wszyscy oni zostali zwolnieni 6 grudnia 1990. ONZ nakazała Irakowi wycofanie się z Kuwejtu. Spośród stałych członków Rady jedynie Chińska Republika Ludowa wstrzymała się od głosu w tej sprawie (za byli dotychczasowi sojusznicy Iraku - ZSRR i USA). Przeciwko rezolucji zagłosowały Kuba i Jemen.

Większość Arabów z entuzjazmem przyjęła iracki atak na Kuwejt i popierała Husajna. W przeciwieństwie do przeciętnych obywateli rządy wielu państw arabskich potępiło go za to wiele rządów uzyskało z tego różne profity - Egiptowi umorzono długi a Syrii będącej bojkotowanej zezwolono na udział w rozmowach dyplomatycznych. Dzięki atakowi na Kuwejt Saddam uzyskał szacunek pośród Arabów jakiego od czasów Nasera nie zebrał żaden z liderów Bliskiego Wschodu. Partia BAAS zyskała na silę w Jemenie i Libanie. Husajn zyskał też na znaczeniu po tym gdy wsparł Palestyńczyków nawet przy własnych problemach finansowych w samej Palestynie Husajn uznawany był za bohatera większego od lidera ruchu narodowowyzwoleńczego, Arafata. Husajn był na tyle odważny że po interwencji zachodu był w stanie zbombardować rakietami miasta na terenie Izraela. Rozentuzjazmowane tłumy na Bliskim Wschodzie zanosiły za niego modły i nosiły portrety przedstawiające dyktatora[124]. Po upływie wyznaczonego terminu siły ONZ, w których decydującą rolę odgrywały Stany Zjednoczone, zadały armii irackiej klęskę oraz odbiły Kuwejt, po czym się zatrzymały. Sam Husajn w trakcie wojny wezwał wszystkich muzułmanów do świętej walki z zachodem interweniującym w Kuwejcie[125].

Flaga Iraku ustanowiona w 1991 roku

W 1991 roku z jego inicjatywy wprowadzono nową flagę. Zawierała ona - trzy zielone gwiazdy symbolizujące jedność, wolność i socjalizm, motto partii Baas a także słowa Allahu Akbar (napis ten miał formę odręcznego pisma Saddama)[126].

Utrata władzy[edytuj | edytuj kod]

Saddam Husajn w lipcu 2004

Konflikt z USA i krajami zachodnimi[edytuj | edytuj kod]

Od początku lat 90. służby USA wielokrotnie próbowały pozbyć się Husajna drogą zabójstwa. Próby te według niemieckiego specjalisty, profesora medycyny sądowej, Dietera Buhmana były o tyle trudne że prezydent posiadał trzech dublerów. Amerykanie uznali że skrytobójcza eliminacja przywódcy będzie tańsza finansowa niż zbrojna interwencja. Według New York Times od 1991 roku CIA wydało na próby zabójstwa Husajna aż sto milionów dolarów[127]. Husajn nie pozostawał USA dłużny, w 1993 roku w rocznicę odbicia Kuwejtu przez zachodnie wojska, wywiad Iraku zaplanował zamach na byłego prezydenta USA, George'a H. W. Busha który wizytował emirat Kuwejtu. Spisek wywiadu odkryto w ostatniej chwili i zapobieżono mu[128].

W 1996 r. służby USA i Wielkiej Brytanii wspólnie próbowały zabić prezydenta w stolicy Jordanii. Rząd Iraku aresztował kilkuset z uczestników spisku. Do kolejnej operacji doszło na północy Iraku w roku 1998, jednakże agenci wywiadu irackiego przeniknęli do siatki wywiadowczej CIA i zlikwidowali wszystkich Kurdów którzy nawiązali kontakt z wywiadem. Próby zabójstwa prezydenta podjął się też Izrael. W połowie lat 90. premier Benjamin Netanjahu jak i lider opozycji, Ehud Barak byli zdania że zabicie wojującego prezydenta zapewni Izraelowi większe bezpieczeństwo. W 1992 roku oddział sił specjalnych Sajeret Matkal próbował zabić irackiego lidera za pomocą pocisków wystrzelonych przez Izraelczyków z wyrzutni rakiet. W skutek błędu Izraelczyków w trakcie wystrzelenia pocisków na pustyni Negew zginęło pięciu komandosów wojsk Izraela. Jak na złość później okazało się że Husajn pojawił się dokładnie w tym samym miejscu i czasie gdzie planowano wystrzelić kolejną rakietę. Próby pozbycia się prezydenta podjęła też religijna, szyicka opozycyjna organizacja al Daawa działająca z terenów zwalczającego Irak, Iranu. W jednym z zamachów terrorystycznych ciężko raniony został wicepremierem Taria Aziz. Prawdopodobnie w jednym z zamachów szyickich radykałów postrzelony został w 1996, jeden z synów prezydenta, Udaj. W 1998 roku służby wywiadowcze Stanów Zjednoczonych znalazły się niemal o krok od morderstwa prezydenta Iraku. Wystrzelona przez wywiad rakieta trafiła w obiekt odwiedzany przez prezydenta. Akcje Amerykanów były skądinąd podejmowane niezgodnie z amerykańskim prawem które zabraniało uczestnictwa rządu USA i jego armii w zabójstwie obcego przywódcy w czasie pokoju[129].

Pod koniec lat 90. w Iraku doszło do pewnej liberalizacji systemu politycznego, przeprowadzono reformy konstytucji, gazety i obywatele mogli otwarciej krytykować rząd, ogłoszono amnestię dla więźniów i przeprowadzono też referendum w którym zwyciężył Husajn. Wielu przedstawicieli światowej opinii publicznej zaczęło mówić o demokratyzacji Iraku. Do kraju ponownie przyjeżdżali zagraniczni dziennikarze. Rząd w błyskawicznym tempie odbudował infrastrukturę zniszczoną po nalotach USA. Wybudowano także wiele nowych szkół i szpitali[130].

W 2000 miał zlecić atak terrorystyczny na praską siedzibę Radia Wolna Europa w celu powstrzymania audycji radiowych nadawanych stamtąd na terytorium Iraku. Spisek został wykryty przez kontrwywiad Czech i nie doszedł do skutku[131].

 Osobny artykuł: II wojna w Zatoce Perskiej.

W październiku 2002 roku Amerykanie przyjęli strategię polegającą na opłaceniu Irakijczyków którzy zabiją Husajna[132]. 20 marca 2003 roku Amerykanie przygotowali zamach na jego życie. W dom na przedmieściach stolicy w którym znajdował się Saddam uderzyła rakieta Tomahawk. Decyzję o zamachu na życie wydał osobiście prezydent George W. Bush. Husajn przeżył zamach[133]. Utracił faktyczną władzę w wyniku ataku USA i jego sojuszników na Irak wiosną 2003 roku. W odpowiedzi na amerykańskie bombardowania odpowiedział bombardowaniem Kuwejtu i wezwał do prowadzenia antyamerykańskiego dżihadu[134]. Nie został aresztowany i jego miejsce pobytu nie było znane. W okresie bezpośrednio po zajęciu Bagdadu pojawiła się taśma wideo pokazująca ponoć Saddama Husajna w dniu zdobycia miasta, 9 kwietnia. Później rozpowszechniano liczne taśmy wideo i audio z wystąpieniami Saddama Husajna, lecz ich autentyczność była niepotwierdzona.

Obaj synowie Husajna zginęli 22 lipca 2003 roku w wyniku amerykańskiego ataku powietrznego na ich kryjówkę.

13 grudnia 2003 roku około godziny 18:27, po ośmiu miesiącach poszukiwań Saddam Husajn został pojmany przez amerykańskich żołnierzy na farmie[135] oddalonej 15 kilometrów od jego rodzinnego Tikritu. Znaleziono go leżącego w głębokiej na dwa metry ziemiance z wentylacją. Niedaleko kryjówki stała taksówka z 750 tysiącami dolarów w bagażniku. Były prezydent Iraku nie stawiał oporu. Prezydentowi co prawda azyl oferowały Zjednoczone Emiraty Arabskie, Husajn wybrał jednak pozostanie w kraju do końca[136].

Po przewiezieniu do jednej z amerykańskich baz został przebadany, ogolony i umyty. 30 czerwca 2004 doszło do formalnego przekazania Husajna i jedenastu jego współpracowników (zobacz: Amerykańska Talia Kart) władzom irackim.

Proces i śmierć[edytuj | edytuj kod]
Saddam Husajn krótko po pojmaniu, 14 grudnia 2003
 Osobny artykuł: Egzekucja Saddama Husajna.
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat procesu Saddama Husajna
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat Saddam Husajn skazany na śmierć
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat egzekucji Saddama Husajna
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat pochówek Saddama Husajna

Pojmanie było pierwszym krokiem do procesu sądowego, który toczył się przed powołanym specjalnie do tego celu trybunałem, któremu przewodniczył Szalam Szalabi. Proces rozpoczął się 19 października 2005.

5 listopada 2006 Saddam Husajn, któremu postawiono zarzut spowodowania masakry 148 szyitów z Dudżailu koło Bagdadu, został skazany przez iracki Trybunał Narodowy nieprawomocnym wyrokiem na karę śmierci przez powieszenie na szubienicy.

Organizacje broniące praw człowieka wskazywały już od dawna, że w państwach tego regionu oskarżony jest notorycznie pozbawiany prawa do sprawiedliwego procesu. Wykazywały one, że sąd skazujący Husajna kontynuował te same naganne praktyki, które były stosowane w czasach jego reżimu[137]. Skrytykowano także sam wyrok kary śmierci[138]. Jednocześnie organizacje te przyznają od dawna, iż w Iraku rządzonym przez Saddama ciągle dochodziło do łamania praw człowieka, a brutalna kara śmierci była często stosowana[139].

Iracki sąd apelacyjny 26 grudnia podtrzymał wyrok Trybunału; zgodnie z irackim prawem (wprowadzonym jeszcze przez samego Husajna) wyrok wykonany być musiał w ciągu 30 dni od tej daty.

Przygotowania do egzekucji zakończone być miały – według amerykańskiej telewizji CNN powołującej się na źródła arabskie – przed godziną 6:00 czasu irackiego (4:00 CET) 30 grudnia. Do egzekucji doszło o godzinie 6:07 czasu lokalnego. 31 grudnia o 4:00 (02:00 czasu warszawskiego) został pochowany w swojej rodzinnej miejscowości Al-Audża, obok swoich synów zabitych w 2003.

Utrata zajmowanych urzędów państwowych[edytuj | edytuj kod]

Zarówno z punktu widzenia sytuacji w Iraku pod koniec wojny, jak też z punktu widzenia prawa irackiego i prawa międzynarodowego publicznego, ustalenie dokładnej daty utracenia przez Saddama Husajna urzędu Prezydenta Republiki Irackiej oraz pełnionych jednocześnie urzędów Prezesa Rady Ministrów i Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych nie jest proste.

Pojawiająca się w związku z tym tematem data 9 kwietnia 2003 nie jest oczywista, nawet jeśli wyłączy się przesłanki formalne, a weźmie się pod uwagę wyłącznie stan faktyczny. W związku z tym, poza powyższą datą można, a nawet trzeba rozpatrzyć także, co najmniej takie daty, jak: 14 kwietnia 2003, 22 maja 2003, 1 marca 2004, 28 czerwca 2004 i 30 grudnia 2006.

9 kwietnia 2003 wojska amerykańskie zajęły Bagdad, stolicę Republiki Irackiej, a wiceprezydent Stanów Zjednoczonych Dick Cheney oświadczył: Obserwujemy upadek centralnych władz w Bagdadzie. W Iraku mogą jednak nas jeszcze czekać ciężkie walki. Tego dnia Saddam Husajn był po raz ostatni widziany w Bagdadzie. Zajęcie stolicy państwa przez obce wojska i opuszczenie jej przez najwyższe władze nie może być jednak traktowane jako koniec rządu, ani nawet jako utratę przez rząd możliwości swobodnego wykonywania władzy. W momencie zajęcia Bagdadu pod kontrolą irackich sił zbrojnych znajdował się jeszcze dość obszerny teren wokół miasta Tikrit, gdzie według wszelkiego prawdopodobieństwa ewakuowały się najwyższe władze Republiki i skąd jeszcze Saddam Husajn mógł w sposób nieskrępowany korzystać ze swych konstytucyjnych uprawnień.

W kolejnych dniach kwietnia wojska amerykańskie zajęły Tikrit i tym samym całe terytorium Republiki Irackiej znalazło się pod okupacją wojsk koalicji. Irackie siły zbrojne zostały rozbite. Część z nich zasiliło obozy jenieckie, a część utworzyło struktury podziemne. Władzę okupacyjną przejął głównodowodzący sił sprzymierzonych. Saddam Husajn utracił swobodę poruszania się oraz swobodę działania w charakterze konstytucyjnego organu państwa.

6 maja 2003 Prezydent USA George W. Bush mianował cywilnego administratora Iraku, co jednak nie zmieniło stanu prawnego, ponieważ i tak najwyższą administrację terytorium okupowanego sprawował administrator wojskowy. 22 maja 2003 Rada Bezpieczeństwa uchwaliła rezolucję nr 1483 powierzającą Stanom Zjednoczonym i Wielkiej Brytanii władzę okupacyjną w Iraku do czasu powołania rządu. Z tą chwilą, według przeważających opinii, okupacja terytorium Republiki Irackiej stała się legalna z punktu widzenia prawa międzynarodowego publicznego (co jednak wcale nie oznacza, że była legalna z punktu widzenia prawa irackiego). Z rezolucji tej można także wywieść przypuszczenie, iż organ międzynarodowy stwierdził brak istnienia rządu irackiego, co powodowało konieczność powołania nowego. Na tej podstawie można przyjąć, iż punktu widzenia prawa międzynarodowego publicznego Saddam Husajn utracił – jeśli nie wszystkie sprawowane urzędy – to przynajmniej urząd Prezesa Rady Ministrów. Jednak należy także zastrzec, że według nadal obowiązującej konstytucji irackiej jego pozycja prawna nie uległa jakiejkolwiek zmianie na gorsze.

23 maja 2003 administrator cywilny Iraku rozwiązał irackie siły zbrojne. W związku z tym (z zastrzeżeniem odnośnie prawnego punktu widzenia) można przyjąć, że z tą chwilą Saddam Husajn przestał pełnić urząd Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych. 13 lipca 2003 odbyło się inauguracyjne posiedzenie irackiej Rady Zarządzającej – pozakonstytucyjnego organu administracyjnego powołanego i podległego władzom okupacyjnym. 1 września 2003 – W tym dniu Rada Zarządzająca utworzyła w trybie pozakonstytucyjnym przejściowy rząd iracki. Tryb pozakonstytucyjny polegał na tym, iż Saddam Husajn, jako konstytucyjny prezydent Iraku, nie zdymisjonował dotychczasowego rządu i nie wręczył nominacji nowym ministrom. 23 września 2003 przewodniczący irackiej Rady Zarządzającej zajął miejsce przeznaczone dla Iraku na sali obrad Zgromadzenia Ogólnego ONZ, co można odczytać jako nieformalne, międzynarodowe uznanie nowych władz irackich.

1 marca 2004 Rada Zarządzająca przyjęła w trybie pozakonstytucyjnym tymczasową konstytucję Iraku. W zależności od prawnego punktu widzenia, można przyjąć, że uchylenie dotychczasowej konstytucji równało się unicestwieniu dotychczasowych organów konstytucyjnych Republiki Irackiej, a tym samym unieważnieniu prezydentury Saddama Husajna. 28 czerwca 2004 na mocy nowej konstytucji, Rada Zarządzająca powołała przewidziany w rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ rząd tymczasowy, a tym samym okupacja Iraku została zdelegalizowana. Rada Zarządzająca wybrała również ze swego grona Tymczasowego Prezydenta Republiki – Ghaziego Mashala Ajila al-Yawera.

Brytyjscy żołnierze w Iraku

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

30 grudnia 2006 wykonano wyrok śmierci na Saddamie – jako cywilu i osobie prywatnej. prawo międzynarodowe publiczne zakazuje jakiemukolwiek państwu agresji na terytorium innego państwa z jakiegokolwiek powodu[140]. Międzynarodowe przepisy w zakresie okupacji stwierdzają, że państwo okupujące nie posiada żadnych praw suwerennych na terytorium państwa okupowanego, lecz sprawuje wyłącznie jego tymczasową administrację[141]. W okresie okupacji władzy okupacyjnej nie wolno zmieniać porządku prawnego obowiązującego w państwie okupowanym, co miało miejsce w przypadku powołania niekonstytucyjnych organów irackich i uchwalenia przez nie tymczasowej konstytucji. Saddam Husajn (wraz ze swoimi prawnikami, m.in. Ramseyem Clarkiem, byłym prokuratorem generalnym USA) wywodził z prawa międzynarodowego i irackiego, że jest nadal legalnym prezydentem republiki. W napisanym przed egzekucją liście do narodu podpisał się jako "Saddam Husajn, Prezydent i Naczelny Dowódca Irackich Sił Zbrojnych". Na podstawie powyższego – i zastrzeżeniem, że jest to jedynie opinia pewnej części prawników, a także samego zainteresowanego – można przyjąć, iż Saddam Husajn momencie powieszenia był głową państwa, szefem rządu i głównodowodzącym sił zbrojnych, a co za tym idzie – najwyższym reprezentantem państwa i narodu irackiego w stosunkach wewnętrznych i na arenie międzynarodowej.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Rodzina Husajnów w 1995 roku

Pierwsza żoną Husajna była jego kuzynka Sajida (najstarsza córka wuja Heyrallaha Tulfaha), urodziła mu pięcioro dzieci - synów Udaja i Kusaja oraz córki Raghad, Rana i Hal. Rodzice zeswatali dzieci, gdy Saddam miał pięć lat a Sajida siedem[142][143]. Przed ślubem Sajida pracowała jako nauczycielka w szkołach podstawowych. Pobrali się w Kairze, gdzie Husajn studiował i mieszkał po nieudanym zamachu na Qasim. W ogrodzie jednego ze swoich pałaców Saddam własnoręcznie posadził krzewy należące do elity białych róż, które nazwał imieniem Sajid i które bardzo cenił.

Historia drugiego małżeństwa Saddama zyskała szeroki rozgłos także poza Irakiem. W 1988 roku poznał żonę prezesa linii lotniczych "Irak Airways." Jakiś czas później Saddam zaproponował jej mężowi, by dał żonie rozwód. Temu małżeństwu sprzeciwiał się kuzyn i szwagier Saddama Heyrallah Adnan, zajmujący w tym czasie stanowisko ministra obrony. Wkrótce po jego śmierci w katastrofie lotniczej trzecią żoną prezydenta Iraku została w 1990 roku Nidal al-Hamdani.

Jesienią 2002 roku iracki przywódca ożenił się po raz czwarty, biorąc za żonę 27-letnią Iman Huveysh, córkę ministra przemysłu obronnego kraju. Jednak ceremonia ślubna była dosyć skromna, odbyła się w wąskim kręgu przyjaciół. Ponadto, ze względu na ciągłe zagrożenie operacjami wojskowymi prowadzonymi przez USA przeciwko Irakowi, praktycznie nie mieszkał ze swoją ostatnią żoną[144].

W sierpniu 1995 roku w rodzinie Saddama Husajna wybuchł skandal. Rodzeni bracia Husajn Kamel i pułkownik Straży Prezydenckiej Saddam Kamel, siostrzeniec Ali Hassan al-Majid, ze swoimi żonami – córkami prezydenta Raghad i Rana nieoczekiwanie uciekli do Jordanii. Tam opowiedzieli ekspertom ONZ wszystko, co wiedzieli o sytuacji politycznej w kraju i tajnych pracach Bagdadu nad stworzeniem broni masowego rażenia. Te wydarzenia stały się ciężkim ciosem dla Saddama. Po tym Husajn nauczył się ufać tylko krewnym i rodakom. Obiecał swoim zięciom ułaskawienie w sytuacji koniecznego powrotu do kraju. W lutym 1996 roku Saddam Kamel i Husajn Kamel z rodzinami wrócili do Iraku. Po kilku dniach ogłoszono wiadomość, że rozgniewani krewni rozprawili się ze "zdrajcami", a później z ich najbliższymi krewnymi[145].

W czasie rządów Saddama, informacja o rodzinie prezydenckiej znajdowała się pod ścisłą kontrolą. Dopiero po obaleniu Husajna w sprzedaży znalazły się domowe filmy wideo z jego życia prywatnego. Te wideo-materiały stanowią dla Irakijczyków unikalną możliwość odkrycia sekretów życia prywatnego człowieka, który kierował nimi przez 24 lata[146].

W latach rządów najbliżsi byli mu jego synowie, Udaj i Kusaj. Starszy z synów, Udaj uznawany był za zbyt delikatnego w rezultacie na rolę następcy przygotowano Kusaja. 22 lipca 2003 roku na północy Iraku w czasie czterogodzinnej bitwy z amerykańskim wojskiem zarówno Udaj i Kusaj zginęli. Wraz z nimi zginął wnuk Saddama, syn Kusaja - Mustafa. Niektórzy krewni obalonego prezydenta otrzymali azyl polityczny w krajach arabskich. Od tej pory Saddam długo nie widział swojej rodziny, ale przez swoich prawników wiedział jak i co się z nimi działo.

Kuzyn i szwagier Arshad Jassin, był osobistym pilotem i ochroniarzem Husajna. Inny kuzyn, Ali Hassan al-Madżid pełnił funkcje m.in. ministra obrony i spraw wewnętrznych[147].

Światopogląd[edytuj | edytuj kod]

Ideolog partii Baas Michel Aflaq w trakcie rozmowy z irackim przywódcą w 1988 roku
 Osobny artykuł: Baasizm.

Husajn podobnie jak inni iraccy baasiści w swoim programie większy nacisk kladł na realizację idei jedności arabskiej niż na budowę socjalizmu, co miało związek z problemem Kurdów i zwalczaniem ich państwowych aspiracji. Socjaliści byli w partii w mniejszości, a ich postulaty dochodziły do głosu okazjonalnie, gdy baasistom potrzebne było poparcie partii komunistycznej. W ten sposób w 1969 partia ogłosiła dążenie do reformy rolnej i kolektywizacji rolnictwa, obrony praw robotników i chłopów. W 1974 za podstawy ideologii partii uznano dalsze dążenie do jedności arabskiej, rozwój struktur partyjnych i kształcenie jej członków, przygotowanie do budowy socjalizmu, ustalenie równowagi między wzmacnianiem Iraku jako bazy rewolucji i dążeniem do jednoczenia Arabów w jednym państwie, demokratyczne rozwiązanie problemu kurdyjskiego. Powrót do klasycznych haseł baasizmu nastąpił w Iraku w czasie wojny iracko-irańskiej, chociaż i tu wystąpiły znaczące różnice: akcentowanie roli religii (coraz silniejsze), wyeksponowanie znaczenia narodu kosztem koncepcji socjalistycznych, pochwała prywatnej inicjatywy. Równocześnie Husajn ogłosił się Przywódcą Konieczności, co oznaczało uznanie go za najwybitniejszego interpretatora baasizmu w Iraku, a zatem zezwolenie na jednoosobowe ustalanie przez niego ideologii państwowej niezależnie od jej pierwotnego brzmienia[148].

Krytyczny wobec ortodoksyjnego marksizmu. Sprzeciwiał się koncepcji walki klas, dyktatury proletariatu i ateizmu państwowemu oraz poglądom marksizmu-leninizmu (Saddam uważał że takie rządy mają charakter burżuazyjny natomiast partia Baas jest ludowym ruchem rewolucyjnym)[149]. Mimo to wyrażał podziw wobec przywódców komunistycznych tj. Fidel Castro, Hồ Chí Minh, Josip Broz Tito ze względu na ich duch niezależności narodowej a nie ich komunistyczne poglądy[150].

Poglądy religijne[edytuj | edytuj kod]

Aflaq, Husajn i Izzat Ibrahim ad-Duri

Wyznawał tylko islam sunnicki, modlił się pięć razy dziennie, spełniał wszystkie przykazania, w piątki chodził do meczetu[151]. W sierpniu 1980 roku w towarzystwie ważnych członków kierownictwa kraju wybrał się na pielgrzymkę do Mekki. Na tą wieść cały arabski świat transmitował kronikę odwiedzin Mekki gdzie w towarzystwie następcy tronu Arabii Saudyjskiej Fahda, ubrany w białe szaty Husajn odbył rytualne okrążenie z Kaaby.

W 1997 zlecił napisanie kopii Koranu przy użyciu własnej krwi, prace nad nią ukończono w 2000 roku[152]. Nie patrząc na swoją sunnicką przynależność, przyjmował duchowych przywódców szyitów, odwiedzał szyickie meczety, wyróżniał ze swoich środków osobistych duże sumy na rekonstrukcję licznych świętych miejsc szyitów. Kroki te były przyczyną poparcia jego rządów przez duchownych szyickich[153].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Miał 188 centymetrów wzrostu, był powszechnie uznawany za osobę atrakcyjną i podobającą się kobietom. Ubierał się elegancko i stosował perfumy co zalecał też osobom z jego otoczenia - kobietom zalecał brać prysznic dwa razy w ciągu dnia a mężczyznom raz. Nawet w trakcie obrad Rady Dowództwa Rewolucji potrafił wyjść w celu oddania się kąpieli i powrócić na nią zrelaksowany[154].

Wstawał wcześnie rano. Pracował przy robotach natury papierkowej nawet po szesnaście godzin w ciągu dnia. Spał krótko na niewielkiej, wojskowej pryczy. Utrzymywał solidny porządek. Weryfikował przedstawiane mu w raportach informacje u niezależnych źródeł. Obiad jadł najczęściej o godzinie trzynastej a zdarzało się że w uczcie towarzyszyli mu jego współpracownicy. Do wojny w Zatoce Perskiej przywódca pływał łódką po rzece Tygrys a także w basenie. Stan zdrowia Saddama pogorszył się po 1991 roku, wtedy oddawał się długim spacerom. W pewnym okresie został zmuszony do zaprzestania aktywności fizycznej z powodu walki z chorobą kręgosłupa. Wtedy też korzystał z usług pochodzącego z Polski ortopedy dr. Palucha (który wcześniej leczył generała Wojciecha Jaruzelskiego). Po spacerach urzędował w biurze, po 22 spotykał się z przyjaciółmi a także współpracownikami, niekiedy spotkania trwały do samego ranka. W obawie przed zamachem spał w wielu miejscach m.in. w farmach pod stolicą kraju[155].

Dużo czytał. Ulubionymi książkami Husajna były te poświęcone Józefowi Stalinowi i brytyjskiemu premierowi Winstonowi Churchillowi którego to styl podobno miał fascynować przywódcę Iraku. Z sympatii do Churchilla mogła się wziąć jego sympatia do cygar (które często otrzymywał od swojego przyjaciela a zarazem przywódcy Kuby, Fidela Castro). W jego zrujnowanych pałacach Amerykanie znaleźli tysiące tomów literatury klasycznej w różnych językach, dzieła historii i filozofii. Według nieoficjalnych danych, wśród swoich książek najwięcej preferencji dał powieści HemingwayaStary człowiek i morze”. Według informacji ludzi chroniących irackiego przywódcę, lubił oglądać film „Ojciec chrzestny”, oraz pozycje z serii filmów o agencie Jamesie Bondzie[156] i słuchać piosenek Franka Sinatry[157].

Pisał wiele przemówień w których często używał wielu metafor i porównań utrzymanych w literackim stylu. W Londynie w 2001 roku ukazała się w języku arabskim książka Zabiba i król w której nie było podanego nazwiska autora. CIA zaangażowało się w działania na rzecz sprawdzenia tego czy zgodnie z plotkami autorem tej książki miał być iracki prezydent, jak wykazały badania CIA było to niezwykle prawdopodobne. Podobno napisał też inną książkę, Forteca[158].

Majątek[edytuj | edytuj kod]

Według danych magazyny „Forbes” z 2003 roku na liście najbogatszych władców świata dzielił trzecie miejsce z księciem Liechtensteinu Hansem-Adamem. Palmę pierwszeństwa oddał jedynie królowi Arabii Saudyjskiej Fahdowi i sułtanowi Brunei. Jego osobisty majątek szacowano na 1,3 miliarda dolarów[159]. Po obaleniu jego rządu, minister handlu w rządzie przejściowym Iraku, Alli Allawi podał liczbę 40 miliardów dolarów, dodając, że Husajn miał rzekomo otrzymywać 5% przychodów z eksportu krajowej ropy naftowej[160].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg

Przypisy

  1. Iran Chamber Society, John King, "Arming Iraq: A Chronology of U.S. Involvement", marzec 2003
  2. "Saddam Hussein executed in Iraq". BBC News.
  3. Ryszard Malik: Gangster z Tikritu. Kraków: Assimil, 2004, s. 29. ISBN 83-87564-42-7.
  4. 4,0 4,1 Marek M. Dziekan: Irak. Religia i polityka.. Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa, 2005, s. 138. ISBN 83-7151-695-9.
  5. Malik Ryszard - Saddam Husajn. Gangster z Tikritu s. 22
  6. Rebecca Steffoff: Saddam Husajn. Absolutny władca Iraku.. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 22. ISBN 83-7391-059-X.
  7. Malik Ryszard - Saddam Husajn. Gangster z Tikritu s. 22
  8. Malik Ryszard - Saddam Husajn. Gangster z Tikritu s. 22
  9. Deutsche Welle, luty 2003
  10. Ryszard Malik: Gangster z Tikritu. Kraków: Assimil, 2004, s. 34. ISBN 83-87564-42-7.
  11. Дочь Хусейна: При аресте отца использовали транквилизаторы. Лента.ру (16 декабря 2003). Архивировано из первоисточника 11 августа 2011.
  12. Арестован шурин Хусейна. Дни.ру (21 ноября 2003). Архивировано из первоисточника 11 августа 2011.
  13. Буря в пустыне // Энциклопедия для детей. Дополнительный том. История XX века. Зарубежные страны. — М.: Аванта+, 2002. — С. 391. — ISBN 5-94623-011-5, УДК 087.5:94(100-87)"19"(031), ББК 63.3(2)52я2+63.3(2)6я2
  14. Журенков К. Детство Саддама Огонёк № 13, 3 апреля 2003
  15. Malik s.24
  16. Malik s.24
  17. Биография Саддама Хусейна РИА «Новости», 29 декабря 2006
  18. Malik s.24
  19. Malik s.24
  20. Rebecca Steffoff: Saddam Husajn. Absolutny władca Iraku. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 22. ISBN 83-7391-059-X.
  21. Malik s.25
  22. Malik s.26
  23. http://iraq.newsru.com/article/10.html Саддам Хусейн: вождь с портрета NEWSru, 2003
  24. Ryszard Malik: Gangster z Tikritu. Kraków: Assimil, 2004, s. 39. ISBN 83-87564-42-7.
  25. Malik s.28
  26. Сабов А. Бес Саддама Российская газета № 54(3167)
  27. Его борьба. Лента.ру (15 декабря 2003). Проверено ???. Архивировано из первоисточника 11 августа 2011.
  28. Ł. Fyderek: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 48-52. ISBN 9788376381114.
  29. Ryszard Malik: Gangster z Tikritu. Kraków: Assimil, 2004, s. 47. ISBN 83-87564-42-7.
  30. Deuschte Welle, luty 2003
  31. Malik s.30-31
  32. Malik s.32
  33. Островцев А. А., Островцова М. А. Саддам Хусейн (ат-Тикрити) // Великие правители XX века. — М.: «Мартин», 2002. — С. 428—431. — ISBN 5-8475-0110-2
  34. Malik s.32
  35. Malik s.33
  36. Саддам Хусейн: биография и годы правления — на сайте А. Семёнова «История войн и военных конфликтов», 2003
  37. Ryszard Malik: Gangster z Tikritu. Kraków: Assimil, 2004, s. 47. ISBN 83-87564-42-7.
  38. Malik s.33
  39. Malik s.34
  40. Malik s.36
  41. Ахмед Хаса аль-Бакр — Барзани. Пятая курдско-иракская война. Добро пожаловать в Курдистан — СТРАНИЦЫ ИЗ ИСТОРИИ. Архивировано из первоисточника 11 августа 2011.
  42. Перейти к: 1 2 Стенограмма радиопередачи «В круге СВЕТА». — интервью Е. М. Примакова радиостанции «Эхо Москвы», 21.01.2006
  43. Перейти к: 1 2 Ефим Шуман. Саддам Хусейн: на вершине власти. НЕМЕЦКАЯ ВОЛНА (29.01.2003). Архивировано из первоисточника 11 августа 2011.
  44. Malik s.27
  45. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 249. ISBN 9788305135672.
  46. Malik s.40
  47. A. Milani, Eminent Persians, Syracuse University Press, 2008, ISBN 9780815609070, s. 434-436.
  48. Maliks. 44
  49. Malik s.59-60
  50. Malik s.44-45
  51. Ghosh, Anjali (2009). India’s Foreign Policy. Pearson. s. 306–307. ISBN 978-8131710258.
  52. US Country Studies. "Zulfikar Ali Bhutto" (PHP)
  53. BBC, News page. "Pakistan risks new battlefront". BBC News
  54. Laurie Mylroie (20050844741698.). Study of Revenge: The First World Trade Center Attack and Saddam Hussein's War Against America. United States: Summary Publishing ltd. ISBN 0-8447-4169-8.
  55. Selig Harrison. In Afghanistan's Shadow: Baluch Nationalism and Soviet Temptation. Selig Harrison. ISBN 1-4128-0469-8.
  56. Laurie Mylroie (20050844741698.). Study of Revenge: The First World Trade Center Attack and Saddam Hussein's War Against America. United States: Summary Publishing ltd. ISBN 0-8447-4169-8.
  57. Laurie Mylroie (20050844741698.). Study of Revenge: The First World Trade Center Attack and Saddam Hussein's War Against America. United States: Summary Publishing ltd. ISBN 0-8447-4169-8.
  58. Laurie Mylroie (20050844741698.). Study of Revenge: The First World Trade Center Attack and Saddam Hussein's War Against America. United States: Summary Publishing ltd. ISBN 0-8447-4169-8
  59. Malik s.74-75
  60. Malik s.92-93
  61. "The Chirac Doctrine". The Middle East Quarterly. Fall 2005.
  62. Malik s.44
  63. Malik s.43
  64. Malik s.45-46
  65. Malik s.92
  66. Muhammad Faour. The Arab World After Desert Storm. Washington, D.C.: US Institute of Peace Press. 1993. s. 40-41
  67. Malik s.66
  68. Malik s.88
  69. Ryszard Malik: Gangster z Tikritu. Kraków: Assimil, 2004, s. 65. ISBN 83-87564-42-7.
  70. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 237-238. ISBN 9788305135672.
  71. Helen Chapin Metz (ed) Iraq: A Country Study: "The West", Library of Congress Country Studies, 1988
  72. Malik s.23
  73. Tripp, Charles (2010). A History of Iraq. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-52900-6. s. 218-219
  74. Tripp 2010, s. 217–218.
  75. Malik s.23
  76. Рыжова С. Буш как Саддам. По следам Сталина Симбирский курьер № 45-46, 29 марта 2003
  77. Malik s.70
  78. Malik s.91-92
  79. Malik s.64-65
  80. Malik s.65-66
  81. Malik s.78
  82. Tripp 2010, s. 223.
  83. Malik s.75
  84. Malik s.75-76
  85. Malik s.76-77
  86. Malik s.77
  87. Iran Chamber Society, John King, "Arming Iraq: A Chronology of U.S. Involvement", marzec 2003
  88. Bob Woodward. CIA Aiding Iraq in Gulf War. Washington Post. 15 grudnia 1986
  89. Tripp 2010, s. 224
  90. Film dokumentalny Modern Warfare Iran/Iraq 1980-1988, w kooprodukcji ITN i PROvideo
  91. Malik s.77-78
  92. Malik s.79
  93. B. Iwasiów-Pardus, Problemy Bliskiego i Środkowego Wschodu w polityce zagranicznej republikańskiego Iraku: (1958-1980), Warszawa 1990, s. 140
  94. Nalik s.80
  95. WPROST - Aresztowania wśród irańskich Mudżahedinów Ludowych
  96. A. Milani, Eminent Persians, Syracuse University Press, 2008, s. 107-109, ISBN 9780815609070
  97. Nalik s.82-83
  98. Malik s.85
  99. Tripp 2010, s. 238–239.
  100. Nalik s.82-83
  101. Nalik s.80
  102. Malik s.83-84
  103. Malik s.94-95
  104. Krzysztof Korzeniewski: Irak (Polish Edition). Wydawn. Akademickie "Dialog", s. 55. ISBN 83-88938-66-5.
  105. Rabinovich, Itamar; Shaked, Haim (1987). Middle East Contemporary Survey: 1984–1985. Moshe Dayan Center for Middle Eastern and African Studies. s. 467–468. ISBN 978-0-8133-7445-1.
  106. Rabinovich, Itamar; Shaked, Haim (1987). Middle East Contemporary Survey: 1984–1985. Moshe Dayan Center for Middle Eastern and African Studies. s. 468. ISBN 978-0-8133-7445-1.
  107. Rabinovich, Itamar; Shaked, Haim (1987). Middle East Contemporary Survey: 1984–1985. Moshe Dayan Center for Middle Eastern and African Studies. s. 469. ISBN 978-0-8133-7445-1.
  108. Czwarty wyrok śmierci dla "Chemicznego Aliego". tvn24.pl. [dostęp 2010-01-17].
  109. Malik s.94-95
  110. Malik s.97-100
  111. Malik s.99
  112. Malik s.99
  113. Marek M. Dziekan: Historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 189. ISBN 83-88938-21-5.
  114. Rebecca Stefoff: Saddam Husajn. Absolutny władca Iraku. Warszawa: Świat Książki, 2003. s.91 ISBN 83-7391-059-X.
  115. Marek M. Dziekan: Irak. Religia i polityka.. Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa, 2005, s. 142-143. ISBN 83-7151-695-9.
  116. Stefoff 2003, s. 91.
  117. Malik s.98
  118. Marek M. Dziekan: Historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 188. ISBN 83-88938-21-5.
  119. Stefoff 2003, s. 94
  120. Marek M. Dziekan: Historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 189. ISBN 83-88938-21-5.
  121. Stefoff 2003, s. 14.
  122. Stefoff 2003, s. 14.
  123. Krzysztof Korzeniewski: Irak. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2004, s. 56. ISBN 83-88938-66-5.
  124. Malik s.100-104
  125. Malik s.108
  126. Irak - konflikt (pol.). Stosunki międzynarodowe, 2009-07-01. [dostęp 2009-11-23].
  127. Malik s.61-62
  128. Malik s.61
  129. Malik s.62-64
  130. Malik s.119
  131. Saddam zlecił atak na siedzibę Radia Wolna Europa. Rzeczpospolita, 30 listopada 2009.
  132. Malik s.62-64
  133. Malik s.61
  134. Malik s.128
  135. Ryszard Malik: Gangster z Tikritu. Kraków: Assimil, 2004, s. 184. ISBN 83-87564-42-7.
  136. Malik s.128
  137. Human Rights Watch, "Saddam Hussein's Trial", grudzień 2003
  138. Amnesty International, "Iraq: Amnesty International deplores death sentences in Saddam Hussein trial", 5 listopada 2006
  139. Amnesty International, "Annual Report 2001. Iraq"
  140. Według deklaracji zasad prawa międzynarodowego z 1970 "wojna agresywna jest zbrodnią przeciwko pokojowi, za która ponosi się odpowiedzialność zgodnie z prawem międzynarodowym". Ta sama deklaracja stwierdza, że każde państwo ma niezbywalne prawo swobodnego wyboru własnego systemu politycznego, gospodarczego, społecznego i kulturalnego, a jakakolwiek obca interwencja w celu podporządkowania go sobie w wykonywaniu jego suwerennych praw – czyli na przykład w celu zmiany władzy autorytarnej na demokratyczną – jest całkowicie zabroniona.
  141. Według regulaminu haskiego z 1907 terytorium okupowane pozostaje nadal pod dotychczasowym zwierzchnictwem państwowym, niemniej jednak wykonywanie faktycznej władzy należy do okupanta.
  142. Sheri & Bob Stritof. Marriages of Saddam Hussein
  143. Екатерина ЛАТИНОВА. Саддам ХУСЕЙН: в ожидании виселицы.
  144. У Саддама Хусейна — четвёртая жена. Комсомольская правда (16 октября 2002). Проверено ???. Архивировано из первоисточника 11 августа 2011.
  145. Башир А., Суннано Л. С. Ближний круг Саддама Хусейна. — СПб.: Амфора, 2006. — С. 265.
  146. Домашнее видео Саддама было распродано за час. Rol.ru
  147. "Chemiczny Ali" stracony. tvn24.pl. [dostęp 2010-01-25].
  148. Ożarowski R.: Ideologia na Bliskim Wschodzie. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2006, s. 31-34. ISBN 837326356X
  149. Niblock, Tim (1982). Iraq, the contemporary state. s. 70-71, Croom Helm, Ltd. ISBN 978-0-7099-1810-3.
  150. Niblock 1982, s. 70.
  151. Игрок, которому долго везло… People’s History
  152. Коран написан кровью Саддама Хусейна (рус.). Лента.ру. Проверено 18 августа 2010. Архивировано из первоисточника 11 августа 2011.
  153. Межконфессиональный и межэтнический конфликты в Ираке // Конфликты на Востоке: этнические и конфессиональные / Под ред. А. Д. Воскресенского. — М.: Аспект Пресс, 2008. — С. 175. — ISBN 978-5-7567-0497-6, УДК 323.1(5), ББК 66.3(5), 54я73
  154. Malik s.52
  155. Malik s.60
  156. Malik s.56
  157. Alleged Mistress Recalls Life With Saddam. Foxnews.com (10.09.2002)
  158. Malik s.55-56
  159. Эмиль Агазаде. Будут ли воевать иракские военные?. Русская служба Би-би-си
  160. Личное состояние Саддама. NEWSru (17 сентября 2003).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • J. Bullock & H. Morris, Wojna Saddama, Poznań 1991
  • Rebecca Stefoff, Saddam Husajn, wyd. Świat Książki, Warszawa 2003