Żako większa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Żako)
Żako większa
Psittacus erithacus[1]
Linnaeus, 1758
Ilustracja
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ptaki

Podgromada

Neornithes

Infragromada

ptaki neognatyczne

Rząd

papugowe

Rodzina

papugowate

Podrodzina

papugi afrykańskie

Rodzaj

Psittacus

Gatunek

żako większa

Synonimy
  • Psittacus erithacus megarhynchus Hartert, 1891[2]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]

Zasięg występowania
Mapa występowania

Żako większa[4], żako, papuga popielata, papuga szara[5] (Psittacus erithacus) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny papugowatych (Psittacidae). Klasyfikacja taksonomiczna jest sporna, zależnie od ujęcia, żako uznaje się za jeden gatunek z trzema podgatunkami lub za dwa odrębne gatunki. Zamieszkują środkową Afrykę oraz Wyspy Świętego Tomasza i Książęcą. Zagrożone wyginięciem.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego gatunek ten opisał Karol Linneusz w 1758 roku w 10. wydaniu Systema Naturae. Jako miejsce typowe autor błędnie wskazał Gwineę[2][6], co później skorygowano na Złote Wybrzeże, czyli obecną Ghanę[2][7]. Klasyfikacja jest sporna. W klasyfikacji ptaków przyjętej przez BirdLife International P. e. timneh jest podnoszony do rangi odrębnego gatunku – Psittacus timneh (żako mniejsza)[8][9]; w 2014 roku także Międzynarodowy Kongres Ornitologiczny (IOC) zdecydował o podniesieniu P. e. timneh do rangi odrębnego gatunku, wyróżnia dwa podgatunki: nominatywny oraz P. t. princeps[10]. Autorzy Handbook of the Birds of the World uznają P. e. erithacus i P. e. princeps za jeden gatunek, za to P. e. timneh za odrębny – P. timneh[7]. Od 2024 roku autorzy Kompletnej listy ptaków świata również uznają żako mniejszą za oddzielny gatunek[4].

Badania genetyczne wskazują obecność dwóch niezależnych od siebie lądowych linii rozwojowych, które rozdzieliły się do 2,4 mln lat temu, a populacja wyspowa – z Wyspy Książęcej – również składa się z przedstawicieli dwóch linii rozwojowych, które ewoluowały w allopatryczności. Linia z Wyspy Książęcej o największej liczbie współczesnych przedstawicieli ewoluowała w osobności przez około 1,4 mln lat. Jej reprezentanci bliżej spokrewnieni są z przedstawicielami P. e. timneh niż z P. e. erithacus. Druga z linii rozwojowych na Wyspie Książęcej składa się z ptaków podgatunku nominatywnego, które niedawno skolonizowały wyspę[11].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Upierzenie ogółem szarawe. Sterówki jaskrawoczerwone[12]. Długość ciała ok. 28–39 cm; masa ciała 402–490 g[7].

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Żako większa zamieszkuje południowo-wschodnie Wybrzeże Kości Słoniowej na wschód po zachodnią Kenię i północno-zachodnią Tanzanię, dalej na południe po południową i centralno-południową Demokratyczną Republikę Konga i prowincję Kabinda (północna Angola), do tego Bioko i Wyspa Świętego Tomasza (prawdopodobnie introdukowane)[7].

Zdziczałe ptaki podgatunku nominatywnego występują w wielu afrykańskich miastach[7].

Ekologia i zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Jaja z kolekcji muzealnej

Przeważnie żako zamieszkują gęste lasy. Spotykane są również na skrajach lasów, w przecinkach, lasach galeriowych, namorzynach, obszarach upraw i ogrodach, nie ma jednak pewności, czy są to samodzielnie się podtrzymujące populacje[8]. Żako odnotowywano do 2200 m n.p.m. Zaobserwowano związek między występowaniem żako i palm Elaeis[13]. Pożywieniem tych papug są nasiona i owoce[7]. Żerują w grupach liczących do 30 osobników. Przynajmniej w zachodniej części Afryki w porze suchej podejmują sezonowe wędrówki z najsuchszych części swojego zasięgu[14].

Są jednymi z najbardziej inteligentnych ptaków, w niektórych aspektach zdolności intelektualne dorównują kilkuletnim dzieciom[15]. Papuga szara nie zdała testu lustra[16].

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Gniazdo ulokowane jest w szczelinie drzewa, od 10 do 30 m nad ziemią. Przeważnie gniazdują samotnie, niekiedy tworzą luźne kolonie[14]. Samica składa 2–5[13] jaj i sama je wysiaduje przez 21–30 dni. Młode opuszczają gniazdo po około 80 dniach życia[17]. W niewoli żako dożywają około 45 lat. Według danych z 1998 dzikie żako odchowywały wówczas średnio 0,4 pisklęcia na gniazdo[13].

Status i zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

Według IUCN żako ma status zagrożonej wyginięciem (EN, Endangered). Status zaktualizowano w grudniu 2016[18], uprzednio w 2012 i 2013 otrzymała rangę gatunku narażonego (VU, Vulnerable)[14]. Zagrożeniem dla gatunku jest odłów żako celem sprzedania ich jako zwierzęta domowe[18][14].

Żako to jedne z popularniejszych zwierząt domowych w Europie, USA i na Bliskim Wschodzie, co zawdzięczają swojej zdolności do naśladowania ludzkiej mowy i innych dźwięków. Popyt na dzikie ptaki zwiększył się (dane z 2006 roku) także w Chinach. Od 1982 do 2001 próbowano sprzedać ponad 1,3 miliona złapanych w naturze żako. Szacunkowo śmiertelność ptaków od złapania do momentu sprzedaży wynosi od 30 do 66%. Inne zagrożenia dla gatunku to utrata środowiska, odłów na sprzedaż wewnątrz krajów i polowanie na żako celem pozyskania mięsa lub części ciała oraz piór używanych jako dekoracja lub w magicznych rytuałach. W 2016 najwięcej legalnie sprzedanych żako pochodziło z centralnej Afryki[14].

Gatunek od 2017 jest wymieniany w Załączniku I konwencji CITES, wcześniej był umieszczany w mniej rygorystycznych załącznikach II i III[19].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Psittacus erithacus, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b c D. Lepage, Grey Parrot Psittacus erithacus, [w:] Avibase [online] [dostęp 2024-02-14] (ang.).
  3. Psittacus erithacus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] (ang.).
  4. a b Systematyka i nazewnictwo polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Podrodzina: Psittacinae Rafinesque, 1815 – papugi afrykańskie (wersja: 2023-12-29). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2024-02-13].
  5. Albin Łącki: Wśród zwierząt – ptaki. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1988, s. 130. ISBN 83-09-01320-5.
  6. K. Linneusz, Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis, wyd. 10 cz. 1, Holmiae 1758, s. 99 (łac.).
  7. a b c d e f Collar, N., Kirwan, G.M. & Sharpe, C.J: Grey Parrot (Psittacus erithacus). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2016. [zarchiwizowane z tego adresu (13 grudnia 2016)].
  8. a b Timneh Parrot Psittacus timneh. BirdLife International. [dostęp 2016-12-08]. (ang.).
  9. Joe Taylor: Archived 2011–2012 topics: Grey Parrot (Psittacus erithacus) has been split into Grey Parrot (P. erithacus) and Timneh Grey Parrot (P. timneh): are both eligible for uplisting?. BirdLife’s Globally Threatened Bird Forums, 12 czerwca 2011. [dostęp 2014-04-06]. (ang.).
  10. F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Parrots, cockatoos. IOC World Bird List (v10.2). [dostęp 2020-10-21]. (ang.).
  11. Martim Melo, Colleen O’Ryan. Genetic differentiation between Príncipe Island and mainland populations of the Grey Parrot (Psittacus erithacus), and implications for conservation. „Molecular Ecology”. 16 (8), s. 1673–1685, 2007. 
  12. del Hoyo, J., Collar, N. & Kirwan, G.M: Timneh Parrot (Psittacus timneh). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2016. [zarchiwizowane z tego adresu (13 grudnia 2016)].
  13. a b c Phillip McGowan: African Grey Parrot, Psittacus erithacus. Case study. CITES, 2008. [dostęp 2016-12-12].
  14. a b c d e Grey Parrot Psittacus erithacus. BirdLife International. [dostęp 2016-12-08].
  15. Joseph Stromberg, African Grey Parrots Have the Reasoning Skills of 3-year-olds, 12 sierpnia 2012 [dostęp 2019-03-20].
  16. Hill i inni, Can Sea Lions’ (Zalophus californianus) Use Mirrors to Locate an Object?, „International Journal of Comparative Psychology”, 28, 2015.
  17. African Grey Parrot (Psittacus erithacus). ARKive. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-02-05)]. (ang.).
  18. a b Alex Dale: 2016 Red List: great news for island endemics, disaster for cagebirds. BirdLife International, 8 grudnia 2016. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-04-19)].
  19. Psittacus erithacus. [w:] Species+ [on-line]. UNEP-WCMC, CITES Secretariat. [dostęp 2020-10-21]. (ang.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]