1 Warszawski Pułk Czołgów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy 1 Pułku Czołgów im. Bohaterów Westerplatte. Zobacz też: 1 Pułk Czołgów – stronę ujednoznaczniającą.
1 Warszawski Pułk Czołgów
Ilustracja
Sztandar 1 Warszawskiego Pułku Czołgów
Historia
Państwo  Polska
Sformowanie 1943 i 1945
Rozformowanie 1944 i 1989
Nazwa wyróżniająca Warszawski
Tradycje
Święto 16 sierpnia[1]
Nadanie sztandaru 1944[1], 1958[2]
Rodowód 1 Warszawska Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte
Kontynuacja 100 Pułk Zmechanizowany
14 Brygada Zmechanizowana
Dowódcy
Pierwszy ppłk Anatol Wojnowski
Ostatni ppłk dypl. Lech Stefaniak
Organizacja
Numer JW 1745[3], JW 3749
Dyslokacja Modlin[4], Malbork[5], Elbląg[5]
Rodzaj wojsk Wojska pancerne
Podległość 1 Brygada Pancerna
Warszawski Okręg Wojskowy[4]
16 Kaszubska Dywizja Pancerna
Odznaczenia
Cross of Grunwald 3rdGrade Poland.svg
T-34/76 czołg podstawowy 1 pułku czołgów w czasie wojny
Samochód pancerny dowództwa BA-64
Krzyż Lenino (awers)

1 Warszawski Pułk Czołgów Średnich im. Bohaterów Westerplatte (1 pcz) – oddział wojsk pancernych ludowego Wojska Polskiego.

Historia do 1945[edytuj | edytuj kod]

Pułk został sformowany w obozie biełoomuckim pod Sielcami w składzie 1 Dywizji Piechoty na mocy rozkazu płk. Berlinga nr 1 z 15 maja 1943. 13 lipca otrzymał sprzęt bojowy. 19 sierpnia wszedł w skład 1 Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte. Zaprzysiężenia dokonano w obozie sieleckim 15 lipca 1943[6].

22 września 1943 1 pcz został wyłączony ze składu 1 BPanc i podporządkowany 1 DP skoncentrowanej w rejonie Smoleńska. 12 października pod Lenino wszedł do walki.

15 listopada 1944 powrócił w podporządkowanie dowódcy 1 BPanc. W ramach brygady, działając w pierwszym rzucie armii, przeszedł w rejon Łaskarzewa. 9 sierpnia 1944 przeprawił się przez Wisłę, by wzmocnić przedni skraj obrony jednostek radzieckiej 8 Armii Gw. na przyczółku warecko-magnuszewskim, gdzie 16 sierpnia pod Studziankami pułk brał udział w zwycięskiej bitwie pancernej, dzień ten był obchodzony jako święto jednostki[1]. 17 sierpnia pułk wraz z brygadą, zluzowany przez radziecką 124 BPanc, przeszedł do odwodu 1 Armii WP i ześrodkował się w rejonie Magnuszewa. Tu, 7 września 1944, w związku z reorganizacją brygady ze struktury pułkowej na batalionową, został przeformowany na 1 i 3 batalion czołgów 1 BPanc[6]. 13 maja 1945 decyzją Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego 1 i 3 batalion czołgów oraz pozostałe bataliony 1 BPanc rozpoczęły przegrupowanie do Siedlec, a następnie do Legionowa[7].

Żołnierze pułku 1943-1945[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy[8]

  • ppłk Anatol Wojnowski (8 VI-15 XI 1943)
  • ppłk Piotr Czajnikow (15 XI 1943-19 VIII 1944)
  • gen. bryg. Jan Mierzycan (1943-1944)
  • płk Aleksander Malutin (1944-1945)

Zastępca ds. oświatowych[9]

  • por. Witold Konopka

Zastępca ds. liniowych[9]

  • mjr Jan Sidorec

Zastępca ds. technicznych[9]

  • mjr Kazimierz Demianowicz

Szef sztabu[9]

  • mjr Piotr Czajnikow

żołnierze

Organizacja pułku 1943-1945[edytuj | edytuj kod]

  • Dowództwo
    • sztab
    • kwatermistrzostwo
    • sekcja polityczno-wychowawcza
    • sekcja techniczna
  • kompania dowodzenia
  • 3 x kompanie czołgów T-34
  • kompania czołgów lekkich T-70
  • kompania fizylierów
  • kompania rusznic przeciwpancernych
  • drużyna gospodarcza
  • punkt pomocy technicznej

Stan etatowy liczył 112 oficerów, 241 podoficerów i 219 szeregowców.

Na uzbrojeniu i wyposażeniu znajdowały się między innymi:

  • trzydzieści dwa czołgi T-34
  • siedem czołgów lekkich T-70
  • trzy samochody pancerne BA-64
  • 145 pistoletów maszynowych
  • 2 karabiny maszynowe
  • 18 rusznic przeciwpancernych
  • 2 radiostacje
  • 74 samochody
  • 4 motocykle

Walki[edytuj | edytuj kod]

Lenino[edytuj | edytuj kod]

Lenino 1943.png
 Osobny artykuł: Bitwa pod Lenino.

1 pułk czołgów przed bitwą zajął rejon wyjściowy do działań w rejonie wsi Nikolenki. Tam też otrzymał zadanie bojowe: wraz z dwiema bateriami dział przeciwpancernych i plutonem saperów zająć podstawy wyjściowe” na zachodnim skraju wsi Sysojewo i zachodnim skraju wsi Mojsiejewo, wspierać ogniem natarcie piechoty, a następnie przeprawić się na odcinku Sysojewo, Lenino i działać jako czołgi bezpośredniego wsparcia piechoty. W pierwszym rzucie 1 Dywizji Piechoty działały: 2 Pułk Piechoty w kierunku Połzuchy, Puniszcze, 1 Pułk Piechoty w kierunku Trygubowa. Dowódca 1 DP przydzielił 1 kompanię czołgów T-34 drugorzutowemu 3 Pułkowi Piechoty, z jednej kompanii czołgów utworzył swój odwód, a pozostałe czołgi otrzymały zadanie wykorzystania przepraw w rejonie Sysojewa i Lenino. 12 października rano 1/1 pułku piechoty, po przygotowaniu artyleryjskim z udziałem „katiusz”, wykonał rozpoznanie walką, a o godz. 10.30 1DP i sąsiedzi rozpoczęli atak. Piechota sforsowała Miereję, w krwawych walkach zdobyła wysoki, przeciwległy brzeg i podeszła pod Trygubową i zdobyła Połzuchy. Dalsze natarcie 1 i 2 Pułku Piechoty zostało zatrzymane na skutek kontrataków oraz braku wsparcia czołgów. Podstawową przyczyną była jednak utrata styczności z sąsiadami, którzy nie uzyskali powodzenia w walce. Tymczasem o godz. 11.00, pół godziny po rozpoczęciu przez piechotę ataku na przedni skraj, 2 kompania czołgów podeszła do przeprawy w rejonie Sysojewa i próbowała przekroczyć rzekę. Pięć czołgów ugrzęzło w bagnistym terenie, dwa zaś zostały uszkodzone, W rezultacie kompania nie była zdolna do walki. 1 kompania czołgów w pełnym składzie podeszła z pewnym opóźnieniem do przeprawy w rejonie Lenino, gdzie również ugrzęzła. 3 i 4 kompania czołgów znajdowały się jeszcze na podstawach wyjściowych.

Tymczasem nieprzyjaciel silnie kontratakował piechotą, czołgami i działami samobieżnymi oraz bombardował całe ugrupowanie 1 DP. Celem wielu nalotów i ataków z powietrza były m.in. czołgi 1 Pułku Czołgów na obu przeprawach. Do osłony czołgów wysunięto 1 kompanię rusznic przeciwpancernych. Wreszcie cztery czołgi z 1 kompanii czołgów, które przeprawiły się w rejonie Lenino wsparły 1 Pułk Piechoty. Ten jednak na skutek dotkliwych strat został zastąpiony przez drugorzutowy – 3 Pułk Piechoty. Pozostałym pięciu czołgom 1 kompanii czołgów nie udało się przeprawić. Zdecydowano zaczekać z przeprawą do zmierzchu. Pracę saperów utrudniały ciągłe ataki lotnicze. Trwały też wysiłki, aby wyciągnąć z błota czołgi, które ugrzęzły na przeprawie pod Sysojewem, W nocy z 12 na 13 października dowódca dywizji zarządził przeprawę przez Miereję wszystkich sprawnych czołgów. Udało się przeprawić jedynie pięć czołgów z 3 kompanii, natomiast wszystkie czołgi 4 Kompanii Czołgów ugrzęzły w błocie. W sumie do ataku – 13 października – wyruszyło w szykach piechoty szesnaście czołgów. Większość z nich skupiono na odcinku 3 Pułku Piechoty w rejonie Trygubowej. Wspierająca 2 Pułk Piechoty – 3 Kompania Czołgów straciła wszystkie czołgi. Nieliczne sprawne czołgi uczestniczyły w dalszej walce, prowadząc ogień działowy z miejsca.

W nocy z 13 na 14 października 1 DP została zluzowana i przeszła do rejonu wsi Nikolenki. Straty 1 DP wyniosły 502 poległych, 1776 rannych i 663 zaginionych, tj. 25% stanu bojowego (szczegółowe dane różnią się w różnych opracowaniach).

1 Pułk Czołgów, mimo że nie odegrał większej roli w walce, stracił 15 czołgów – przeważnie na przeprawach.

Przyczółek warecko-magnuszewski[edytuj | edytuj kod]

Działania na przyczółku 1-16 sierpnia 1944
Działania na przyczółku 16 sierpnia - 12 września 1944

1 Pułk Czołgów na przyczółku walczył w składzie 1 Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte. Brygada została podporządkowana 4 KA gw., który bronił się w pasie: las w rejonie gajówki Kukawka, ujście rzeki Radomki. 9 sierpnia 1 BPanc wymaszerowała z Łaskarzewa i mimo nalotów niemieckiego lotnictwa, rozpoczęła przeprawę przez Wisłę. Wobec zagrożenia utraty przyczółka, 1 BPanc wprowadzano do walki częściami, w miarę przeprawiania się pododdziałów. W nocy z 9 na 10 sierpnia 1 kompania czołgów z 1 pułku czołgów odparła pięć uderzeń nieprzyjaciela z rejonu lasu na południe od Wygody. 10 sierpnia w krwawej walce 2 kompania czołgów 1 pułku z desantem fizylierów opanowała Chodków, a 3 kompania odrzuciła Niemców w rejonie Górnej Łękawicy Pododdziały 2 pułku czołgów odzyskały leśniczówkę Basinów. 11 sierpnia 1 kompania czołgów z 1 pułku czołgów z piechotą radziecką odparła bez strat sześć ataków niemieckich, niszcząc cztery czołgi. 2 pułk czołgów i batalion piechoty zmotoryzowanej, wspólnie z piechotą radziecką, broniły pozycji ryglowej CekinówWygoda i wykonały rozpoznanie walką wsi Studzianki, niszcząc trzy czołgi. 12 sierpnia 1 kompania czołgów 1 pułku czołgów walczyła pod Basinowem. 13 sierpnia czołgi 1 BPanc odpierały uderzenia między Paprotnią i Studziankami. Rano 14 sierpnia, po przygotowaniu artyleryjskim, piechota radziecka i czołgi 1 BPanc przeszły do natarcia, opanowując Studzianki i odcinając grupę wojsk nieprzyjaciela od sił głównych. 15 i 16 sierpnia 1 BPanc uczestniczyła w likwidacji okrążonych grup. Wieczorem 18 sierpnia 1 BPanc (wraz z 1 pułkiem czołgów) wróciła do dyspozycji dowódcy 1 armii WP i ześrodkowała się na południowy zachód od Magnuszewa.

Historia po 1945[edytuj | edytuj kod]

6 lutego 1946 1 Warszawska Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte została przeformowana na 1 Warszawski Pułk Czołgów im. Bohaterów Westerplatte[7].

T-34/85 – podstawowy czołg pułku na przełomie lat 50. i 60. XX wieku

5 czerwca 1946 przedyslokowany został z Legionowa do Modlina[7]. W maju 1949 pułk został przegrupowany do Malborka będąc w składzie 16 Dywizji Pancernej[5]. W 1952, będący w składzie 16 Dywizji Zmechanizowanej, po szkoleniu poligonowym w Drawsku Pomorskim został przedyslokowany do Elbląga, do koszar przy ul. Grottgera[10].

21 września 1958 gen. Józef Kamiński wręczył dla pułku sztandar nowego wzoru[2]. W 1968 pułk brał udział w operacji „Dunaj”. 26 sierpnia 1968 przegrupowano go transportem kolejowym w rejon Kłodzka, gdzie wzmocnił 6 PDPD, wykonując dalej zadania związane bezpośrednio z interwencją w Czechosłowacji[11].

W 1970 uczestniczył w wydarzeniach grudniowych. Zgodnie z otrzymanymi rozkazami pododdziały pułku zajęły w Gdańsku 16 grudnia 1970 nakazane rejony i przystąpiły do realizacji zadań. Do ochrony wyznaczonych obiektów wydzielono z pułku[12]:

17 grudnia 1970 dowódca 16 Dywizji Pancernej polecił wycofać pułk z miasta i ześrodkować go w rejonie na lotnisku Pruszcz Gdański [13]. 18 grudnia, na prośbę KP PZPR, wojsko obsadziło dodatkowo obiekty w Elblągu, dworzec PKP zabezpieczył pluton czołgów z 1 pułku czołgów [14].

9 maja 1975 podczas Apelu Zwycięstwa w Warszawie, w uznaniu zasług bojowych, wysokie wyniki w gotowości bojowej - sztandar pułku udekorowany został Krzyżem Komandorskim Orderem Odrodzenia Polski[15].

13 grudnia 1981, po ogłoszeniu stanu wojennego, pulk pozostał w koszarach[16]. 16 grudnia 1981 otrzymał rozkaz przegrupowania się do Gdańska z zadaniem ochrony Rafinerii Gdańskiej[16]. W czasie przegrupowania po trasie Elbląg - Nowy Dwór Gdański doszło do tragicznego wypadku podczas którego czołg spadł do rzeki Linawa, cała załoga poniosła śmierć[16][17]. Inne wydzielone oddziały, będące w składzie 16 Kaszubskiej Dywizji Pancernej, zostały przegrupowane do Warszawy, gdzie zgodnie z otrzymanymi rozkazami zajęły nakazane rejony i przystąpiły do realizacji zadań stanu wojennego[18].

Elbląg, 1988. Pożegnanie oficerów przez dowódcę mjr Edwarda Plutę na sali tradycji pułku

4-5 września 1985 po szkoleniu poligonowym w Drawsku Pomorskim pułk uczestniczył w wieloszczeblowym ćwiczeniu koalicyjnym pod kryptonimem ,,Przyjaźń-85" i otrzymał ocenę dobrą[16].

W 1987 na wyposażenie pułku weszły zmodernizowane czołgi T-55AM z laserowym systemem kierowania ogniem Merida oraz systemem osłony dymnej ,,Bobrawa" i ,,Telur"[16].

W 1988 pułk wizytował szef Sztabu Generalnego WP gen. armii Florian Siwicki[16].

W marcu 1989 1 Warszawski Pułk Czołgów im. Bohaterów Westerplatte na podstawie rozkazu MON 028/Org. z dnia 16 marca 1989 roku i zarządzenia Szefa Sztabu Generalnego Nr 029/Org. z dnia 17 marca 1989 roku oraz zarządzenia dowódcy POW z 18 marca 1989 roku został przeformowany w 100 Pułk Zmechanizowany[5].

Struktura organizacyjna pułku z 1955[edytuj | edytuj kod]

T-55 - podstawowy czołg pułku na przełomie lat 70. i 80. XX wieku
  • Dowództwo
    • sztab
  • 1-5 kompanii czołgów średnich
  • kompania piechoty zmotoryzowanej
  • kompania rozpoznawcza
  • pluton łączności
  • pluton saperów
  • pluton ochrony i regulacji ruchu
  • pluton przeciwlotniczy
  • pluton transportowo-gospodarcza

Struktura organizacyjna pułku z 1988[edytuj | edytuj kod]

T-55AM będący na uzbrojeniu pułku w latach 80. XX wieku
  • Dowództwo
    • sztab
  • 5 kompanii czołgów - w każdej 16 T-55AM Merida
  • kompania piechoty zmechanizowanej - 10 SKOT
  • bateria plot - 4 ZSU-23-4, 4 S-2
  • kompania rozpoznawcza - 7 BRDM-2
  • kompania saperów - 4 BLG, BRDM-2, 5 SKOT Inż.
  • kompania łączności
  • kompania medyczna
  • kompania remontowa
  • kompania zaopatrzenia
  • pluton ochrony i regulacji ruchu
  • pluton chemiczny

Żołnierze pułku 1946-1989[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy[8]

  • ppłk Syrow (1946)
  • ppłk Zbigniew Michalski (1947-1949)
  • ppłk Józef Mondzelewski (1950-1951)
  • mjr Eugeniusz Molczyk (1951-1952)
  • mjr Mieczysław Czarny (1952-1953)
  • ppłk Aleksander Wojciechowski (1957)
  • ppłk dypl. Franciszek Sadowski (1957-1958)
  • płk Aleksander Wojciechowski (1958)
  • płk Jan Kokoszyński (1958-1964)
  • ppłk dypl. Józef Musiał (1964-1968)
  • płk dypl. Stanisław Majewski (1968-1973)[19][20][21].
  • płk dypl. Władysław Kaleta (1973-1975)
  • ppłk dypl. Józef Urban (1975-1977)
  • mjr dypl. Zygmunt Grochowski (1977-1978)
  • ppłk dypl. Ryszard Błażejczyk (1978-1980)
  • płk dypl. Zbigniew Lewandowski (1980-1982)
  • ppłk dypl. Wojciech Kubiak (1982-1986)
  • ppłk dypl. Edward Pluta (1986-1988)
  • ppłk dypl. Lech Stefaniak (1988-1989)

żołnierze

Przeformowania[edytuj | edytuj kod]

1 Warszawski Pułk Czołgów1 Warszawska Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte → 1 Warszawski Pułk Czołgów → 100 Pułk Zmechanizowany14 Brygada Zmechanizowana

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Czernikowski 2001 ↓, s. 159.
  2. a b Czernikowski 2001 ↓, s. 164.
  3. Rozkaz organizacyjny Naczelnego Dowódcy WP nr 053/Org. z 30.03.1946 roku
  4. a b Kajetanowicz 2005 ↓, s. 428.
  5. a b c d :: :: Lata powojenne i współczesność ::, 16dz.wp.mil.pl [dostęp 2017-11-21] (pol.).
  6. a b Komorowski 1987 ↓, s. 183–184.
  7. a b c Czernikowski 2001 ↓, s. 162.
  8. a b Czernikowski 2001 ↓, s. 174.
  9. a b c d Kazimierz Przytocki: Warszawska Pancerna. s. 279.
  10. Czernikowski 2001 ↓, s. 163.
  11. Przemysław Wywiał: Udział 6 Pomorskiej Dywizji Powietrzno-Desantowej w interwencji w Czechosłowacji w 1968 r. - Geopolityka.net - polski portal o geopolityce | Geopolityk..., geopolityka.net [dostęp 2017-11-21] (pol.).
  12. Nalepa 1990 ↓, s. 51-52.
  13. Nalepa 1990 ↓, s. 53-54.
  14. Nalepa 1990 ↓, s. 65.
  15. Czernikowski 2001 ↓, s. 168.
  16. a b c d e f Czernikowski 2001 ↓, s. 169.
  17. http://www.portel.pl/wiadomosci/ofiary-z-czolgu/8296
  18. Warszawa w stanie wojennym (2) | Blogpress, blogpress.pl [dostęp 2017-11-21] (pol.).
  19. http://twierdzaelblag.pl/obraza-barwy-i-munduru/
  20. Grzegorz Szaro. Tajemnica posła zza pleców prezesa PiS. Czy Leonard Krasulski pacyfikował robotników na Wybrzeżu?. „wyborcza.pl”, 3 stycznia 2017. [dostęp 2017-01-03]. 
  21. http://gwir.pl/media/420084.pdf

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Kajetanowicz: Polskie wojska lądowe 1945-1960: skład bojowy, struktury organizacyjne i uzbrojenie. Toruń; Łysomice: Europejskie Centrum Edukacyjne, 2005. ISBN 8388089676.
  • Stanisław Komornicki: Wojsko Polskie: krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. 3, Regularne jednostki ludowego Wojska Polskiego: formowanie, działania bojowe, organizacja, uzbrojenie, metryki jednostek kawalerii, wojsk pancernych i zmotoryzowanych. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987. ISBN 83-11-07419-4.
  • Edward Jan Nalepa: Wojsko polskie w Grudniu 1970 roku. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 1990. ISBN 83-11-07904-8.
  • Kazimierz Czernikowski, 16 Pomorska Dywizja Zmechanizowana im. Króla Kazimierza Jagiellończyka, Drukarnia W&P Edward Waszkiewicz, Elżbieta Panter s.c., Malbork 2001, ​ISBN 83-86590-02-5​.
  • Benon Miśkiewicz: Wojsko polskie w XX wieku, wydawnictwo Kurpisz 2006, ​ISBN 83-89738-76-7​.
  • Janusz Magnuski : Wozy bojowe LWP : 1943-1983. Warszawa: Wydaw. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1985. ​ISBN 83-11-06990-5​.
  • Kazimierz Przytocki: Warszawska Pancerna: z dziejów 1 Warszawskiej Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte 1943-1946. Warszawa: Ministerstwo Obrony Narodowej, 1981. ISBN 83-11-06654-X.