Kanon rzymski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Początek Kanonu rzymskiego w Missale Romanum z 1962 r., zaczynający się od słów Te igitur (Ciebie, przeto...), wprowadzających modlitwę przedstawienia ofiary. W tłumaczeniu polskim z 1986 r. zmieniono szyk słów tak, że kanon zaczyna się od słów Ojcze nieskończenie dobry..., zacierając w pewien sposób stylistyczne nawiązanie kanonu do poprzedzającej go prefacji[1].
XV w. angielski mszał z opactwa Sherborne w hrabstwie Dorset. Po prawej stronie tekst Kanonu rzymskiego ze wspomnieniem Maryi Dziewicy (imprimis gloriosae...) i następującym po nim wariantem Hanc igitur oblationem..., przeznaczonym do odmawiania w Mszy Wigilii Paschalnej do 2 Niedzieli Wielkanocnej: Składamy ją Tobie przede wszystkim za tych, których odrodziłeś z wody i Ducha Świętego... W zbiorach londyńskiej British Library (manuskrypt 74236).

Kanon rzymski – jedna z najstarszych modlitw eucharystycznych w chrześcijaństwie, powstała prawdopodobnie w IV w. Od VI w. aż do XX w. celebrowana w prawie niezmienionym brzmieniu w Kościele katolickim łacińskiego obrządku. W nowym mszale rytu rzymskiego, opublikowanym po soborze watykańskim II kanon ma nazwę Pierwsza modlitwa eucharystyczna i jest jedną z kilku modlitw eucharystycznych. W mszale Piusa V wydanym po soborze trydenckim w 1570 i poprawionym przez Jana XXIII w 1962 był jedyną modlitwą eucharystyczną.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kształt kanonu rzymskiego, w jakim dotrwał do naszych czasów z wyjątkiem kilku drugorzędnych szczegółów, ostatecznie uformowany został w VI w. przez papieża Grzegorza Wielkiego[2][3][4].

Kanon rzymski wobec kanonu Hipolita[edytuj | edytuj kod]

W XX wieku, wśród uczonych zajmujących się historią liturgii odbyła się dyskusja na temat ewentualnego pochodzenia kanonu od modlitwy z III w. opisanej przez Hipolita w Tradycji apostolskiej. Według Antona Baumstarka, żadna z części i modlitw Kanonu rzymskiego nie przejawia jakiegokolwiek pokrewieństwa z modlitwą eucharystyczną Hipolita rzymskiego, a według niego była ona pierwotną formą Eucharystii sprawowanej w Rzymie. Konsekwentnie, niemiecki uczony uznał, że kanon rzymski powstał w wyniku radykalnej reorganizacji swej poprzedniczki. Przeobrażono i uzupełniono ją o przypadkowe elementy, rujnując jej jedność i harmonię[5]. Tezę tę poparli tacy liturgiści jak W. Frere, Josef Andreas Jungmann[6] i Th. Klausner.

Według Louisa Bouyera teza o przepracowaniu modlitwy Hipolita jest pozbawiona racji z wielu względów. Pierwszym argumentem przeciw jest to, iż Hipolit był w osobistym konflikcie z papieżami – a więc eucharystia, którą opisuje w swej Tradycji apostolskiej, jest alternatywną wobec używanej w jego czasie w Rzymie. Wobec tej ostatniej Hipolit w prologu wyraża swą dezaprobatę, podobnie jak czynił to wobec innych dziedzin życia i nauczania Kościoła rzymskiego[7]. Bouyer zwrócił też uwagę, że nie ma żadnych świadectw ani zewnętrznych, ani w samym tekście, które by wskazywały na tak radykalne zastąpienie jednej liturgii eucharystii drugą. Ponadto istnieje świadectwo liturgii św. Ambrożego z Mediolanu z IV w. zawarte w jego katechezach mistagogalnych do katechumenów O sakramentach[8], który przytacza środkową część kanonu, będącą prawie identyczną do tej, którą znał papież Grzegorz Wielki w VI wieku. Można zatem stwierdzić, że kanon rzymski był w takiej czy innej formie modlitwą kościoła w Rzymie kilka wieków przed papieżem Grzegorzem. Pewne ślady mogą wskazywać na związki z liturgią Egiptu, konkretnie Kościoła aleksandryjskiego[3]. Według niektórych, liturgię tę można wywodzić ze środowiska Piotra Apostoła i jego towarzysza Marka Ewangelisty. Według tradycji, to właśnie w jego rodzinnym domu odbyła się Ostatnia Wieczerza. A potwierdzeniem mogą być słowa w kanonie mówiące, że Jezus wziął ten przesławny kielich – z rozumieniem, że chodzi konkretnie o kielich użyty przez Jezusa i przechowywany z czcią przez rodzinę św. Marka, a obecnie znajdujący się w Walencji i nazywany świętym Graalem. Kielich ten uczcił papież Benedykt XVI w czasie odwiedzin tego miasta w lipcu 2006 r.[9][10]

Kanon rzymski w mszale trydenckim[edytuj | edytuj kod]

Znaczenie i świętość kanonu rzymskiego potwierdził Sobór trydencki nazywając go – podczas 22. sesji – wolnym od wszelkiego błędu i zastrzegł, że jeśli ktoś twierdzi, że Kanon Mszy zawiera błędy i że dlatego winien być zniesiony – niech na niego będzie anatema![11]

Kanon poprzedzony jest prefacją i śpiewem Sanctus. W całości jest odmawiany po cichu przez kapłana. W tym czasie wierni klęczą. Jest to stosunkowo nowy zwyczaj liturgiczny. Pierwsze znane świadectwa postawy klęczącej pochodzą dopiero z 1201 r. Podstawowym sposobem modlitwy w czasie celebrowania kanonu w pierwszym tysiącleciu była postawa stojąca. Wiadomo też, że w 1219 r. papież Honoriusz IV polecił w czasie słów przeistoczenia wykonanie głębokiego skłonu. Kanonicy katedry w Chartres zaczęli klękać dopiero w XVIII w.[12]

Postawa kapłana (wzniesione ręce, pochylenie, przyklękanie) i gesty jakie wykonuje (wielokrotny znak krzyża) są również świadectwem wagi tej części mszy. Kanon składa się z kilku części:

  • Te igitur... – Przedstawienie ofiary[1]
  • In primis... – modlitwy wstawiennicze za Kościół[13]
  • Memento, Domine... – Drugie wspomnienie: obecnych na mszy i tych za kogo mszę się odprawia
  • Communicantes... – Trzecie wspomnienie: świętych. Te trzy części to połowa modlitw wstawienniczych kanonu. Pozostałe nastąpią po konsekracji
  • Hanc igitur... – Prośba o przyjęcie ofiary
  • Quam oblationem... – Prośba o przemienienie chleba i wina w Ciało i Krew Jezusa Chrystusa, czyli epikleza
  • Qui, pridie – święte opowiadanie o ustanowieniu, czyli konsekracja chleba i wina – ta część przeszła największe zmiany w wyniku reformy soborowej. Usunięto Tajemnica wiary ze środka słów nad kielichem, oraz zamieniono zdanie na końcu: Ilekroć to czynić będziecie, na Moją pamiątkę czyńcie na To czyńcie na Moją pamiątkę[14]. Jest to moment Mszy, podczas którego zachodzi transsubstancjacja
  • Unde et memores... – Wspomnienie Misterium paschalnego Chrystusa, Jego błogosławionej Męki, jak też i Zmartwychwstania z otchłani i chwalebnego Wniebowstąpienia, czyli anamneza
  • Supra quae... – Modlitwa ofiarna po konsekracji, wspomnienie patriarchów Starego Testamentu
  • Supplices te rogamus... – Prośba o uświęcenie przyjmujących Ciało i Krew Chrystusa, niekiedy uważana za część epiklezy po konsekracji.
  • Memento etiam... – Czwarte wspomnienie: za zmarłych
  • Nobis quoque peccatoribus... – Piąte wspomnienie: za grzeszników
  • Per quem haec omnia... – Szóste wspomnienie: za całe stworzenie
  • Per ipsum... – Uroczyste zakończenie kanonu, uwielbienie Trójcy Świętej

Odpowiednie części Kanonu przed i po Słowach ustanowienia można zestawić symetrycznie ze sobą. Tę symetrię wzmacnia symetria modlitw przed i po Kanonie[15].

Qui, pridie
Słowa ustanowienia, konsekracja chleba i wina
Quam oblationem
epikleza, prośba o przeistoczenie
Unde et memores
wspomnienie Odkupienia, anamneza
Hanc igitur
polecenie ofiary Nowego Testamentu
Supra quae
wspomnienie ofiar Starego Testamentu
Communicantes
łączność z Kościołem w Niebie
Supplices
zjednoczenie z liturgią niebiańską
Memento
żyjących
Memento
umarłych
In primis
wspomnienie Kościoła wojującego na ziemi
Nobis quoque
prośba za duchowieństwo w łączności z męczennikami Kościoła
Te igitur
Polecenie ofiar Bogu Ojcu przez Chrystusa
Per quem haec
Błogosławieństwo stworzenia przez Chrystusa
Sanctus
chwała Boża
Per Ipsum
chwała, doksologia
Praefatio
dziękczynienie Ojcu przez Syna
Pater noster
modlitwa do Ojca przez Syna
Secreta
preludium, uroczyste otwarcie
Libera
postludium, uroczyste zamknięcie

Zmiany w Kanonie rzymskim w wyniku reformy liturgicznej XX w.[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy cel, jaki postawił sobie Sobór watykański II – zwołany 400 lat po soborze w Trydencie – była odnowa celebracji eucharystycznej. Odnowie tej patronował św. Józef, którego imię w 1962 r. papież Jan XXIII dodał do Kanonu, powierzając dzieło Soboru jego opiece. Pod wpływem ruchu liturgicznego uświadomiono sobie potrzebę tego, by teksty i obrzędy karmiły wiarę świeckich obecnych w czasie liturgii, zachęcając ich do pełnego, aktywnego uczestnictwa (łac. actuosa participatio). Od przełomu X i XI wieku, przez ponad tysiąc lat Kanon był celebrowany szeptem – tak, że nie był słyszany przez wiernych. Według Konstytucji o liturgii Sacrosanctum Concilium (SC) 33, wierni powinni rozumieć teksty i obrzędy Mszy świętej. W tym celu też winna cechować je „szlachetna prostota”, miały być „wolne od niepotrzebnych powtórzeń i dostosowane do pojętności wiernych, tak aby na ogół nie wymagały wielu objaśnień”. Ponadto, według Konstytucji, trzeba było podjąć się opracowania tekstów mszalnych w taki sposób, „aby wyraźniej uwidocznić właściwe znaczenie i wzajemny związek poszczególnych części... zachowując wiernie istotę obrzędów, należy je uprościć i opuścić to, co z biegiem czasu dodano jako powtórzenie lub co stało się zbędnym dodatkiem. Natomiast pewne elementy niesłusznie zatracone w ciągu wieków należy przywrócić, stosownie do pierwotnej tradycji Ojców Kościoła, o ile okaże się to pożyteczne lub konieczne” (SC 50). Poza tym, według Ojców soborowych, nie powinno się unikać tworzenia nowych form, gdy zostanie to udowodnione potrzebą, choć należy pamiętać, że wszelkie nowe formy muszą "organicznie wyrastać z form już istniejących" (SC 23). Jak zauważył Cipriano Vagaggini, jeden z teologów uczestniczących aktywnie we wprowadzaniu posoborowej reformy liturgicznej, naturalną konsekwencją tych wskazówek było najpierw to, iż zmienił się język Kanonu[16]. Wprowadzono także lekkie korekty w jego tekst[17]. Dodano dziewięć nowych modlitw eucharystycznych. Było oczywiste, że kanon rzymski z jego skomplikowaną strukturą nie spełniał postulatu prostoty i zrozumiałości, tak zalecanej przez Sobór ze względów duszpasterskich. Dojrzewała świadomość potrzeby uzupełnienia rytu rzymskiego o nowe modlitwy eucharystyczne. Według Cipriano Vagagginiego skarbiec modlitw Kościoła dostarczał wiele przykładów do zaczerpnięcia:

Quote-alpha.png
Dziś nic nie może być prostsze niż porównanie Kanonu rzymskiego z np. kanonem Hipolita – kanonem, który jest obecnie najstarszą formą anafory, która dotarła do nas z pierwotnego Kościoła. Możemy również porównać go z anaforą aleksandryjską, przypisywaną świętemu Bazylemu, która uważana jest za najstarszą ze wszystkich znanych anafor – a przynajmniej najczystszy przykład tak zwanej tradycji antiocheńskiej. W porównaniu z klarownością, prostotą i lapidarną strukturą tych przykładów, rzymski kanon, trzeba przyznać, pozostawia wiele do życzenia. Z drugiej strony jest całkowicie jasne, że żadna inna tradycja anafory nie może się równać z rzymską, zwłaszcza starożytną, pod względem bogactwa, różnorodności i wyjątkowej jakości jego prefacji[18].

W mszale posoborowym Kanon jest najbardziej uroczystą i najbardziej rozbudowaną z kilku modlitw eucharystycznych. Zasadniczo jest oparty na łacińskiej wersji kanonu, jednak nie jest dosłownym jego tłumaczeniem. Inaczej niż w innych modlitwach eucharystycznych, rozpoczyna się modlitwą za Kościół, potem za żyjących. Następnie odmawia się wspomnienie tajemnicy dnia i świętych. Potem następuje modlitwa o przyjęcie darów. Kolejnym elementem Kanonu jest epikleza i modlitwa konsekracji chleba i wina. Po czym następuje anamneza ze wspomnieniem patriarchów Starego Testamentu. Po tej części Kanonu następuje modlitwa za zmarłych oraz o wstawiennictwo męczenników. Kanon Rzymski podobnie jak inne modlitwy eucharystyczne kończy doksologia wielka.

Stosowanie Kanonu Rzymskiego[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z 365. punktem Ogólnego Wprowadzenia do Mszału Rzymskiego, Kanon Rzymski można odmawiać zawsze. Ponadto zaleca się jego stosowanie w następujących dniach:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Tomasz Kwiecień: Modlitwa w stylu retro. s. 29-38.
  2. Dom B. Botte: Le canon de la Messe romaine. Louvain: 1935.
  3. a b L. Bouyer: The Alexandrian and Roman Eucharists. s. 187-189.
  4. Z. Kiernikowski: Kanon rzymski. s. 160.
  5. Das „Problem” des römischen Messkanons. . s. 204nn. 
  6. A. Jungmann: The Mass of the Roman Rite. T. 2. Nowy Jork: 1950-1955.
  7. Por.Bouyer L.: Resurgence of the Archaic Type in the Apostolic Tradition of St. Hippolytus. s. 158-160.
  8. Zob. Św. Ambroży z Mediolanu: O sakramentach IV,21-28. s. 89-90.
  9. Por. S.A. Alea: The Mystery of the Holy Grail: Tradition and Legend of the Holy Chalice. EDICEP, 1999.
  10. Poszukiwacze Świętego Kielicha (pol.). Wiara.pl, 23 lipca 2006. [dostęp 2016-09-14].
  11. Sesja 22 (czwartek 17 września 1562), Rozdz. 4 oraz kan. 9, zob: Sobór Trydencki (1545-1563). s. 641 i 647.
  12. Tomasz Kwiecień: Modlitwa w stylu retro. s. 118.
  13. Tomasz Kwiecień: Modlitwa w stylu retro. s. 35.
  14. Tomasz Kwiecień: Modlitwa w stylu retro. s. 103.
  15. Ks. Tomasz A. Dawidowski FSSP Katecheza o Mszy świętej, Wigratzbad 2000.
  16. Vagaggini 1967 ↓, s. 17-21.
  17. Jerzy Stefański: Modlitwy eucharystyczne w posoborowej reformie liturgicznej. Gniezno: Prymasowskie Wydawnictwo Gaudentinum, 2002, s. 31-51.
  18. Vagaggini 1967 ↓, s. 20-21.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ambroży z Mediolanu, św.: O sakramentach. W: Tenże: Wyjaśnienie symbolu. O tajemnicach. O sakramentach. Gładyszewski, ks. Ludwik (przekład, wstęp i opracowanie). Kraków: WAM, 2004, s. 67-104, seria: Źródła Myśli Teologicznej 31.
  • Casel Odo OSB: Pamiątka Pana w liturgii pierwotnego Kościoła: główne idee kanonu mszalnego. Arkadiusz Ziernicki, Damian Świderski (przekł.). Kraków: Tyniec – Wydawnictwo Benedyktyńskie, 2005.
  • Botte, Dom B.: Le canon de la Messe romaine. Louvain: 1935.
  • Bouyer L.: Resurgence of the Archaic Type in the Apostolic Tradition of St. Hippolytus. W: Tenże: Eucharist. Theology and Spirituality of the Eucharistic Prayer. Notre Dame, Indiana: 1968, s. 158-182.
  • Bouyer L.: The Alexandrian and Roman Eucharists. W: Tenże: Eucharist. Theology and Spirituality of the Eucharistic Prayer. Notre Dame, Indiana: 1968, s. 187-243.
  • A. Jungmann: The Mass of the Roman Rite. T. 2. Nowy Jork: 1950-1955.
  • Jungmann A. Das „Problem” des römischen Messkanons. „Ephemerides liturgicae”. 53 (1939). s. 204nn. 
  • Kiernikowski Z., bp: Kanon rzymski. W: Tenże: Eucharystia i jedność. Częstochowa: Tygodnik „Niedziela”, 2000, s. 160-166, seria: Biblioteka Niedzieli 98. ISBN 83-88389-18-1.
  • Kwiecień T.: Modlitwa w stylu retro (szczegółowy komentarz do Kanonu rzymskiego). Poznań: W drodze, 2008, s. 201. ISBN 978-83-7033-670-7.
  • Sobór Trydencki (1545-1563). W: Dokumenty Soborów Powszechnych. Tekst łaciński, polski. Baron A. ks., Pietras H. SJ (układ i opracowanie). T. IV (1511-1870) Lateran V, Trydent, Watykan I. s. 182-867. ISBN 83-7318-483-X.
  • Cipriano Vagaggini: The Canon of the Mass and Liturgical Reform. Peter Coughlan (red. przekładu). Staten Island, N.Y.: Alba House, 1967, s. 200.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]