Góra: Carbonarium – Muzeum Węgla, Sala Koncertowa, Pałac Schlutterbachów Centrum: Plac Centralny Parku Zdrojowego Dół: Wojewódzki Szpital Rehabilitacyjny, Ośrodek Wypoczynku Niedzielnego, Inhalatorium solankowe
Od połowy XIX wieku do lat 90. XX wieku funkcjonowało tu uzdrowisko. W latach 50. XX wieku odkryto znaczne zasoby węgla kamiennego, co przekształciło miejscowość w ośrodek miejski i przemysłowy.
Jastrzębie-Zdrój jest jednym z centralnych ośrodków aglomeracji rybnicko-jastrzębskiej, a także największym miastem Euroregionu Śląsk Cieszyński.
Powierzchnia miasta wynosi 88,62 km². Jastrzębie-Zdrój znajduje się na 14. miejscu zarówno pod względem liczby ludności, jak i powierzchni w województwie śląskim, a na 43. miejscu pod względem liczby mieszkańców i 36. pod względem powierzchni w Polsce.
Z centrum miasta widoczne są główne masywy oddalonych o ok. 30–35 km w linii prostej od Jastrzębia Beskidów (Śląskiego, Małego oraz Morawsko-Śląskiego). Najbardziej rozpoznawalnymi szczytami widocznymi z Jastrzębia-Zdroju są: masyw Czantorii, Skrzyczne, Łysa Góra. Przy dobrej widoczności z Bzia, Ruptawy oraz z wysokich pięter bloków znajdujących się w centrum miasta można dojrzeć Babią Górę (ok. 73 km w linii prostej od Jastrzębia) oraz – spoglądając w kierunku Parku Zdrojowego (kierunek Wodzisław Śląski) – masyw Pradziada (102 km w linii prostej) z 145-metrową wieżą[3], położonego już w Jesionikach – po stronie czeskiej (Sudety Wschodnie). Z najwyższych punktów miasta można dostrzec najwyższe szczyty Tatr (między Babią Górą a Beskidem Śląskim), Małą Fatrę – Mały Krywań i Suchý (patrząc między Beskid Śląski a Morawsko-Śląski) oraz Jaworniki – głównie Wielki Jawornik (patrząc na południowy zachód, tuż przy krańcu Beskidu Morawsko-Śląskiego)[4].
Jastrzębie-Zdrój położone jest na Płaskowyżu Rybnickim. Miasto leży na styku odmiennych krajobrazowo jednostek fizycznogeograficznych, przez co ukształtowanie terenu różni się w jego północnej i południowej części[5]. Na południu Jastrzębia-Zdroju występuje bogata sieć rzeczna i urzeźbienie krajobrazu oraz zróżnicowanie wysokości względnej[5]. Północną część tworzą głównie obszary zurbanizowane oraz przekształcone przez działalność górniczą[5]. Część zachodnia miasta opada tarasowo w kierunku doliny Olzy, a w części wschodniej przechodzi w krajobraz szeroki i płaski, opadający do doliny Wisły. Większa część miasta leży na terenie pagórkowatym o przebiegu równoleżnikowym, na wyniesieniach nie przekraczających 290 m n.p.m.[6]
W mieście swoje źródła ma 8 rzek i cieków wodnych: Jastrzębianka, Ruptawka, Gmyrdek, Pszczynka, Pająkówka, Bzianka, Dębinka i Cisówka[7]. Przez miasto przebiega dział wodny I rzędu Wisła – Odra[7]. Dorzecze Wisły obejmuje północną i część miasta (Szeroka, Borynia i Skrzeczkowice) jako dorzecze Pszczynki (będącej bezpośrednim dopływem Wisły) wraz z jej dopływami Dębinką, Potokiem Boryńskim i Potokiem Osiny oraz północno-wschodnią część Bzia, skąd wody spływają przez kanał Strumień do Wisły. Pozostała część miasta leży w dorzeczu Odry, a ściślej Olzy, przy czym południowa i wschodnia część miasta to dorzecze dopływu Olzy, Pietrówki (wpadają do niej Cisówka, Pająkówka oraz za pośrednictwem Pielgrzymówki – Bzianka i Ruptawa), a zachodznia i centralna część miasta leży w dorzeczu innego dopływu Olzy, Szotkówki (do niej wpadają Jastrzębianka i Ruptawka, a do Ruptawki – Gmyrdek). Zbiorniki wodne znajdujące się na obszarze miasta są głównie wypełnionymi wodą zapadliskami górniczymi, a także osadnikami wód dołowych i poflotacyjnych[7].
Jastrzębia-Zdroju zbudowane zostało w miejscu istniejących wcześniej pól uprawnych, łąk i stawów hodowlanych często oddzielonych jarami i lasami. Pozostałości takiego krajobrazu w centrum miasta zachowały się m.in. przy ul. Cieszyńskiej, gdzie znajduje się Ośrodek Wypoczynku Niedzielnego. Na terenie miasta istnieje również Park Zdrojowy z ponad 70 gatunkami drzew[5].
Środowisko przyrodnicze miasta przeobrażone zostało najmocniej w wyniku budowy osiedli oraz z powodu rozpoczęcia wydobycia węgla kamiennego i tym samym konieczności powstania osadników i hałd, które wciąż się powiększają. Jednak niektóre sołectwa – m.in. Ruptawa i Bzie Zameckie – nie zostały uprzemysłowione ani silnie zurbanizowane i są atrakcyjnym miejscem do wypoczynku i rekreacji m.in. dla rowerzystów[5].
W mieście znajduje się 5 zwartych kompleksów leśnych: Kyndra, Biadoszek, Pastuszyniec, Dębina i Ruptawiec[5]. Stanowią one 8% całego obszaru Jastrzębia-Zdroju[5]. Kompleksy Kyndra i Pastuszyniec były niegdyś częścią lasów beskidzkich. W wielu miejscach istnieją jeszcze zalesione jary, a także aleje dębowe – fragmenty dawnych traktów.
W Jastrzębiu-Zdroju znajdują się 23 pomniki przyrody[5].
Część zbiorników w obrębie miasta została zagospodarowana na stawy rybne, w których żyją takie gatunki ryb, jak np. karp, karaś, lin, wzdręga, szczupak, sandacz i ukleja[7].
Pierwsza pisemna wzmianka dotycząca terenów, na których dziś położone jest miasto pochodzi z października 1293, gdy ziemie te należały do księstwa opolsko-raciborskiego[9]. W dokumencie odnowionym przez Przemysława pojawia się Bzie jako Byze[9]. W księdze fundacyjnej biskupstwa zanotowano słowa: Item in Bozegora sive Monte Oliveti solvitur decima more polonico valet 5 marcam („Podobnie w Bożej Górze, zwanej też Górą Oliwną, była oddawana dziesięcina według zwyczaju polskiego w wysokości 5,5 grzywny”)[10]. W Liber fundationis pojawiła się również wzmianka o Boryni[11], Szerokiej[12] oraz Ruptawie[13].
Od przełomu XV i XVI wieku aż do początków XIX wieku, obszar na którym dziś położone jest Jastrzębie wchodził w skład Wodzisławskiego Państwa Stanowego.
W 1481 dokonano podziału majątków w Bziu, które wówczas należało do rodziny Rostków. Wykształciły się odrębne majątki wzmiankowane na przełomie XVII i XVIII w. – Bzie Dolne (1678), Bzie Górne (1711), Bzie Średnie (1711), Bzie Zameckie (1714), a także założona w 1783 Kolonia Jana.
Żydowski zakład uzdrowiskowy, pocztówka pochodząca z drugiej połowy XIX wieku
W 1700 powstało Pochwacie[14], a w 1794 Zofiówka[14].
Rozwój miejscowości nastąpił po odkryciu solanki jodowo-bromowej podczas wierceń w 1859 r. prowadzonych w poszukiwaniu węgla przez właściciela Jastrzębia Dolnego, Emila von Schliebena[14]. W 1861 Jastrzębie Dolne wykupił hrabia Feliks von Königsdorff i rozpoczął budowę obiektów leczniczych[15]. Wzniesiono wówczas pierwsze urządzenia kąpielowe oraz m.in. Kasyno Zdrojowe (1862) – późniejszy Dom Zdrojowy i Łazienki (1862) – późniejszy Zakład Przyrodoleczniczy. Hrabia zmienił także nazwę miejscowości na Bad Königsdorff-Jastrzemb, nazwa ta obowiązywała do 1922 r., a więc do końca istnienia niemieckiej administracji[15]. W 1869 uzdrowisko stało się własnością spółki Actien Commandit Gesellschaft, która zmodernizowała istniejące obiekty i zbudowała muszlę koncertową i drewniany deptak. W 1890 Jastrzębie Dolne zakupił Juliusz Landau, który rozpoczął przekształcanie sanatorium w uzdrowisko dziecięce. W 1891 powstał pierwszy kompleks sanatoryjny z kaplicą, klasztorem (1905), szpitalem (1909) i budynkiem sanatoryjnym – należący do Katolickiego Zakładu Dziecięcego NMP, a wkrótce potem kolejne – Ewangelicki Zakład Dziecięcy „Betania” (1890–1905) oraz Żydowski Zakład dla Dzieci.
Broszura promująca jastrzębski kurort (1938 rok)
Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 roku notuje stosunki ludnościowe na terenie ówczesnej wsi wymienianej pod dwiema nazwami Konigsdorf Jastrzemb oraz Nieder Jastrzemb zaznaczając w niej przewagę ludności polskojęzycznej – „Das Dorf nebst Rittergut enthalten 221 Haushaltungen mit 1069 Menschen, von denen 1028 nur polnisch sprechen (...).”, czyli w tłumaczeniu na język polski „Wieś wraz z dobrami rycerskimi zawiera 221 gospodarstw domowych z 1069 mieszkańcami, z których 1028 mówi tylko po polsku (...)”[16].
Uzdrowisko rozwinął kolejny właściciel – Mikołaj Witczak, który nabył Zdrój w 1896 r.[17] W czasie I wojny światowej z jastrzębskich obiektów korzystali ranni żołnierze, wiele z sanatoriów zamieniono w szpitale wojskowe[17]. W 1918 w związku z niekorzystną sytuacją polityczną dr Mikołaj Witczak odsprzedał uzdrowisko Austriacko-Niemieckiemu Towarzystwu Zdrojowemu. Po śmierci doktora Witczaka jego synowie – Mikołaj i Józef – unieważnili transakcję i stali się właścicielami Zdroju[17].
4 lipca 1922 Jastrzębie Dolne wraz z całym powiatem rybnickim znalazło się w granicach Polski[18]. W okresie międzywojennym nastąpił rozkwit uzdrowiska. Powstały m.in.: Sanatorium im. Marszałka Piłsudskiego (1928), zbudowane dzięki funduszom województwa śląskiego, przeznaczone dla inwalidów wojennych i powstańców śląskich, sanatorium „Hutnik”, basen (1938) i liczne prywatne pensjonaty.
Uzdrowiskowi fryzjerzy przed salonem fryzur przy ul. 1 Maja
1 sierpnia 1924 roku z części obszaru dworskiego Jastrzębie Dolne, położonego między wsiami (właśc. gminami): Ruptawa, Zofiówka, Moszczenica i linią kolejową Wodzisław Śląski–Żory i między gminą Jastrzębie Dolne powstała gmina Jastrzębie Zdrój (Jastrzębie–Zdrój[a]), w skład której weszło uzdrowisko[19]. Jastrzębie Dolne i Jastrzębie Górne – były wtedy osobnymi gminami.
W czasie II wojny światowej, Niemcy stworzyli na terenie uzdrowiska tzw. „Miasto Matek”. Pod koniec wojny domy matek oraz szpitale dziecięce przekształcono na szpitale dla niemieckich żołnierzy[20].
W marcu 1945 roku Jastrzębie zostało zajęte przez jednostki 1 Frontu Ukraińskiego. Podczas walk zginęło 360 żołnierzy radzieckich. Ich pamięć została uwieczniona pomnikiem na ówczesnej Górze Wyzwolenia[21].
Po wojnie uzdrowisko nadal funkcjonowało i było zaliczane do uzdrowisk I kategorii[22]. W 1948 uzdrowisko Jastrzębie-Zdrój zostało uznane za posiadające charakter użyteczności publicznej[23].
Wraz z odkryciem złóż węgla kamiennego rozpoczęto budowę kopalń i osiedli mieszkaniowych[25]. Jastrzębie weszło w zupełnie nowy rozdział swojej historii. Pierwszą oddaną do użytku kopalnią była uruchomiona w 1962 kopalnia „Jastrzębie”, a równolegle z nią wybudowano osiedla „Przyjaźń” i „Zdrój”.
30 czerwca 1963 Jastrzębie-Zdrój otrzymało prawa miejskie[26]. Składało się ono wówczas ze Zdroju i Jastrzębia Dolnego. W 1973 dołączono do miasta sołectwo Jastrzębie Górne (jednak już 4 lata wcześniej włączono część gromady Jastrzębie Górne do miasta)[27].
W latach 80. XX w. Jastrzębie było jednym z ośrodków protestów robotniczych. W 1980 podpisano tu tzw. porozumienia jastrzębskie, ostatnie z tzw. porozumień sierpniowych[31]. W czasie stanu wojennego 15 grudnia 1981 r. doszło do pacyfikacji kopalni Manifest Lipcowy (ob. „Zofiówka”).
W łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis spisanej w latach 1295–1305 wymienione zostały wsie, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez miasto. Są to obecne części miasta, jak Boża Góra we fragmencie Bozagora sive Monte oliveti solvitur decima more polonico, Moszczenica w formie Moschenicza, Ruptawa jako Ruptava, Szeroka jako Syroka, Bzie jako Goltimanni villa oraz Borynia jako Borina[33].
Nazwa miejscowości zmieniała się lub pisana była w różny sposób: do XIV w. brzmiała Hermannsdorf, następnie Jaskczambie, Giastrzabie w XV w., Jastrzembia, Jastrzembie w XVII w., w 1862 r. wprowadzono nazwę Bad Königsdorff-Jastrzemb. W czasie okupacji niemieckiej (1939–1945) funkcjonowała nazwa Bad Königsdorff. Polską nazwę Jastrzębie oraz niemiecką Königsdorff-Jastrzemb wymienia w 1896 r. śląski pisarz Konstanty Damrot w książce o nazewnictwie miejscowym na Śląsku[34].
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany w latach 1880–1902 notuje nazwę miejscowości pod polskimi nazwami Jastrzemb, Jastrząb i Jastrzęb oraz niemiecką Ober-Jastrzemb[35].
Geneza nazwy
Średniowieczne podania i legendy[36] – nazwa Jastrzębie wywodzi się od zbójnika napadającego znienacka na karawany kupieckie zmierzające szlakiem handlowym przez Bramę Morawską. Był nim były rycerz Ruchenstein, który oddelegowany przez króla w celu ochrony tych terenów przed zbójnikami sam zszedł na złą drogę. Ponieważ napadał znienacka jak jastrząb, tak właśnie był nazywany. Zła sława owego rycerza spowodowała, że tereny zdradzieckich jarów i wzgórz zaczęto nazywać Jastrzębie.:
Dwór obronny w Bziu Zameckim, jeden z najstarszych obiektów w mieście. Reprezentuje architekturę późnego renesansu.Architektura klasycystyczna w Jastrzębiu-Zdroju: Pałac Schlutterbachów otoczony ogrodem w stylu francuskim; zauważalne wypływy późnego baroku.Futurystyczna nadbudowa nad blokiem mieszkalnym przy ulicy Północnej od dwóch dekad stanowi obiekt kontrowersji i dyskusji nad porządkiem architektonicznym w Polsce.Dom Zdrojowy to jeden z najbardziej rozpoznawalnych przykładów architektury szwajcarskiej na terenie dawnego uzdrowiska.Na Szlaku Architektury Drewnianej województwa śląskiego – kościół parafialny w Jastrzębiu Dolnym.Zespół klasztorny Sióstr Boromeuszek i kościół NSPJ w Jastrzębiu-Zdroju to przykład charakterystycznej dla przełomu XIX i XX wieku architektury eklektycznej.
Architektura w Jastrzębiu-Zdroju jest zróżnicowana. W centrum miasta przeważają modernistyczne budynki mieszkalne z wielkiej płyty budowane w latach 60. i 70. XX w., luźno nawiązujące formą do projektów Le Corbusiera[37], a także obiekty handlowe i usługowe zbudowane na fali polskiego postmodernizmu na przełomie XX i XXI wieku.
W starej, uzdrowiskowej części miasta znajdują się obiekty sanatoryjne i kamienice z XIX i XX wieku. Choć większość z nich reprezentuje styl szwajcarski, w architekturze Zdroju nie brakuje późniejszych wpływów Bauhausu i amerykańskiego modernizmu. Przykłady stanowią m.in. Willa Emilia (1928; współcześnie jeden z obiektów Urzędu Skarbowego), Willa Józefa Witczaka (1937, współcześnie budynek Państwowej Szkoły Muzycznej) oraz Sanatorium hut „Baildon” i „Pokój” (1938, współcześnie siedziba Sądu Rejonowego i Prokuratury Rejonowej).
W granicach Jastrzębia-Zdroju znajdują się sołectwa, reprezentujące zwartą architekturę wiejską i małomiejską. W sołectwie Szeroka znajduje się barokowy kościół z XVII wieku wraz z barokową kapliczką. Południe miasta – Ruptawa, Cisówka oraz Moszczenica zabudowane były głównie architekturą drewnianą – kościoły drewniane w Moszczenicy i Bziu Zameckim (południowy wschód) uległy spaleniu, natomiast drewniany kościół w Ruptawie został przeniesiony do Kaczyc w latach 70. XX wieku[15]. Na terenie Jastrzębia-Zdroju znajduje się również kilka obiektów klasycystycznych i neoklasycystycznych[15]. Jednymi z najstarszych obiektów znajdujących się w mieście są dwór obronny z okresu późnego renesansu oraz XVIII-wieczny dwór „na Mendowcu”, który pod zarządzaniem rodziny Witczaków zyskał sławę cenionej rezydencji, odwiedzanej przez elitę II Rzeczypospolitej. Gościli w nim m.in. Ignacy Mościcki, Michał Grażyński czy Melchior Wańkowicz[38].
Współczesną ciekawostkę architektoniczną stanowi hybryda bloku mieszkalnego z futurystyczną willą, mieszcząca się na ulicy Północnej[39]. Obiekt powstał na fundamentach planowanej fabryki włókienniczej, której budowa rozpoczęła się w latach 80. XX wieku. W wyniku transformacji ustrojowej, teren prac został przejęty przez Górniczą Spółdzielnię Mieszkaniową, która zleciła budowę bloku mieszkalnego. W 1994 roku, detektyw Jerzy Godlewski, zakupił mieszkania na najwyższej kondygnacji budynku i w porozumieniu ze spółdzielnią mieszkaniową rozpoczął rozbudowę obiektu, który formą miał nawiązywać do samolotu[40]. Plany architektoniczne zakładały powstanie mierzącej 1000 m², dwukondygnacyjnej nadbudowy, mieszczącej wielkogabarytowe akwarium, basen, pokoje mieszkalne, ogród oraz lądowisko dla helikopterów[41]. Prace budowlane prowadzono do 2000 roku, kiedy zostały wstrzymane przez inspekcję budowlaną w związku z nieprawidłowościami w dokumentacji technicznej[39]. Dwa lata później wznowiono budowę, jednak w wyniku konfliktu inwestora z władzami spółdzielni mieszkaniowej oraz wątpliwościami dotyczącymi stanu technicznego nowo powstałego obiektu, prace nie były kontynuowane systematycznie. W 2013 roku do sądu trafił akt oskarżenia przeciwko projektantowi, inspektorowi nadzoru inwestorskiego oraz kierownikowi budowy, dotyczący m.in. stworzenia zagrożenia katastrofą budowlaną[41]. Rok później powiatowy inspektor nadzoru budowlanego w Jastrzębiu-Zdroju wydał decyzję o rozbiórce nadbudowy, powołując się na możliwe błędy techniczne zagrażające konstrukcji całego obiektu. Prace rozbiórkowe nigdy się nie rozpoczęły, a budynek uzyskał rozgłos w ogólnopolskich mediach, jak i w profesjonalnych publikacjach architektonicznych[39][41][42]; reportaże telewizyjne na temat inwestycji Jerzego Godlewskiego wyemitowano m.in. w Szkle kontaktowym[43] i programie Państwo w Państwie[40]. W 2024 roku rozpoczęła się rozbiórka obiektu[44].
Betania, XX w., nr rej.: A/149/05 z 16.08.2005 – przed II wojną światową jeden z trzech zakładów leczniczych dla dzieci ewangelickich (Betania II). Po 1945 roku obiekt nazywał się Sanatorium Dąbrówka. Od lat 90. XX wieku jest własnością prywatna, siedzibą hotelu, restauracji i spa Dąbrówka. W bezpośrednim sąsiedztwie powstały pensjonaty i spa Willa Dąbrówka I oraz Willa Dąbrówka II, nawiązujące stylem architektonicznym do budynku dawnej Betanii.
Obecna siedziba Sądu i Prokuratury Rejonowej (pierwotnie Sanatorium Hut „Baildon” i „Pokój” otwartego w 1939 roku), stanowi przykład Bauhausu.Dwór obronny, XVII w., nr rej. A/791/2021[46] z 5.08.1966 – późnorenesansowy dwór obronny wybudowany w 1636 roku w Bziu. Zachowały się formy renesansowe w szczytach elewacji wschodniej i zachodniej, natomiast nie zachowały się renesansowe zwieńczenia szczytów. Innymi charakterystycznymi cechami budynku są jego sklepienia kolebkowe i kolebkowo-krzyżowe. Wokół dworu znajduje się park dworski.
Kaplica przydrożna w Szerokiej, XVIII w., nr rej. 572/66 z 5.02.1966
Kościół parafialny św. Barbary i Józefa, XVII w., nr rej. A/790/2021[46] z 5.08.1966 – drewniany obiekt sakralny przeniesiony do Jastrzębia z Jedłownika (dzielnicy Wodzisławia-Śląskiego). W budynku znajdują się m.in. barokowe rzeźby Chrystusa Ukrzyżowanego, Matki Boskiej oraz św. Jana Ewangelisty, chór muzyczny z XIX w., barokowy ołtarz główny, a także ambona z wizerunkami czterech ewangelistów. Kościół ten znajduje się na Szlaku Architektury Drewnianej województwa śląskiego.
Kościół parafialny pw. Wszystkich Świętych, XVIII/XIX w., nr rej. 571/66 z 5.02.1966 – orientowany, barokowo-klasycystyczny obiekt sakralny zbudowany na planie prostokąta zakończonego półkolem, z wieżą zwieńczoną hełmem cebulastym, z ośmioboczną latarnią i krytym dachem. W budynku znajdują się m.in. drzwi klepkowe z antabami, zamkami i okuciami, późnobarokowy ołtarz główny, a także obraz, przedstawiający Wszystkich Świętych z Trójcą Świętą.
Pałac Schlutterbachów, XVIII w., nr rej. 565/66 z 5.02.1966 – pałac został zbudowany w Boryni w drugiej połowie XVIII wieku w stylu klasycystycznym, z silnymi wpływami późnego baroku. Jest to budynek murowany z cegły, piętrowy, zbudowany na planie prostokąta. Otoczony parkiem pałacowym.
Sanktuarium Opatrzności Bożej, XIX w., nr rej. 737/66 z 5.08.1966 – barokowo-klasycystyczny obiekt sakralny zbudowany w 1825 roku z fundacji rodziny Strachwitzów. W kościele znajdują się m.in. trójkątny obraz z Okiem Opatrzności Boskiej, zamówiony w 1773, ambona zwieńczona rzeźbą anioła z tablicami Dziesięciu Przykazań oraz murowany chór muzyczny wsparty na trzech filarowych arkadach.
Willa Opolanka, XX w., nr rej. A/795/2021 z 23.06.1992 – dawny obiekt sanatoryjny wybudowany w 1928 roku jako pensjonat wraz z lokalami usługowymi. Od lat 80. XX wieku do 2006 roku siedziba Sądu Rejonowego w Jastrzębiu-Zdroju. W latach 2018–2020 przeszedł gruntowną modernizację; obecnie służy jako budynek użyteczności publicznej.
Zespół uzdrowiskowy, XIX w., nr rej. A/1524/93 z 30.04.1993 – zespół obiektów posanatoryjnych z XIX i XX wieku. Większość obiektów wybudowana była w stylu szwajcarskim. W skład zabytkowego zespołu wchodzą:
Ze względu na specyficzne ukształtowanie terenu, w Jastrzębiu-Zdroju znajdują się liczne jary, spośród których część została zagospodarowana w formie rekreacyjnych terenów zieleni i ogrodów jordanowskich (m.in. Jar Południowy, jar przy ul. Turystycznej, czy jar przy ul. Kopernika). Do zielonej tkanki miasta należą również sieć ogrodów i parków kieszonkowych[47], a także większe parki:
Centralny plac Parku ZdrojowegoKawiarenka letnia w Parku Zdrojowym to dawny pawilon pijalni wód — ośmioboczna konstrukcja na murowanym cokole, zwieńczona namiotowym dachem z wieżyczką, nawiązującym do chińskiej pagody, co nadaje jej egzotyczny i subtelnie orientalny charakter.
Jastrzębie-Zdrój posiada rozwijającą się ofertę turystyczną, obejmującą bazę noclegową, atrakcyjne tereny rekreacyjne, ścieżki rowerowe oraz inicjatywy kulturalne. W mieście działa kilka hoteli i pensjonatów, które wraz z apartamentami i kwaterami prywatnymi zapewniają noclegi dla odwiedzających. Obiekty te są zlokalizowane przede wszystkim w centrum oraz w rejonie terenów zielonych, co ułatwia dostęp zarówno do infrastruktury miejskiej, jak i rekreacyjnej.
Do najważniejszych atrakcji turystycznych należy Park Zdrojowy z zabytkowymi obiektami uzdrowiskowymi, w tym Domem Zdrojowym, a także tereny rekreacyjne z alejkami spacerowymi i miejscami wypoczynku. W obrębie miasta funkcjonuje kąpielisko „Zdrój” oraz Ośrodek Wypoczynku Niedzielnego z przestrzeniami rekreacyjnymi. Dla miłośników aktywnego wypoczynku znaczenie mają lokalne trasy rowerowe i ścieżki piesze; przez Jastrzębie-Zdrój przebiega Żelazny Szlak Rowerowy, który jest częścią międzynarodowej sieci tras poprzemysłowych łączących polską i czeską stronę pogranicza.
W przestrzeni publicznej miasta znajdują się liczne murale oraz inne formy sztuki ulicznej, które stanowią atrakcje spacerowe i odwołują się do historii lokalnej społeczności oraz dziedzictwa regionu. Część murali powstała w ramach polsko-czeskiej współpracy transgranicznej z Karwiną, realizowanej w formule projektów finansowanych z programów międzynarodowych, m.in. Interreg, i obejmującej także działania promocyjne oraz wycieczki tematyczne pod nazwą Szlak Murali Pogranicza. Miasto znajduje się także na Szlaku Architektury Drewnianej województwa śląskiego[48].
Miasto prowadzi inicjatywy mające na celu promocję turystyki kulturowej i rekreacyjnej oraz współpracuje z partnerami regionalnymi i zagranicznymi. Oferta turystyczna Jastrzębia-Zdroju, łącząca elementy przyrodnicze, rekreacyjne i kulturalne, przyczynia się do zwiększenia atrakcyjności miasta jako miejsca pobytów krótkoterminowych i wycieczek jednodniowych.
EuroVelo 4 (EV 4) – trasa dociera do miasta od strony Gołkowic i przebiega przez Moszczenicę, Zdrój, centrum, Bzie, opuszczając miasto na granicy z powiatem pszczyńskim. W swym początkowym odcinku trasa ma wspólny przebieg z czerwoną trasą rowerową, potem zaś z niebieską.
Rada Miasta Jastrzębia-Zdroju jest organem stanowiącym i kontrolnym, obraduje na sesjach, które odbywają się zwyczajowo raz w miesiącu. Przy radzie działa dziesięć komisji. W jastrzębskiej radzie miasta zasiadają 23 osoby[53]. Poniższa tabela prezentuje liczbę radnych poszczególnych klubów politycznych w kolejnych kadencjach Rady Miasta.
Jastrzębie-Zdrój jest jednym z polskich miast, w którym utworzono Młodzieżową Radę Miasta – niezależny organ konsultacyjny administracji samorządowej, reprezentujący młodych mieszkańców miasta[62].
Młodzieżową Radę Miasta Jastrzębie-Zdrój tworzą przedstawiciele szkół podstawowych i ponadpodstawowych, wybierani co 2 lata. Każdej ze szkół przysługują 1 lub 2 mandaty w Radzie. Pracami Rady XV kadencji kieruje jej przewodniczący Jakub Satława. Zgodnie z uprawnieniami nadanymi przez Radę Miasta Jastrzębie-Zdrój, Młodzieżowa Rada ma prawo do przedkładania własnych opinii do projektów uchwał Rady Miasta dotyczących młodzieży[63].
Obszar miasta podzielono na 21 jednostek pomocniczych dwóch rodzajów. Są to sołectwa, które wyłaniają rady sołeckie oraz sołtysa, a także osiedla wyłaniające rady osiedlowe, a te z kolei zarząd osiedla. Od 2010 roku Jastrzębie-Zdrój jest podzielone administracyjnie na 6 sołectw oraz 15 osiedli[64]:
Kamienica przy ul. 1 Maja wybudowana w stylu dworkowym na początku XX wieku, po wojnie stała się pierwszą siedzibą jastrzębskiego magistratu. Współcześnie znajduje się tu lokalny oddział Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Niemców.
Jastrzębie-Zdrój utrzymuje kontakty partnerskie z miastami we Francji, Niemczech, Słowacji, Turcji, Czechach i na Ukrainie[65]. Między jastrzębskimi szkołami a szkołami w Tourcoing odbywają się regularne wymiany uczniowskie.
W budynku dawnego Sanatorium Spółki Brackiej działalność akademicką prowadził Uniwersytet Śląski, a następnie Akademia Górniczo-Hutnicza.
Edukacja na terenach obecnego Jastrzębia-Zdroju trwała już w XVII wieku, kiedy wzmiankowana została pierwsza jednoizbowa szkoła w Bziu[67]. Obecnie w Jastrzębiu-Zdroju system oświaty tworzą publiczne i niepubliczne placówki dydaktyczne[68]. Do publicznych placówek należą 22 przedszkola[69], 17 szkół podstawowych[70], 16 szkół ponadpodstawowych (licea, technika i szkoły branżowe)[71][72] oraz Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia im. prof. Józefa Świdra. Działalność prywatną prowadzi 10 policealnych uczelni uzupełniających[73], szkoły językowe, Studium Muzyki Klasycznej, Rozrywkowej i Jazzu[74] oraz niepubliczne przedszkola i żłobki.
Pierwszą uczelnią wyższą w Jastrzębiu-Zdroju było otwarte w 1992 roku Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych. Jednostka realizowała program przygotowujący do zawodu nauczyciela poprzez zajęcia językowe, pedagogiczne i metodyczne. Wykłady i ćwiczenia prowadziła kadra wywodząca się w znacznej mierze z Uniwersytetu Śląskiego, co zapewniało zbliżony poziom nauczania do standardów akademickich. Kolegium współpracowało z Wydziałem Pedagogicznym i Językowym Ambasady Francji w Warszawie oraz z Instytutem Francuskim w Warszawie, uczestnicząc w projektach dydaktycznych i kulturalnych. Placówka należała do Międzynarodowego Zrzeszenia Francuskojęzycznych Ośrodków Kształcenia Nauczycieli (RIFEFF), co umożliwiało wymianę doświadczeń i udział w inicjatywach o charakterze międzynarodowym. Kolegium zostało zlikwidowane w 2015 roku na mocy nowelizacji ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym[75].
W 1998 zainaugurowano działalność zamiejscowego wydziału Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Mieścił się pierwotnie w trzech budynkach, spośród których główną siedzibę stanowił zabytkowy obiekt Sanatorium Spółki Brackiej. Po gruntownej modernizacji został zaopatrzony w dwie kompletnie wyposażone sale wykładowe, cztery sale do prowadzenia ćwiczeń i konserwatoriów, pracownię informatyczną, laboratorium fizyczne i elektroniczne, a także pomieszczenia administracyjno-biurowe. W roku szkolnym 1998/1999 rozpoczęto studia na wydziałach matematyki, fizyki i chemii, wydziale pedagogiczno-artystycznym oraz wydziale zarządzania. Wydział zamiejscowy Uniwersytetu Śląskiego zakończył działalność w 2007.
W 2006 otwarto kolejną uczelnię – Zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie[76], którego siedziba mieści się w byłym budynku Uniwersytetu Śląskiego. Utworzono wydziały górnictwa i geoinżynierii oraz fizyki i informatyki stosowanej. Został zamknięty w 2016 roku, na mocy nowelizacji prawa o szkolnictwie wyższym, która zniosła całkowicie instytucję Zamiejscowych Ośrodków Dydaktycznych (ZOD)[77]. W latach 2006–2009 funkcjonował zamiejscowy oddział Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach, zamknięty z uwagi na niewystarczającą liczbę studentów[78].
Od 2018 działalność akademicką w Jastrzębiu–Zdroju prowadzi Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa w Poznaniu. Wydział w Jastrzębiu–Zdroju kształci na kierunku Psychologia oraz Bezpieczeństwo ekologiczne. W ramach kierunków dostępnych jest wiele specjalności na studiach licencjackich, zarówno stacjonarnych, jak i niestacjonarnych. Uczelnia oferuje także szeroki wybór studiów podyplomowych.
Instytucją koordynującą działalność kulturalną w Jastrzębiu-Zdroju jest Miejski Ośrodek Kultury (MOK) powstały w 1987 roku. W ramach struktur MOK funkcjonują kluby Kaktus, Metronom i Modelarnia, sześć świetlic młodzieżowych, Galeria Historii Miasta i Dom Zdrojowy z salą teatralną i galerią sztuki.
W głównym budynku Miejskiego Ośrodka Kultury, mieszczącym się przy al. Józefa Piłsudskiego, znajduje się Centrum Kultury Filmowej z dwiema salami kinowymi. Do 2008 roku w mieście działało także Górnicze Centrum Kultury z salą teatralną, kinem Panorama, galerią sztuki i klubem rozrywki.
W Jastrzębiu-Zdroju regularnie organizowane są wydarzenia kulturalne o charakterze plenerowym. Do najważniejszych należą m.in. Festiwal Artystów Sztuk Ulicy „Przestrzenie sztuki”, Piknik w Kurorcie oraz cykl „Muzyczne Środy”, obejmujący koncerty i występy artystyczne. Imprezy te nawiązują do uzdrowiskowej tradycji miasta i stanowią stały element jego oferty kulturalnej.
Miejska Biblioteka Publiczna powstała w 1948 roku, a od lat 70. ma siedzibę w centrum miasta, przy ulicy Wielkopolskiej. W ramach jej działalności, poza budynkiem centralnym funkcjonuje 12 placówek filialnych. Biblioteka zaopatrzona jest w 437 tysięcy woluminów księgozbioru, 30 tysięcy dokumentów audiowizualnych, 1900 książek elektronicznych, 300 tytułów czasopism oraz ponad 23 tysiące zbiorów specjalnych[79]. W głównym budynku biblioteki znajduje się wypożyczalnia literatury dla dzieci i dorosłych, wypożyczalnia fonograficzna, dział informacyjno-bibliograficzny, czytelnia, a także galeria sztuki „Pod Sową”[79]. Miejska Biblioteka Publiczna w Jastrzębiu-Zdroju przez 20 lat zajmowała pierwsze miejsce w rankingu wielkomiejskich bibliotek w województwie śląskim[79]. Działalność instytucji obejmuje także organizację spotkań autorskich, wykładów i kursów[79].
Biblioteka uniwersytecka w Zdroju została utworzona w 2006 roku w zrekonstruowanym budynku przedwojennej Masnówki. Powstała z myślą o zapewnieniu zaplecza dydaktyczno-naukowego trzem uczelniom: Akademii Górniczo-Hutniczej, Akademii Wychowania Fizycznego oraz Uniwersytetowi Śląskiemu. Obecnie biblioteka działająca w strukturach Miejskiej Biblioteki Publicznej, dysponuje zbiorem liczącym ponad 35 tysięcy wolumenów[80]. W budynku Masnówki mieszczą się również siedziba lokalnego Uniwersytetu Trzeciego Wieku, galeria malarstwa i rzeźby „Da Vinci”, profesjonalne studio nagraniowe oraz kawiarnia.
Ze względu na rejonizację i dawną przynależność miasta do powiatu wodzisławskiego, część eksponatów pochodzących z jego obszaru znajduje się w Muzeum Regionalnym w Wodzisławiu Śląskim, mieszczącym się w Pałacu Dietrichsteinów.
W Jastrzębiu-Zdroju działalność prowadzi Galeria Historii Miasta, powstała w 2002 roku z pierwotną siedzibą w budynku żłobka przy ul. Wrzosowej. W latach 2010–2023, instytucja mieściła się w budynku Łazienek II w Parku Zdrojowym. W 2023 roku nowa siedziba Galerii została otwarta w Sanatorium Spółki Brackiej. W ramach działalności placówki prezentowane są stałe i zmienne ekspozycje dotyczące historii i kultury Jastrzębia-Zdroju oraz Śląska, a także wydawane są książki i albumy o charakterze popularnonaukowym oraz kwartalnik „Biuletyn Galerii Historii Miasta”[81]. Instytucja prowadzi także działalność edukacyjną – lekcje muzealne z zakresu historii i etnografii regionu.
Carbonarium, muzeum węgla i historii Jastrzębia-Zdroju
W Moszczenicy znajduje się szkolne muzeum im. prof. Rudolfa Ranoszka, prezentujące ekspozycje pamiątek po nim, a także związanych z historią sołectwa[82]. Do 2008 w sołectwie Szeroka funkcjonowało największe w Europie muzeum dzwonków liczące ponad 2,7 tys. eksponatów[83]. Po śmierci właściciela, ks. Antoniego Łatko, zgodnie z wolą jego spadkobiercy, zbiory zostały przewiezione do podwarszawskiego zakonu sióstr Loretanek[84]. Od 2019 roku działa Galeria Dzwonków w Jastrzębiu-Zdroju, prezentująca ponad 12 tysięcy eksponatów. Zbiór ten stanowi niezależną kolekcję, niezwiązaną z dawnym Muzeum Dzwonków utworzonym przez ks. Antoniego Łatkę.
W 2021 roku rozpoczęto przebudowę istniejących obiektów postindustrialnych, będących pozostałością po nieistniejącej Kopalni Węgla Kamiennego Moszczenica, na potrzeby nowo powstałego Instytutu Dziedzictwa i Dialogu. Obiekt będzie siedzibą Centrum Dziedzictwa Postindustrialnego „Łaźnia Moszczenica”[85]. Instytucja ma być odpowiedzialna za tworzenie, gromadzenie, upowszechnianie i ochronę dóbr kultury, inicjowanie i prowadzenie badań dotyczących historii i turystyki kulturowej, a także ochronę i popularyzację dziedzictwa postindustrialnego. W budynku znajdą się m.in. muzeum węgla i industrializacji regionu z salami warsztatowymi, widowiskowymi oraz konferencyjnymi.
W 2023 roku, w ramach wyżej wspomnianego projektu „Łaźnia Moszczenica”, otwarto muzeum węgla „Carbonarium”. W tym samym roku, w budynku sanatoryjnych Łazienek III, zainaugurowano działalność Galerii Sztuki Współczesnej.
1 stycznia 2026 roku powołano do życia Muzeum Miejskie w Jastrzębiu-Zdroju. Dyrektorem instytucji został dr Jędrzej Karol Lipski, a do jej zadań należą gromadzenie, przechowywanie, opracowywanie, konserwowanie, udostępnianie i upowszechnianie zbiorów obejmujących dokumentację dziedzictwa kultury materialnej i niematerialnej, w szczególności Jastrzębia-Zdroju, Śląska i Polski, w zakresie historii, etnografii i sztuki, a także działalność naukowa, edukacyjna i kulturalna[86].
Początki działalności kinowej w Jastrzębiu-Zdroju sięgają czasów przed II wojną światową. Jednym z pierwszych stałych miejsc projekcji filmowych dla uzdrowiskowych turystów i lokalnej społeczności było kino „Zdrój”. Obiekt został zlikwidowany i rozebrany w latach 70. XX wieku, głównie z powodu szkód górniczych oraz zmian urbanistycznych związanych z rozwojem miasta i zaplecza przemysłowego[87].
Po likwidacji kina „Zdrój” rolę ośrodka projekcji filmowych przejęło kino „Panorama”, działające przy Zakładowym Domu Kultury Kopalni „Jastrzębie”, otwartym 4 grudnia 1974 roku. Kino to obsługiwało przede wszystkim środowisko pracowników kopalni i ich rodzin, a oprócz regularnych seansów organizowano w nim działalność Dyskusyjnego Klubu Filmowego oraz pokazy okolicznościowe[88].
W drugiej połowie lat 80. XX wieku rozpoczęto realizację projektu Centrum Kultury Filmowej w ścisłym centrum Jastrzębia-Zdroju. Inwestycja miała obejmować wielosalowe kino oraz zaplecze dla działalności kulturalnej, jednak nie została ukończona[89]. Część obiektu została następnie zaadaptowana na potrzeby Miejskiego Ośrodka Kultury.
Od lat 90. XX wieku głównym kinem w mieście jest kino „Centrum”, działające w budynku Miejskiego Ośrodka Kultury przy al. Józefa Piłsudskiego. Kino dysponuje dwiema salami projekcyjnymi i prowadzi regularną działalność repertuarową, prezentując filmy fabularne, dokumentalne oraz animowane[90]. Obok standardowych seansów organizowane są wydarzenia specjalne i inicjatywy lokalne, takie jak cykle tematyczne, nocne maratony filmowe, projekcje plenerowe, „Kino dla Kobiet” oraz działania edukacji filmowej[91].
Budynek, w którym mieści się kino „Centrum” i Miejski Ośrodek Kultury, przez wiele lat był dzierżawiony od instytucji Silesia Film. W 2025 roku miasto Jastrzębie-Zdrój wykupiło nieruchomość za kwotę ponad 10 mln zł, kończąc okres dzierżawy i zapewniając trwałą bazę dla dalszego rozwoju lokalnej kultury filmowej[92].
Festiwal Artystów Sztuki Ulicy „Przestrzenie Sztuki” (2025)
Jastrzębie-Zdrój nie posiada stałej profesjonalnej sceny repertuarowej, a życie teatralne w mieście opiera się na działalności instytucji kulturalnych, wydarzeniach plenerowych i amatorskich inicjatywach. Od 1987 roku działalność teatralna jest organizowana przede wszystkim przez Miejski Ośrodek Kultury w Jastrzębiu-Zdroju, instytucję samorządową realizującą spektakle, przeglądy teatralne, warsztaty oraz zapraszającą gościnne przedstawienia z innych ośrodków teatralnych w Polsce[93].
Na deskach Miejskiego Ośrodka Kultury (zarówno w siedzibie centralnej, jak i w Domu Zdrojowym) i w innych przestrzeniach miejskich regularnie odbywają się spektakle teatralne, w tym wystawiane przez zespoły amatorskie oraz zaproszone grupy teatralne, obejmujące repertuar dramatyczny, komediowy i familijny, takie jak „Damski biznes” czy „Francuski numerek” w sezonie 2025/2026[94].
W Jastrzębiu-Zdroju organizowane są także projekty teatralne i warsztaty dla mieszkańców, w tym cykle zajęć „Zróbmy teatr razem!” oraz „Kulisy teatru”, które mają na celu przybliżenie procesu tworzenia widowiska, pisania scenariusza, pracy scenografa i reżysera oraz integrację lokalnej społeczności wokół sztuki teatralnej[95][96].
W przestrzeni miejskiej realizowane są również spektakle plenerowe i widowiska teatralne, takie jak „Tryptyk – legenda o źródłach jastrzębskich”, autorski spektakl Fundacji Teatru Cordis odbywający się w różnych częściach miasta i łączący elementy teatru ruchu oraz historii lokalnej[97]. Ponadto prezentowane są spektakle teatralne o charakterze sezonowym i okolicznościowym, np. przedstawienia świąteczne czy teatralne adaptacje znanych utworów.
Teatr w Jastrzębiu-Zdroju ma charakter głównie impresaryjny i edukacyjny; miasto zaprasza zespoły teatralne z innych ośrodków oraz wspiera działalność lokalnych grup amatorskich i edukacyjnych, zaś Miejski Ośrodek Kultury pozostaje głównym organizatorem działalności teatralnej w regionie[98].
Plakat festiwalu JazztrzębieSala koncertowa w Zdroju
Jastrzębie-Zdrój jest stałym miejscem organizacji festiwalu jazzowegoJazztrzębie. Początki tego wydarzenia sięgają roku 2014, kiedy z inicjatywy Przemysława Strączka, zorganizowano pierwsze w muzycznej historii miasta jam session[99]. W kolejnym roku odbyła się pierwsza edycja festiwalu, w ramach której w przestrzeniach miejskich oraz Domu Zdrojowym zorganizowano cykl koncertów. W 2016 roku festiwal miał już charakter międzynarodowy – jastrzębskie sceny gościły artystów z Polski, Hiszpanii, Singapuru, Chin i Meksyku[99].
15 grudnia 2021 odbyły się pierwsze koncerty w nowej sali koncertowej Państwowej Szkoły Muzycznej[100]. Czterokondygnacyjny budynek o powierzchni użytkowej 1675 m² zapewnia miejsca dla widowni liczącej blisko 400 osób[101]. Obiekt ten jest pierwszą tego typu realizacją budowlaną w Polsce, z uwagi na ściany wewnętrzne odwzorowane z betonu architektonicznego w długość fali dźwiękowej[102]. Projekt architektoniczny i jego realizacja zostały nagrodzone Nagrodą Architektoniczna „Polityki” (2021), Nagrodą Roku SARP (2022), Polskim Cementem w Architekturze (2022), a także nagrodami Architektura XXL[103] (2022) i Property Design Awards[104] (2023).
W sali koncertowej organizowane są wydarzenia o charakterze ogólnopolskim i międzynarodowym, m.in. Międzynarodowy Konkurs Instrumentów Dętych w Jastrzębiu-Zdroju, Międzynarodowy Konkurs Fletowy, Międzynarodowy Festiwal muzyczny Na drodze do Nowej Harmonii.
Jastrzębie-Zdrój jest jednym z najbardziej dynamicznie funkcjonujących rynków fotografii współczesnej i undergroundowej w Polsce. Od 1972 roku działa Jastrzębski Klub Fotograficzny „Niezależni”, powstały z inicjatywy m.in. Zofii i Jerzego Lubczyńskich. Celem działalności „Niezależnych” jest promocja współczesnej, niezależnej sztuki fotograficznej[105]. Klub jest organizatorem wystaw (dorocznych, indywidualnych, zbiorowych, poplenerowych i pokonkursowych[106]), jak również konkursów fotograficznych, prelekcji, spotkań i warsztatów[105].
W ramach działalności Jastrzębskiego Klubu Fotograficznego, corocznie organizowana jest Jastrzębska Szkoła Fotografii Dokumentalnej, mająca w 2025 roku swoją czwartą edycję[107]. Projekt zakłada cykl warsztatów i wykładów dotyczących m.in. etyki fotoreportażu, procesu rozwijania dokumentalnego projektu, relacji w dokumencie, a także procesów edycyjnych i aktywności kuratorskiej[108]. Wykładowcami związanymi z Jastrzębską Szkołą Fotografii dokumentalnej na przestrzeni lat byli m.in. Agnieszka Rayss, Arkadiusz Gola, Karolina Jonderko i Łukasz Rusznica.
Od 2012 roku w mieście organizowany jest Ogólnopolski Festiwal Fotografii Otworkowej OFFO, popularyzujący wiedzę na temat fotografii otworkowej pod kątem samej techniki oraz możliwości, jakie daje ten gatunek[109]. W ramach każdej edycji Festiwalu prezentowane są prace członków Związku Polskich Artystów Fotografików, artystów Fotoklubu Rzeczypospolitej Polskiej i Międzynarodowej Federacji Fotografii Artystycznej F.I.A.P., a także wykładowców uczelni artystycznych. Festiwal OFFO uważany jest za jeden z najbardziej prestiżowych przeglądów swojego gatunku, a ekspozycje pochodzą z krajów takich jak m.in. Argentyna, Austria, Białoruś, Brazylia, Czechy, Dania, Hiszpania, Holandia, Kanada, Kolumbia, Litwa, Niemcy, Norwegia, Portugalia, Rosja, Stany Zjednoczone, Szwecja, Ukraina, Wielka Brytania czy Włochy[109]
Jastrzębie-Zdrój znajduje się w obszarze jastrzębsko-żorskiej podstrefy Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej o powierzchni 313,21 ha. Podstrefa została utworzona w celu wsparcia i przyspieszenia procesów restrukturyzacyjnych oraz stworzenia nowych miejsc pracy w regionie katowickim[110]. W Jastrzębiu-Zdroju funkcjonuje ponad 6 tysięcy podmiotów gospodarczych, również w ramach działalności parków przemysłowych[111].
Największym pracodawcą w regionie jest Jastrzębska Spółka Węglowa S.A. (JSW), osiągająca wpływ na lokalną gospodarkę nie tylko bezpośrednio jako producent węgla koksowego, lecz także przez spółki zależne tworzące grupę kapitałową. W skład grupy wchodzą m.in. JSW Koks (produkcja oraz dystrybucja koksu i energii elektrycznej)[112], Jastrzębska Spółka Kolejowa (logistyka kolejowa i obsługa transportu kopalin)[113] oraz spółki usługowe i technologiczne, takie jak JSW IT Systems czy Jastrzębskie Zakłady Remontowe, które świadczą usługi wspierające działalność kopalń i central grupy. Kondycja finansowa grupy kapitałowej JSW ma istotne przełożenie na lokalny rynek pracy i łańcuchy dostaw w Jastrzębiu-Zdroju. JSW publikuje regularnie raporty okresowe i roczne — dane operacyjne i finansowe oraz omówienie czynników rynkowych są dostępne w raportach inwestorskich grupy[114].
Jastrzębska Strefa Aktywności Gospodarczej (JSAG) powstała w lipcu 2000 roku, a jej udziałowcami są miasto Jastrzębie-Zdrój oraz Jastrzębska Spółka Węglowa. Przedmiotem działalności JSAG jest zagospodarowanie majątku poprodukcyjnego likwidowanych kopalń i terenów poprzemysłowych[110].
Miasto posiada dwie nowoczesne oczyszczalnie ścieków[115].
Według danych GUS z 2022 roku, stopa bezrobocia w Jastrzębiu-Zdroju wynosiła 3,2%[116], a dochód budżetu miasta na jednego mieszkańca był równy 7071,96 zł[117]. Przeciętne wynagrodzenie brutto na jednego mieszkańca za rok 2021 wynosiło natomiast 8987,51 zł, co uplasowało Jastrzębie-Zdrój na pierwszej pozycji listy płac w województwie śląskim[118].
Główną gałęzią przemysłu Jastrzębia-Zdroju jest górnictwo węgla kamiennego. Pierwsze kopalnie w mieście zaczęto projektować w 1954 roku, a w kolejnych dekadach funkcjonowały następujące zakłady:
KWK „Jastrzębie–Moszczenica” oddana do użytku w 1963 roku, w 1966 roku została podzielona na dwa samodzielne przedsiębiorstwa: KWK „Jastrzębie” i KWK „Moszczenica”,
KWK „Zofiówka” oddana do użytku w 1969 roku, w latach 1974–1990 działająca pod nazwą „Manifest Lipcowy”,
KWK „Pniówek” uruchomiona w 1974 roku, początkowo funkcjonująca jako „XXX-lecia PRL” i znajdująca się w granicach administracyjnych Jastrzębia-Zdroju do 1992 roku.
Po połączeniu kopalń „Jastrzębie” i „Moszczenica” w jeden podmiot KWK „Jas-Mos” oraz po administracyjnym przyłączeniu Pniówek do gminy Pawłowice, w granicach Jastrzębia-Zdroju pozostały trzy kopalnie. Z dniem 1 stycznia 2013 roku zostały one scalone w jeden zakład pod nazwą Kopalnia Węgla Kamiennego „Borynia-Zofiówka-Jastrzębie”.
W lipcu 2007 roku rozpoczęto wiercenie otworu badawczego w złożu „Bzie Dębina 1 Zachód”. Dwa lata później ruszyła budowa nowego szybu 1-Bzie, uruchomionego w 2019 roku. W konsekwencji, w 2021 roku, po włączeniu nowego szybu do istniejącego „Ruchu Jastrzębie”, utworzono Kopalnię Węgla Kamiennego „Jastrzębie-Bzie”. W 2023 roku została ona włączona do Kopalni Węgla Kamiennego „Borynia-Zofiówka” jako „Ruch Bzie”, co doprowadziło do powstania scalonej Kopalni Węgla Kamiennego „Borynia-Zofiówka”, pozostającej w strukturach Jastrzębskiej Spółki Węglowej.
Oddział
Wydobycie dobowe
Obszar górniczy
Zasoby operatywne
Typ produkowanego węgla
Borynia
9.600 t/d
17 400 km²
30,9 mln ton
35.1, 35.2A, 35.2B
Bzie
11 100 t/d
32 500 km²
180 mln ton
35.2B
Zofiówka
10 300 t/d
16 400 km²
50,9 mln ton
35.2
Dane w powyższej tabeli pochodzą ze statystyk Jastrzębskiej Spółki Węglowej[119].
Od 1973 roku jednym z kluczowych przedsiębiorstw energetycznych w regionie było Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej (PEC), zajmujące się wytwarzaniem i dystrybucją ciepła i energii elektrycznej[120]. Zakłady PEC (m.in. elektrociepłownia Zofiówka) były ważnym ogniwem infrastruktury energetycznej regionu. Własność i struktura kapitałowa PEC zmieniały się kilkukrotnie. 20 grudnia 2011 roku w wyniku prywatyzacji, właścicielem 85% akcji spółki została Spółka Energetyczna Jastrzębie S.A. (SEJ).
SEJ powstała w 1995 roku, pierwotnie funkcjonując w strukturach Jastrzębskiej Spółki Węglowej. Głównym celem działalności przedsiębiorstwa była produkcja energii elektrycznej i energii cieplnej, w tym w ich skojarzeniu. SEJ jako pierwsza w Polsce stworzyła infrastrukturę i uruchomiła Skojarzony Układ Energetyczno–Chłodniczy, połączony z centralną klimatyzacją jednego z jej zakładów.
W latach 2016–2017 doszło do konsolidacji lokalnych podmiotów ciepłowniczych. W sierpniu 2016 roku PGNiG Termika przejęła 100% akcji Spółki Energetycznej „Jastrzębie”, a wcześniej nabyła też udziały w PEC — w efekcie nastąpiło połączenie SEJ, PEC i innych spółek w strukturze Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa. Fuzja miała wzmocnić segment ciepłowniczy PGNiG i uporządkować lokalne aktywa energetyczne[121].
Kolejny ważny etap nastąpił w wyniku integracji grup kapitałowych PKN Orlen z PGNiG (proces rozpoczęty publicznie w 2020 i sfinalizowany w kolejnych latach), w efekcie którego część aktywów przemysłowej energetyki PGNiG została przekształcona. Skutkiem tego, dawne zakłady PEC/SEJ zostały włączone w większą grupę kapitałową, a do życia powołano spółkę Orlen Termika Silesia. Współcześnie przedsiębiorstwo zapewnia ciąg dostaw ciepła systemowego dla odbiorców miejskich i przemysłowych, zajmuje się wytwarzaniem energii skojarzonej oraz obsługą wymagań technicznych kopalń i zakładów (np. sprężone powietrze dla ruchów kopalnianych).
Na terenie składowiska odpadów w Ruptawie funkcjonuje biogazownia produkująca energię elektryczną w skojarzeniu. Biogaz składowiskowy pozyskiwany jest z masy zdeponowanych odpadów organicznych za pomocą instalacji obejmującej odwierty studni, kolektory, stacje zbiorcze, odwadniacze oraz pompę wysysającą, a także system oczyszczania[122]. Zespół Neo Bio Energy w styczniu 2026 roku zakończył rozruch trzeciej jednostki kogeneracyjnej Jenbacher o mocy 1 MW, w wyniku czego na składowisku pracują obecnie trzy instalacje kogeneracyjne o łącznej mocy zainstalowanej 3 MW, działające z pełnym obciążeniem[123]. Instalacja ta jest obecnie największą działającą biogazownią składowiskową w Polsce i jedną z większych tego typu w Europie[122].
W 1983 roku Ryszard i Ewa Lachowscy założyli grupę „Prima”, zajmującą się produkcją przypraw i koncentratów spożywczych. Od 1995 roku przedsiębiorstwo funkcjonuje jako spółka „Prymat”, zarządzająca markami: „Prymat”, „Kucharek”, „To Naturalne”, „Smak”, „Nadir” oraz „Prymat GastroLine”. Jastrzębskie przedsiębiorstwo uznawane jest za jednego z liderów na rynku przypraw w Europie Środkowej i Wschodniej[124], według szacunków Forbesa, „Prymat” kontroluje około trzydziestu procent polskiego rynku przypraw[124].
W Jastrzębiu-Zdroju funkcjonuje rzemieślniczy browar „Jastrzębie”, należący do spółki akcyjnej o tej samej nazwie, powstałej w 2017 roku. Budynek browaru i produkcja na terenie miasta działa od 2021 roku. Piwa warzone w zakładzie są dystrybuowane na terenie całego kraju[125].
Jastrzębski Produkt Lokalny to inicjatywa promująca produkty, usługi, wydarzenia i obiekty wytwarzane lub oferowane w Jastrzębiu-Zdroju. Celem programu jest wspieranie lokalnych przedsiębiorców oraz podkreślanie unikalności regionalnych wyrobów, co przyczynia się do wzrostu rozpoznawalności i atrakcyjności gospodarczej Jastrzębia-Zdroju.
W ramach Jastrzębskiego Produktu Lokalnego wyróżniono m.in. Olejarnię Uzdrowisko – rodzinną manufakturę tłoczącą na zimno 12 rodzajów olejów, takich jak rzepakowy, lniany czy z czarnuszki. Do inicjatywy należy również Winnica Laguna, zlokalizowana w dzielnicy Borynia, produkująca nagradzane na konkursach branżowych wina. Dodatkowo, mieszkańcy i turyści mogą skorzystać z atrakcji, takich jak spływy kajakowe rzeką Szotkówką czy wypożyczalnia kajaków "Szymańcówka". Program zachęca lokalnych twórców i przedsiębiorców do zgłaszania swoich produktów i usług, co sprzyja integracji społeczności oraz rozwojowi lokalnej gospodarki[126].
W Jastrzębiu-Zdroju znajduje się Wojewódzki Szpital Specjalistyczny nr 2, funkcjonujący od 1976 roku. Placówka z siedzibą przy alei Jana Pawła II 7 umożliwia leczenie pacjentów na siedemnastu oddziałach i uchodzi za wysokospecjalistyczną instytucję zdrowia o znaczącym zapleczu diagnostyczno-terapeutycznym[127]. Szpital jest wyposażony w nowoczesny siedmiosalowy blok operacyjny, w którym rocznie przeprowadza się około 8000 zabiegów[128][129]. W 2025 roku, jastrzębski szpital stał się pierwszym w Polsce ośrodkiem medycznym, który zainstalował i wykorzystuje w chirurgii system robotyczny Hugo Ras[130].
Przy ulicy Ignacego Krasińskiego znajdował się Szpital Dziecięcy im. Janusza Korczaka, obecnie funkcjonujący w strukturach Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego, z oddziałami pielęgnacyjno-opiekuńczym i opiekuńczo-leczniczym, a także poradnią nocnej i świątecznej opieki medycznej dla dzieci.
W posanatoryjnej części Jastrzębia-Zdroju siedzibę ma Wojewódzki Szpital Rehabilitacyjny dla Dzieci, którego historia sięga 1928 roku, gdy otwarto Sanatorium Inwalidów Wojskowych i Powstańczych im. Marszałka Józefa Piłsudzkiego. Od lat 50. XX wieku działało tu Sanatorium Rehabilitacyjne dla dzieci po chorobie Heine-Medina, które z biegiem lat zostało przekształcone w obecnie funkcjonujący szpital. Placówka przyjmuje pacjentów na oddziałach rehabilitacji ogólnoustrojowej oraz rehabilitacji neurologicznej, ponadto oferuje leczenie psychologiczne, logopedyczne, fizjoterapeutyczne, a także prowadzi ośrodek rehabilitacji dziennej[131].
Od 1998 roku działalność prowadzi Niepubliczny Wielospecjalistyczny Zakład Opieki Zdrowotnej „Medicus”, oferujący leczenie w szesnastu poradniach, w tym m.in. chirurgii naczyniowej, chirurgii ogólnej, chorób zakaźnych czy kardiologii[132].
Centralną instytucją koordynującą działalność sportową w mieście jest Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji (MOSiR), działający od 1991 roku. Ośrodek zarządza większością jastrzębskich obiektów sportowych, w tym stadionami, halami, lodowiskiem Jastor, krytą pływalnią Laguna oraz kompleksem sportowym Omega. MOSiR organizuje również liczne ligi amatorskie i cykle turniejowe, m.in. Miejską Ligę Siatkówki Amatorów, Grand Prix Miejskiej Ligi Piłki Halowej, czy Jastrzębską Ligę Szachową, odgrywając kluczową rolę w upowszechnianiu sportu wśród mieszkańców[134].
W mieście funkcjonuje również Klub Wysokogórski Jastrzębie-Zdrój, działający od 1984 roku i zrzeszony w Polskim Związku Alpinizmu. Klub prowadzi zajęcia i szkolenia we wspinaczce sportowej oraz zarządza miejską ścianką wspinaczkową o powierzchni około 200 m²[135].
Poza najpopularniejszymi dyscyplinami, w Jastrzębiu-Zdroju działają także kluby reprezentujące liczne inne sporty, takie jak boks (BKS Jastrzębie), hokej kobiet (UKH Białe Jastrzębie-Zdrój), piłka nożna na poziomie lokalnym (m.in. LKS Granica Ruptawa, LZS Zryw Bzie, LKS Żar Szeroka), judo (Koka Jastrzębie), tenis stołowy oraz koszykówka dziewcząt. W mieście aktywny jest także klub bejsbolowy MKS Jastrząb, którego drużyna od wielu lat należy do czołówki 1. ligi w grupie południowej[136].
Najbardziej utytułowaną i rozpoznawalną drużyną z Jastrzębia-Zdroju jest męski klub siatkarski Jastrzębski Węgiel. Zespół od sezonu 1997/1998 nieprzerwanie występuje w najwyższej klasie rozgrywkowej, obecnie PlusLidze, stanowiąc jeden z jej najbardziej stabilnych i skutecznych uczestników[137]. Dorobek klubu obejmuje łącznie 16 medali mistrzostw Polski, w tym cztery tytuły mistrzowskie (2004, 2021, 2023, 2024), cztery srebrne i osiem brązowych. W rywalizacji międzynarodowej Jastrzębski Węgiel osiągnął znaczące sukcesy, zdobywając dwa kolejne wicemistrzostwa Ligi Mistrzów CEV w latach 2023 i 2024[138] oraz wcześniej srebrny medal Klubowych Mistrzostw Świata FIVB w 2011 roku[139].
Drużyna swoje spotkania rozgrywa w Hali Widowiskowo-Sportowej, obiekcie o pojemności około 3100 miejsc, który przeszedł gruntowną modernizację na początku 2011 roku[140]. W 2005 roku klub zmienił formę prawną na sportową spółkę akcyjną, dostosowując swoją działalność do wymogów ówczesnej ustawy o sporcie kwalifikowanym[141].
Tradycje piłkarskie w mieście reprezentuje GKS Jastrzębie, klub założony w 1961 roku. Drużyna w przeszłości wielokrotnie występowała na poziomie I ligi, a od sezonu 2022/2023 – po spadku spowodowanym problemami finansowymi i reorganizacją kadry – uczestniczy w rozgrywkach III ligi (stan na sezon 2024/2025)[142].
Mecze rozgrywane są na Stadionie Miejskim przy ul. Harcerskiej, który może pomieścić ok. 5600–5700 widzów. Obiekt ten jest jednym z ważniejszych punktów infrastruktury sportowej w mieście, regularnie goszcząc zarówno mecze ligowe, jak i wydarzenia młodzieżowe oraz turnieje regionalne[143].
Znaczącą pozycję w życiu sportowym Jastrzębia-Zdroju zajmuje także hokej na lodzie. Klub JKH GKS Jastrzębie od sezonu 2008/2009 występuje w Polskiej Hokej Lidze, stopniowo budując reputację jednego z czołowych zespołów w kraju. Największy sukces osiągnął w sezonie 2020/2021, zdobywając mistrzostwo Polski, a także Puchar Polski i Superpuchar w ramach tzw. „potrójnej korony”[144]. W latach 2023 i 2024, GKS Jastrzębie zdobyło drugie miejsce w rozgrywkach pucharowych, a w 2025 roku klub ponownie zdobył Puchar Polski w hokeju na lodzie[145].
Spotkania ligowe odbywają się na lodowisku Jastor przy ul. Leśnej, którego pojemność zależnie od konfiguracji trybun mieści się w przedziale od około 1600 do 1900 miejsc[146]. W 2025 roku miasto podpisało umowę na kompleksową modernizację lodowiska, obejmującą m.in. termomodernizację, wymianę płyty lodowiska oraz układu chłodzenia[147].
Z Jastrzębiem-Zdrojem związanych jest wielu utytułowanych sportowców, zarówno urodzonych w mieście, jak i tych, którzy swoją karierę prowadzili w lokalnych klubach, przyczyniając się do rozwoju życia sportowego regionu.
Do najwybitniejszych siatkarzy związanych z Jastrzębskim Węglem należą m.in. reprezentanci Polski: Michał Kubiak, Dawid Konarski i Lukas Kampa, którzy w różnych okresach byli kluczowymi postaciami drużyny[148]. W klubie występowało również wielu czołowych zagranicznych zawodników, m.in. Pavel Abramov, Plamen Konstantinow czy Stephen Boyer, co wpływało na wysoki poziom sportowy i rozpoznawalność klubu w Europie. Wśród pozostałych siatkarzy związanych z Jastrzębiem-Zdrojem znajdują się m.in. Maciej Madej, Damian Dobosz czy Bartosz Łosiak.
W hokeju na lodzie szczególnie wyróżniają się zawodnicy JKH GKS Jastrzębie, w tym wieloletni reprezentanci Polski tacy jak Maciej Urbanowicz, urodzony w Jastrzębiu-Zdroju, pełniący także funkcję kapitana drużyny narodowej[149], a także Radosław Nalewajka, Leszek Laszkiewicz, Kamil Kosowski i Dominik Paś – wychowankowie i ważne postacie w historii nowoczesnego hokeja w mieście.
Jastrzębie-Zdrój posiada również tradycje w sportach walki; z klubem Koka Jastrzębie związane były medalistka olimpijska Anna Żemła-Krajewska, dwukrotna mistrzyni świata Beata Maksymow, medalistka mistrzostw Polski Sylwia Chruścicka, czy była mistrzyni Polski juniorek Aleksandra Langiewicz.
Miasto posiada komunikację miejską łączącą osiedla i sołectwa, obsługuje również połączenia z okolicznymi miejscowościami, między innymi z Wodzisławiem, Rybnikiem, Żorami i Zebrzydowicami. Prywatne firmy obsługują linie do Katowic, Wisły, Krakowa[151], a także do Cieszyna[152].
W Jastrzębiu-Zdroju kursuje 67[153] linii autobusowych Międzygminnego Związku Komunikacyjnego. Obsługują one również sąsiednie miejscowości (m.in. Mszanę, Pawłowice, Połomię, Rybnik, Skrzeczkowice, Świerklany, Wodzisław Śląski, Zebrzydowice i Żory).
W Jastrzębiu-Zdroju funkcjonuje system rowerów miejskich JASkółka[154]. Sieć obejmuje 30 stacji na terenie całego miasta.
W latach 1910–1913 wybudowano 43,8 km 1-torową linię kolejową Żory-Jastrzębie Zdrój-Wodzisław Śląski[155]. Zelektryfikowano ją w latach 1973–1984. W czerwcu 1997 zawieszono przewozy w kierunku Wodzisławia Śląskiego, a w lutym 2001 w stronę Pawłowic, zarówno pasażerskie, jak i towarowe[156] (nie licząc linii kolejowej obsługujące lokalne kopalnie) – od tej pory Jastrzębie-Zdrój jest największym miastem w Polsce[157] i Europie Środkowej nie posiadającym kolei pasażerskiej[158]. Najbliższe stacje kolejowe z połączeniami międzynarodowymi są oddalone ok. 10 km od miasta i znajdują się w Zebrzydowicach i Wodzisławiu Śląskim. Obecnie prowadzone są działania w kierunku umożliwienia powrotu kolei do miasta[159].
9 listopada 2022 w Urzędzie Marszałkowskim w Katowicach została podpisana umowa na uzupełnienie sieci kolejowej o połączenie Jastrzębia-Zdroju z Katowicami. Umowę podpisano pomiędzy liderem inwestycji, którym jest samorząd województwa a spółką PKP PLK SA. Zadanie zostanie zrealizowane w ramach programu Kolej+. W ramach prac powstanie 20,6 km nowych torów. Prace obejmą również odbudowę części linii 159 na terenie Jastrzębia-Zdroju, rewitalizację istniejącego fragmentu linii kolejowej 159 pomiędzy Jastrzębiem-Zdrojem i Żorami oraz odbudowę fragmentu linii 159 pomiędzy Żorami i Orzeszem. Powstanie 10 nowych punktów obsługi podróżnych. Linia będzie mierzyła 35 km. Przejazd w jedną stronę zajmie 74 minuty. Planowane jest uruchomienie 12 par pociągów dziennie. Koszt inwestycji, która ma być realizowana w latach 2023–2028 zaplanowano na ok. 474 mln zł[160].
Najbliższy międzynarodowy port lotniczy znajduje się w Ostrawie-Mošnov, zaś najbliższy na terenie Polski – w Katowicach-Pyrzowicach – oddalony jest od Jastrzębia-Zdroju o 80 km, a port lotniczy w Krakowie-Balicach – o 120 km. W mieście znajduje się lądowisko dla helikopterów.
Kościół NMP Matki Kościoła, pierwszy nowo wybudowany obiekt sakralny w Jastrzębiu-Zdroju
Jastrzębie-Zdrój zostało zaprojektowane jako wzorcowe miasto socjalistyczne, nie zakładano więc budowy obiektów sakralnych[161]. Jedynie na obrzeżach miasta funkcjonowały wspólnoty katolickie i protestanckie, powstałe przed ustanowieniem praw miejskich. W centrum, przy kapliczce św. Jana Nepomucena, organizowano polowe msze rzymskokatolickie[161]. W 1974 roku, z inicjatywy ks. Anzelma Skrobola, przeniesiono z Wodzisławia Śląskiego – Jedłownika, drewniany kościół, który stanął na osiedlu „Przyjaźń”[162]. Na skutek eskalujących protestów mieszkańców, w 1974 roku wydano zgodę na budowę nowego kościoła katolickiego, który powstał w okolicach osiedla „Arki Bożka”[161].
W Jastrzębiu-Zdroju mieszkają w niewielkich ilościach wyznawcy religii takich jak islam, judaizm i prawosławie, jednak nie posiadają swoich świątyń.
Przed II wojną światową na terenie uzdrowiska znajdowały się dwa pensjonaty żydowskie oraz żydowski dom modlitwy. W Jastrzębiu-Zdroju posługiwał gliwicki rabin dr Wilhelm Münz[174]. Na Bożej Górze znajdował się cmentarz żydowski, zniszczony w 1942 roku przez nazistów.
Na terenie Jastrzębia-Zdroju znajdują się trzy cmentarze komunalne, osiem katolickich cmentarzy parafialnych, cmentarz ewangelicko-augsburski oraz cmentarz wojenny[176].
Budynek, w którym do 1917 roku mieściła się synagoga
Z Jastrzębiem-Zdrojem związane były osoby, które odegrały znaczącą rolę w historii, kulturze i życiu publicznym Polski. Do najbardziej rozpoznawalnych należy Henryk Sławik[177], działacz społeczny i polityczny, powstaniec śląski oraz organizator pomocy uchodźcom polskim i żydowskim na Węgrzech podczas II wojny światowej, uhonorowany tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.
Istotny wkład w rozwój miasta miała również rodzina Witczaków, zwłaszcza lekarz Mikołaj Witczak, który jako właściciel lokalnego uzdrowiska przyczynił się do przekształcenia Jastrzębia w jeden z najważniejszych ośrodków leczniczych na Śląsku, rozbudowując infrastrukturę zdrojową oraz prowadząc działalność popularyzatorską w zakresie medycyny uzdrowiskowej. W historii miasta zapisał się także Dominik Ździebło, pseudonim Kordian, pochodzący z Pochwacia oficer Armii Krajowej, dowódca zgrupowania Żelbet w Krakowie i uczestnik walk konspiracyjnych, odznaczony między innymi orderem Virtuti Militari.
W sferze kultury współczesnej istotną postacią jest reporter Rafał Hetman, autor książek poświęconych pamięci zbiorowej i historii XX wieku, docenianych w ogólnopolskich rankingach literackich[178]. W Jastrzębiu-Zdroju urodzili się również m.in. reżyser Krystian Lupa, orientalista Rudolf Ranoszek, aktor Jerzy Cnota, muzyk jazzowy Przemysław Strączek, były ambasador RP w Laosie prof. Henryk Goik, czy prof. Urszula Wybraniec-Skardowska.
↑ abJanusz Lubszczyk, Pierwsze pisane wzmianki o ziemi jastrzębskiej, „Biuletyn Galerii Historii Miasta” nr 1 (27) z marca 2013 r., s. 8 (ISSN2080-3737); [1].
↑Janusz Lubszczyk, Pierwsze pisane wzmianki o ziemi jastrzębskiej, „Biuletyn Galerii Historii Miasta” nr 1 (27) z marca 2013 r., s. 7 (ISSN2080-3737); zobacz też: Janusz Lubszczyk, Boża Góra – pierwsza wzmianka [2].
↑Janusz Lubszczyk, Pierwsze pisane wzmianki o ziemi jastrzębskiej, „Biuletyn Galerii Historii Miasta” nr 1 (27) z marca 2013 r., s. 7 (ISSN2080-3737); zobacz też: Janusz Lubszczyk, Borynia – pierwsza wzmianka [3].
↑Janusz Lubszczyk, Pierwsze pisane wzmianki o ziemi jastrzębskiej, „Biuletyn Galerii Historii Miasta” nr 1 (27) z marca 2013 r., s. 7 (ISSN2080-3737); zobacz też: Janusz Lubszczyk, Szeroka – pierwsza wzmianka [4].
↑Janusz Lubszczyk, Pierwsze pisane wzmianki o ziemi jastrzębskiej, „Biuletyn Galerii Historii Miasta” nr 1 (27) z marca 2013 r., s. 8 (ISSN2080-3737); zobacz też: Janusz Lubszczyk, Ruptawa – pierwsza wzmianka [5].
↑Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 22 maja 1963 ws. utworzenia niektórych miast w województwach gdańskim i katowickim (Dz. U. z 1963 r. Nr 23, poz. 132).
↑Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 22 października 2007 r. ws. pozbawienia statusu uzdrowiska miasta Jastrzębie-Zdrój (Dz. U. z 2007 r. Nr 201, poz. 1448).
↑Konstanty Damrot: Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung: mit einem Anhange über die schlesisch-polnischen Personennamen. w: „Beiträge zur schlesischen Geschichte und Volkskunde”, Verlag von Felix Kasprzyk, Beuthen 1896.
49°57′07″N 18°36′08″E/49,951944 18,602222
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
_ID_640155.jpg)
.jpg)
Szlak im. Powstańców Śląskich (18,40 km) – trasa: Szeroka → Godów[49]
Szlak Zebrzydowicki (9,80 km) – trasa: Zebrzydowice → Bzie Zameckie[50]
Jastrzębski Szlak Krajoznawczy im. Jerzego Fudzińskiego (35,90 km) – trasa: Zebrzydowice → Turza Śląska[51]
Szlak Ewakuacji Więźniów Oświęcimskich (91 km) – trasa: Oświęcim → Wodzisław Śląski[52]
EuroVelo 4 (EV 4) – trasa dociera do miasta od strony Gołkowic i przebiega przez Moszczenicę, Zdrój, centrum, Bzie, opuszczając miasto na granicy z powiatem pszczyńskim. W swym początkowym odcinku trasa ma wspólny przebieg z czerwoną trasą rowerową, potem zaś z niebieską.
czerwona trasa rowerowa nr 24 – pętla rowerowa Euroregionu Śląsk Cieszyński
zielona trasa rowerowa nr 13 (82 km) – trasa: Rybnik → Jastrzębie-Zdrój → Ustroń
niebieska trasa rowerowa nr 279 (23 km) – trasa: Jastrzębie-Zdrój → Strumień
żółta trasa rowerowa nr 271 (28 km) – trasa: Jastrzębie-Zdrój → Zebrzydowice
Czechy
Francja
Niemcy
Słowacja
Turcja
Ukraina
Litwa
.jpg)
Budynek, w którym do 1917 roku mieściła się synagoga
Kościół pw. św. Barbary i Józefa
Zbór Zielonoświątkowy
Kościół Jezusowy parafii ewangelicko-augsburskiej
Sanktuarium Opatrzności Bożej
Kościół Wszystkich Śwętych
_ID_640155.jpg)
.jpg)
