To jest dobry artykuł

Pesa Twist

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pesa Twist
Ilustracja
Pesa „Twist” 2014N Krakowiak na Placu Centralnym w Krakowie
Dane ogólne
Kraj produkcji

Polska

Producent

Pesa

Miejsce produkcji

Bydgoszcz

Premiera

InnoTrans 2012

Lata produkcji

od 2012

Portal Transport szynowy

Pesa Twist – rodzina jednoprzestrzennych tramwajów niskopodłogowych produkowanych od 2012 w zakładach Pesa w Bydgoszczy. Wśród wyprodukowanych egzemplarzy można wyróżnić pojazdy 3- i 4-członowe. Tramwaje z tej rodziny powstało łącznie ponad 200 i są one eksploatowane w Polsce (Częstochowa, Gorzów Wielkopolski, konurbacja górnośląska, Kraków i Wrocław), Rosji (Moskwa) i na Ukrainie (Kijów), ponadto zamówienie złożył Tallin w Estonii[1][2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Fokstrot na InnoTrans 2014
2010NW na targach Trako 2015

Geneza[edytuj | edytuj kod]

W 2006 Pesa Bydgoszcz rozpoczęła produkcję tramwajów. Do 2008 budowano model Tramicus, a w 2010 rozpoczęto wytwarzanie wagonów z rodziny Swing[3]. Ich konstrukcje były do siebie zbliżone – tramwaj o długości około 30 m miał 5 sekcji i poruszał się na 3 sztywnych wózkach.

Również w 2006 MPK Częstochowa rozpisało przetarg na zakup fabrycznie nowych tramwajów niskopodłogowych, gdyż z powodu planowanego otwarcia nowej linii tramwajowej wzrosły potrzeby taborowe[4]. Przewoźnik, ze względu na zły stan torowisk, chciał zakupić tramwaje o niższym nacisku statycznym osi na tor niż to przewiduje polska norma. Innym wymogiem zamawiającego były wszystkie wózki skrętne z klasycznym osiowym zestawem kołowym[5].

Bydgoska Pesa zaprojektowała nową rodzinę tramwajów, która spełniała wymogi częstochowskiego przewoźnika. Powstała wersja 32-metrowa poruszająca się na czterech skrętnych wózkach[6]. W 2010 władze Częstochowy złożyły pierwsze zamówienie na twisty[7], a w 2012 bydgoską fabrykę opuścił prototyp tego modelu[8].

Zamówienia[edytuj | edytuj kod]

  • 17 grudnia 2010 – podpisanie umowy na dostawę 7 tramwajów typu 2010N dla Częstochowy[7],
  • 10 grudnia 2012 – podpisanie umowy na dostawę 30 tramwajów typu 2012N dla konurbacji górnośląskiej[9],
  • 27 czerwca 2013 – podpisanie umowy na dostawę 120 tramwajów typu 71-414 dla Moskwy[10] (zamówienie zostało później zmniejszone do 90 pojazdów[11]),
  • 3 lipca 2014 – podpisanie umowy na dostawę 36 tramwajów typu 2014N dla Krakowa[12],
  • 15 grudnia 2014 – podpisanie umowy na dostawę 6 tramwajów typu 2010NW dla Wrocławia[13],
  • marzec 2015 – podpisanie umowy na dostawę 2 tramwajów typu 2010NW dla Wrocławia[14],
  • maj 2016 – podpisanie umowy ramowej na dostawę 10 tramwajów typu 71-414K dla Kijowa[15][16],
  • sierpień 2017 – podpisanie umowy na dostawę 40 tramwajów dla Kijowa[17],
  • 22 września 2017 – podpisanie umowy na dostawę 14 trójczłonowych tramwajów dwukierunkowych typu 2015N dla Gorzowa Wielkopolskiego[18],
  • 15 stycznia 2018 – podpisanie umowy na dostawę 10 tramwajów typu 2010N-10 dla Częstochowy[19],
  • 29 czerwca 2018 – podpisanie umowy na dostawę 35 tramwajów (typu 2012N-10 i 2017N) dla konurbacji górnośląskiej[20],
  • 4 kwietnia 2019 – podpisanie umowy ramowej na dostawę 10 tramwajów dla Kijowa[21],
  • 14 grudnia 2020 – podpisanie oświadczenie o skorzystaniu z opcji na 5 dodatkowych tramwajów 2017N dla konurbacji górnośląskiej[22],
  • 17 lipca 2021 – podpisanie umowy na dostawę 17 tramwajów dla Krajowa[23],
  • 20 grudnia 2021 – podpisanie umowy na dostawę 24 tramwajów dla Wrocławia[24],
  • 25 maja 2022 – podpisanie umowy na dostawę 8 tramwajów (z opcją na dodatkowych 15) dla Tallina[2].

Prezentacje promocyjne[edytuj | edytuj kod]

Światowa premiera Twista miała miejsce we wrześniu 2012 podczas targów InnoTrans w Berlinie[5]. W maju 2014 podczas obchodów 115-lecia tramwaju elektrycznego w Grudziądzu zaprezentowano Fokstrota (moskiewskiego Twista)[25]. Fokstrota zaprezentowano również na targach InnoTrans 2014[26]. Wrocławskiego Twista zaprezentowano na targach Trako 2015[27]. We wrześniu 2016 na InnoTrans zaprezentowano Krakowiaka[28]. Dwa lata później podczas Trako 2019 zaprezentowano gorzowskiego Twista[29].

Konstrukcja[edytuj | edytuj kod]

Kabina motorniczego w 2012N
System informacji pasażerskiej w 2012N

Charakterystyka ogólna[edytuj | edytuj kod]

Twisty zaprojektowano jako tramwaje posiadające od dwóch do czterech członów[6]. Producent oferuje pojazdy jedno- i dwukierunkowe o różnej szerokości: 2300, 2400, 2500 i 2650 mm oraz przystosowane do różnego rozstawu szyn: 1000, 1435 i 1520 mm[30][31]. Konstrukcja wytrzymuje ściskanie siłą 400kN (klasa PIV normy EN-12663) i spełnia normę zderzeniową EN-15227[30]. Dla wymagań bezpieczeństwa zaprojektowano m.in. klatkę bezpieczeństwa dla kabiny motorniczego i zderzaki pochłaniające energię zderzenia[30].

Liczba
członów
Długość całkowita Pojemność
(5 os./m²)
2 22,8 m 140 – 158
3
(wersja krótka)
26,255 m 184
3
(wersja normalna)
32 m 208 – 243
4 41,9 m 270 – 310
źródło:[6][31]

Dla Twistów przewidziano przekształtnikowy układ napędowy umożliwiający hamowanie rekuperacyjne i przemieszczanie się (w sytuacjach awaryjnych) przy wykorzystaniu energii z baterii. Tramwaj w wersji trójczłonowej może być rozpędzany poprzez silniki umieszczone w dwóch (układ osi Bo'2'2'Bo' ) lub trzech (układ osi Bo'Bo'2'Bo' ) wózkach. Wszystkie wózki są obrotowe i posiadają klasyczne osie[30].

Wnętrze Twistów może być częściowo lub w pełni niskopodłogowe[32]. Przy jednych drzwiach wejściowych jest rampa wjazdowa dla podróżujących na wózkach inwalidzkich. Kolejnym ułatwieniem jest wysokość wejścia – 350 mm nad główką szyny. Przestrzeń pasażerska może być wyposażona w klimatyzację i system informacji pasażerskiej[30].

Wersje[edytuj | edytuj kod]

Typ Dodatkowe
określenie
Rozstaw
szyn
Napięcie
zasilania
Liczba
członów
Układ
osi
Nacisk
na oś
Długość Szerokość Liczba
i moc silników
Prędkość
maksymalna
Miejsca
siedzące
Niska
podłoga
Właściwości
2010N 1435 mm 600 V 3 Bo'2'2'Bo' 32 m 2,4 m 4 × 105 kW 75 km/h 59 100% klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz osób na wózkach zasobniki energii  [33]
2012N Step 1435 mm 600 V 3 32 m 2,4 m 4 × 105 kW 70 km/h 77 73% przewóz osób na wózkach  [9][34][35][36]
71-414 Fokstrot 1524 mm 3 9,555 t 26,255 m 2,5 m 75 km/h 60 100% klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej  [31][37][38][39]
2014N Krakowiak 1435 mm 600 V 4 42,83 m 2,4 m 70 km/h 102 klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz osób na wózkach automaty biletowe przewóz rowerów gniazdka elektryczne ładowarki USB  [12][40][41][42]
2010NW 1435 mm 600/750 V 3 32 m 2,4 m 70 km/h 58 100% klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz osób na wózkach automaty biletowe ładowarki USB  [43][44]
2015N 1435 mm 3 24,2 m 2,4 m 70 km/h 48 100% pojazd dwukierunkowy klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz osób na wózkach automaty biletowe Internet bezprzewodowy ładowarki USB  [18][45][46]
2010N-10 1435 mm 3 Bo'2'2'Bo' 32,2 m 2,4 m 4 × 105 kW 70 km/h 58 100% klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz osób na wózkach automaty biletowe Internet bezprzewodowy ładowarki USB zasobniki energii  [19][47][48]
2017N 1435 mm 3 ~25 m 59 65,6% klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej zasobniki energii przewóz osób na wózkach Internet bezprzewodowy ładowarki USB  [20][49]
2012N-10 1435 mm 3 ~32 m 77 75% klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej zasobniki energii przewóz osób na wózkach Internet bezprzewodowy ładowarki USB  [20][49]
Craiova 27 m 58 klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz osób na wózkach Internet bezprzewodowy ładowarki USB  [23]
Wrocław 1435 mm 3 ~27 m 2,4 m 100% klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz osób na wózkach zasobniki energii ładowarki USB  [50]
Tallin 3 ~28,56 m 80 km/h 100% klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej automaty biletowe  [2]
klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej  – klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej   przewóz osób na wózkach  – możliwość przewozu osób na wózkach   automaty biletowe  – automaty biletowe   przewóz rowerów  – stojaki na rowery   gniazdka elektryczne  – gniazdka elektryczne   ładowarki USB  – ładowarki USB   zasobniki energii  – zasobniki energii

Twist dla Częstochowy[edytuj | edytuj kod]

Wnętrze częstochowskiego twista

Pesa zaoferowała dla Częstochowy w pełni niskopodłogową wersję 2010N (129Nb). Pojazdy są jednokierunkowe i w całości klimatyzowane[33], zaprojektowane dla 208 pasażerów (5 os./m²). Pierwotnie planowano tylko 45 miejsc siedzących[30], ale ostatecznie wersja dla Częstochowy otrzymała w sumie 59 foteli[33].

Są pewne niejasności co do oznaczenia typu tramwaju. W prasie można spotkać oznaczenie 129Nb[33], jednak na tabliczkach znamionowych widnieje 2010N[51].

Wersja dla MPK Częstochowa posiada system informacji pasażerskiej wyposażony w tablice diodowe. Szósty egzemplarz, który przed oddaniem do użytku został zaprezentowany na targach InnoTrans w Berlinie, został tymczasowo wyposażony w nowocześniejszy system. Po imprezie wyposażenie tramwaju zostało jednak ujednolicone. Oprócz informacji wizualnej tramwaje są wyposażone w informacje dźwiękowe. Zapowiedzi głosowe zostały nagrane przez Artura Barcisia (zapowiedzi przystanków) oraz Zygmunta Staszczyka (pozostałe komunikaty)[5].

Twist Step dla konurbacji górnośląskiej[edytuj | edytuj kod]

Miejsce na wózki inwalidzkie w górnośląskim twiście

Pojazdy dla Tramwajów Śląskich mają te same wymiary maksymalne pudła co 2010N, ale różnią się kształtem burt (wcięcia w dolnej części), mniejszym udziałem niskiej podłogi (73,6%), klimatyzacją tylko w kabinie motorniczego i większą liczbą miejsc siedzących (77)[36]. Zapowiedzi głosowe zostały nagrane przez Joannę Bartel[52]. 20 śląskich twistów dodatkowo jest wyposażonych w komunikaty głosowe w języku angielskim[53].

Twist Fokstrot dla Moskwy[edytuj | edytuj kod]

Pudła Fokstrotów dla Moskwy

Pojazdy są krótsze niż wcześniejsze (mają długość 26 255 mm) dzięki skróceniu środkowego członu, który jest podparty na jednym wózku, są także nieco szersze (2,5 m) i przystosowane do toru 1524 mm, dzięki czemu siedzenia przy ścianach pojazdu są umieszczone podwójnie. Fokstroty są dostosowane do większych wahań temperatury, tzn. -40 °C/+40 °C[31][54]. Sylwetkę zewnętrzną Fokstrota zaprojektował Bartosz Piotrowski, a wnętrze Bartosz Piotrowski i NC.Art[55].

Twist Krakowiak dla Krakowa[edytuj | edytuj kod]

Są to pierwsze pojazdy Pesy wyposażone w klimatyzatory HVAC firmy Vossloh Kiepe(ang.) (po jednym na człon pojazdu + dodatkowy dla kabiny motorniczego). Wymieniony producent wyposażał tramwaje już wcześniej kupowane przez MPK Kraków[56]. Jest to najdłuższy tramwaj wyprodukowany w Polsce[57], ze względu na swoją długość wymagał podzielenia na dwie części podczas transportu od producenta[42]. Wnętrze pojazdu mieści około 300 pasażerów. Wozy mają zamontowany system informacji pasażerskiej oraz monitoring[58]. Sylwetkę zewnętrzną krakowskiego Twista zaprojektował Bartosz Piotrowski, natomiast wnętrze Bartosz Piotrowski i NC.Art[59].

Twist dla Wrocławia[edytuj | edytuj kod]

Pojazdy zostały wyposażone w system hamowania rekuperacyjnego, a pozyskiwana w ten sposób energia jest gromadzona w superkondensatorach[60]. Dodatkowo, MPK Wrocław zamówiło system ostrzegania o przeszkodach na drodze tramwaju. Wrocławski Twist różni się od innych pewnymi szczegółami: posiada specjalny system zapachowy, ładowarki USB[44].

Sylwetkę zewnętrzną wrocławskiego Twista zaprojektowali Bartosz Piotrowski i Krzysztof Nogowski, natomiast wnętrze NC.Art[61].

Twist dla Tallina[edytuj | edytuj kod]

Zawarta między Pesą a Tallinem umowa przewiduje dostarczenie 8 trójczłonowych pojazdów niskopodłogowych, z opcją powiększenia zamówienia o 15 pojazdów, o ile zamawiający zdecyduje się na to w ciągu 16 miesięcy. Wartość 23 pojazdów to 52 mln euro. Twisty dla Tallina mają mieć długość 28,56 m i będą mogły przewozić do 309 pasażerów, w tym 65 na miejscach siedzących. Prędkość konstrukcyjną określono na 80 km/h, a eksploatacyjną na 50 km/h. Tramwaje zostaną wyposażone w nowoczesne systemy informacji, sprzedaży biletów, zliczania pasażerów, klimatyzacji, monitoringu, rekuperacji energii oraz diagnostyki online. Pojazdy będą posiadały podgrzewaną podłogę[2].

Eksploatacja[edytuj | edytuj kod]

Państwo Miasto lub obszar Przewoźnik Typ Lata dostaw Liczba
 Estonia Tallin ? ? 2024–2025 0 z 23 [62][63]
 Polska Częstochowa MPK Częstochowa 2010N 2012 7 [5][51]
2010N-10 2020 10 [19][64]
Gorzów Wielkopolski MZK Gorzów Wielkopolski 2015N 2019 14 [18][45][65][66][67]
konurbacja górnośląska Tramwaje Śląskie 2012N 2013–2014 30 [68]
2012N-10 2020–2022 8 [20][69][70]
2017N 2020–2022 32 [20][71][69][72][73]
Kraków MPK Kraków 2014N 2015 36 [74]
Wrocław MPK Wrocław 2010NW 2015 8 [75][76]
0 z 24 [24]
 Rosja Moskwa MosGorTrans(ros.) 71-414 2014–2016 70 [77]
 Rumunia Krajowa 0 z 17 [23]
 Ukraina Kijów Kyjiwpasstrans(ukr.) 71-414K 2015–2018 47 [78][16][79][80][81]
0 z 10 [82]
Łączna liczba: 285 z 319

Częstochowa[edytuj | edytuj kod]

Częstochowski twist z 2012 roku
Częstochowski twist z 2020 roku

Pierwsze zamówienie na twisty złożyła Częstochowa, która zakupiła na mocy umowy z 17 grudnia 2010 siedem sztuk jednokierunkowych składów normalnotorowych z napędem asynchronicznym, klimatyzacją oraz udogodnieniami dla niepełnosprawnych[7]. Zamówione tramwaje kosztowały przewoźnika 50 mln zł (7,14 mln za sztukę), z czego 42,5 mln pochodziło z dofinansowania unijnego[83]. Był to pierwszy tramwaj niskopodłogowy, który zamówił częstochowski przewoźnik. Twisty dostały numery taborowe z zakresu przewidzianego wcześniej dla dwuczłonowych tramwajów Konstal 102Na[5].

Pierwszy tramwaj 129Nb dotarł do zajezdni w Częstochowie nad ranem 13 marca 2012[8]. Jazdy testowe rozpoczęto nocami od 13 do 25 marca 2012[84]. Podczas prób przeprowadzono jazdy po całej sieci tramwajowej, łącznie ze znajdującym się w najgorszym stanie technicznym torowiskiem we wschodniej części miasta. Ostatecznie nie zdecydowano się jednak na liniowe kursy po tej trasie, prowadzącej do pętli Kucelin przy Hucie Częstochowa[5]. Konieczna była przebudowa kilku peronów, a dwa perony przystankowe zostały przeniesione. W międzyczasie wagon przeszedł w Częstochowie pomyślnie testy homologacyjne[4]. 28 kwietnia rozpoczęły się 30-dniowe jazdy próbne z pasażerami. Twist kursował na trasie linii numer 2 z pętli Fieldorfa-Nila na Północy do pętli Raków-Dworzec PKP[85]. Po miesiącu bezawaryjnej jazdy, 1 czerwca nastąpiło uroczyste przekazanie pierwszego egzemplarza na własność MPK Częstochowa[86][33]. 3 września twisty rozpoczęły kursowanie na swojej docelowej, otwartej w tym dniu linii nr 3[87]. Jej trasa rozpoczyna się nowo wybudowanym torowiskiem od pętli przy Miejskim Stadionie Piłkarskim Raków, następnie biegnie przez Błeszno i Wrzosowiak, a potem po starym torowisku prowadzi do pętli Fieldorfa-Nila. Uroczyste otwarcie nowej linii, połączone z festynem i paradą tramwajów, miało miejsce 9 września[88]. Dostawy twistów zakończono 13 października 2012[89].

We wrześniu 2014 roku w jednym z częstochowskich twistów wykryto wadę fabryczną (odkształcenia oraz pęknięcia elementów konstrukcyjnych pierwszego i trzeciego członu). W wyniku diagnostyki usterki wykryto w 5 z 7 tramwajów, a ze względu na ich charakter niezbędne stało się wysłanie ich do producenta celem wykonania niezbędnych poprawek. Do Częstochowy pierwszy naprawiony tramwaj powrócił w maju 2015 roku, drugi w czerwcu[90]. W lipcu 2016 trwał remont ostatniego pojazdu[91]. W składach poza naprawą wykrytego błędu konstrukcyjnego wymienione zostały rampy dla wózków oraz światła[92]. W związku z unieruchomieniem tramwajów producent zapłacił kary umowne[91].

15 stycznia 2018 MPK Częstochowa podpisało z Pesą umowę o wartości 90 mln zł na dostarczenie w ciągu 2 lat 10 tramwajów Twist II (z opcją na 5 kolejnych)[19]. Dostawy miały rozpocząć się w maju 2019 i zakończyć w styczniu 2020[93], jednakże ze względu na problemy producenta pierwszy egzemplarz został dostarczony dopiero 16 marca 2020[94], a 13 maja rozpoczął kursy z pasażerami[95]. Dostawy zakończono pod koniec września 2020[64].

Konurbacja górnośląska[edytuj | edytuj kod]

Pesa Twist 2012N na ul. 3-go Maja w Katowicach
Pesa Twist 2017N na placu Sikorskiego w Bytomiu

10 grudnia 2012 roku Pesa podpisała umowę ze spółką Tramwaje Śląskie na dostawę 30 nowych składów. Wartość kontraktu opiewała na sumę 202,5 mln zł brutto. Realizacja zamówienia ma nastąpić w czasie 24 miesięcy[9].

W drugi weekend listopada 2013 dostarczono pierwszy tramwaj do zajezdni Tramwajów Śląskich. Na kolejne dni zaplanowano testy homologacyjne, a na 22 listopada prezentację dla szerszej publiczności[34]. Przed premierą twist wyjeżdżał na śląskie tory w nocy i był oklejony folią maskującą[96]. 22 listopada w Zabrzu zaprezentowano pierwszego Twista[97], a na początku stycznia 2014 zakończyły się jego czynności odbiorowe[98].

13 maja w zajezdni tramwajowej Zawodzie w Katowicach odbyła się uroczystość wprowadzenia twistów do obsługi ruchu liniowego[99]. Eksploatacja z pasażerami rozpoczęła się 14 maja 2014, kiedy to twisty rozpoczęły obsługę linie nr 35 Katowice Plac Wolności – Zawodzie Zajezdnia[52]. 2 sierpnia rozpoczęto ich eksploatację na linii nr 6 Katowice – Bytom[53], a na początku sierpnia rozpoczęto testy twistów w Sosnowcu i Będzinie[100]. Dostawy zakończono 30 września[101]. Do zajezdni Zawodzie trafiło łącznie 20 twistów[53], a do zajezdni Będzin 10[100]. Od października 2014 twisty zaczęły obsługiwać linię nr 15 łączącą Katowice z Sosnowcem[100].

W grudniu 2013 w drodze głosowania wybrano kolor wnętrza śląskich twistów oraz nadano im tradycyjne śląskie imiona[102].

29 czerwca 2018 TŚ podpisały z Pesą umowę na dostawę 27 tramwajów o długości około 25 m (z opcją na 5 dodatkowych sztuk) i 8 tramwajów o długości 32 m[20]. 12 lipca 2020 pierwszy tramwaj 25-metrowy został dostarczony do zajezdni Zawodzie w Katowicach[71], natomiast pierwszy pojazd 32-metrowy dostarczono do Katowic 31 października 2020[69]. 23 października pierwszy tramwaj 25-metrowy rozpoczął kursy z pasażerami na linii nr 36 w Katowicach[103]. W listopadzie przeprowadzono konkurs na imię dla tramwajów 25-metrowych, w ramach którego otrzymały one imię Gwarek[104][105]. 14 grudnia zarząd spółki Tramwaje Śląskie podpisał oświadczenie o uruchomieniu prawa opcji na 5 dodatkowych twistów 25-metrowych[22]. 30 stycznia 2021 pierwsze dwa nowe tramwaje 32-metrowe rozpoczął kursy z pasażerami na linii nr 15[106]. 22 kwietnia 2021 zakończono dostawy tramwajów z zamówienia podstawowego[107]. Na koniec roku 2021 dostarczonych były natomiast 4 tramwaje z zamówienia uzupełniającego[72], a ostatni tramwaj dostarczono pod koniec stycznia[73].

Moskwa[edytuj | edytuj kod]

Fokstrot na ulicach Moskwy

Umowę na dostawę 120 tramwajów dla Moskwy zawarto w czerwcu 2013 roku, po wycofaniu się z przetargu Bombardiera. Dostawy przewidziano na okres od marca 2014 do marca 2015[108]. Pierwsze tramwaje powstały w całości w Bydgoszczy, późniejsze miały być produkowane we współpracy z koncernem Urałwagonzawod, największym na świecie producentem czołgów[109]. Później jednak postanowiono, że wszystkie tramwaje powstaną w Polsce[37]. Kolejne pojazdy dla Moskwy miały zawierać coraz więcej podzespołów pochodzących z Rosji, docelowo powyżej 50%[109]. 20 lutego 2014 w Bydgoszczy został zaprezentowany pierwszy z zamówionych tramwajów[38].

1 czerwca tramwaje rozpoczęły kursy z pasażerami. Skierowano je do obsługi linii nr 6 Bratcewo – metro Sokół[110]. Do końca lutego 2015 dostarczono połowę z zamówionych 120 tramwajów[111]. Dostawa pozostałych została wstrzymana ze względu na spadek wartości rubla. W lipcu na terenie fabryki w Bydgoszczy znajdowały się 22 gotowe, niedostarczone tramwaje[112]. W październiku 2016 r. prezes Pesy poinformował o wyniku negocjacji zakładu z moskiewskim przewoźnikiem, w ramach których uzgodniono zmniejszenie kontraktu ze 120 do 90 pojazdów i szybkie rozpoczęcie transportu już wyprodukowanych pojazdów do Moskwy[11]. Co nastąpiło pod koniec miesiąca, kiedy wysłano pierwsze 10 tramwajów[77].

W ciągu pierwszego roku eksploatacji tramwaje pokonały 1,7 mln km oraz przewiozły 10 mln pasażerów[113].

Kraków[edytuj | edytuj kod]

2014N w Krakowie
Tram del Papa

3 lipca 2014 zawarto umowę na dostawę 36 sztuk 4-członowych tramwajów (wartość kontraktu 291 240 000 zł netto)[114]. Planowano wówczas, że zastąpią one Konstale 105Na oraz będą kursować głównie do Nowej Huty[12].

W budowę tramwajów poza pracownikami Pesy zaangażowano również pracowników krakowskiego MPK[74]. 17 czerwca 2015 pierwszy tramwaj był testowany na torze testowym przy fabryce w Bydgoszczy[115], a 28 czerwca dotarł do zajezdni Podgórze w Krakowie[74]. Pod koniec lipca tramwaj otrzymał homologację[116].

30 sierpnia 2015 pierwszy krakowiak rozpoczął regularne kursy[117]. Tramwaje skierowano przede wszystkim do obsługi linii nr 4[118]. 25 listopada krakowiaki rozpoczęły również obsługę linii nr 52, jednakże 30 listopada zostały wycofane z tej linii ze względu na ocieranie się przegubami o krawężniki. W związku z czym Zarząd Infrastruktury Komunalnej i Transportu w Krakowie przeprowadził pracę na pętli Czerwone Maki i 9 grudnia krakowiaki ponownie skierowano do obsługi linii nr 52[118]. 29 grudnia do Krakowa dotarł ostatni z 36 zamówionych wozów[74]. Pod koniec grudnia tramwaje obsługiwały linie nr 4, 50 i 52, a w weekendy również nr 24[119].

Tramwaje przydzielono do zajezdni Nowa Huta i Podgórze[120]. Dzięki ich dostawom możliwe było wycofanie najstarszych Konstali 105Na[121].

Od początku eksploatacji do 7 kwietnia 2016 wszystkie krakowiaki pokonały łącznie milion kilometrów[122].

28 lipca 2016, podczas Światowych Dni Młodzieży, jednym z krakowiaków przejechał papież Franciszek[123]. Tramwaj o numerze RG914[124] został specjalnie na tę okazję oklejony w biało-żółte barwy i ozdobiony hasłem Błogosławieni miłosierni, albowiem oni miłosierdzia dostąpią w różnych językach, a na tablicach kierunkowych widniał napis Tram del Papa. Pojazd wyruszył spod Pałacu Arcybiskupów, następnie przejechał ulicami Franciszkańską, Straszewskiego, Piłsudskiego i al. 3 Maja oraz zakończył bieg na Błoniach. W podróży papieżowi towarzyszyła grupa osób niepełnosprawnych[123]. Po przejeździe ojciec święty otrzymał specjalnie wyprodukowany model tramwaju Krakowiak, a wagon wykorzystany w wydarzeniu został przez MPK nazwany Papal Tram (ang. Tramwaj Papieski)[125]. Następnego dnia udekorowany tramwaj obsługiwał linię nr 8[126], a od 30 lipca do 1 sierpnia specjalną linię S4 z Bronowic Małych do Małego Płaszowa. Od 2 sierpnia obsługuje linie, na których zazwyczaj jeżdżą krakowiaki[127].

We wrześniu 2016 poinformowano, że MPK domaga się od Pesy 26 mln zł tytułem kar za opóźnienia w dostawach[128]. 20,4 mln zł przewoźnik wyegzekwował z gwarancji ubezpieczeniowej, stanowiącej zabezpieczenie realizacji kontraktu[129]. Pod koniec stycznia 2019 prawomocną decyzją sądu wysokość kar została zmniejszona do 14,5 mln zł[130].

W ciągu pierwszych 14 miesięcy eksploatacji wystąpiło 1700 wad i usterek w dostarczonych do tej pory Krakowiakach[131]. Na początku 2019 roku w tramwajach wystąpił problem z pudłami ocierającymi o krawężniki, który spowodowany był osiadanie wózków w efekcie naturalnego zużywania się obręczy kół podczas eksploatacji[132].

W 2016 roku w przetargu na 50 tramwajów dla MPK Kraków Pesa zaproponowała Krakowiaka II (2016N)[133]. Została jednak z niego wykluczona przez MPK ze względu na nienależytą realizację umowy z dnia 3 lipca 2014 roku. W szczególności dostawę po terminie i niską dostępność Krakowiaków[134]. Pesa odwołała się od tej decyzji i 30 stycznia 2017 Krajowa Izba Odwoławcza wydała wyrok nakazujący MPK unieważnienie wykluczenia Pesy z przetargu[135]. MPK z uwagi na wątpliwości prawne uzasadnienia orzeczenia KIO złożyło sprawę do sądu wykazując 1700 wad i usterek, które wystąpiły w ciągu 14 miesięcy w dostarczonych do tej pory Krakowiakach[131]. Pesa odwołała się od tej decyzji, jednakże sąd oddalił argumenty MPK i zgodnie z orzeczeniem KIO nakazał przywrócenie oferty Pesy[136]. 8 sierpnia 2017 roku MPK poinformował o wyborze najkorzystniejszej oferty, którą złożyła Pesa. Druga oferta należała do konsorcjum Solaris-Stadler, trzecia została złożona przez Škodę, a oferta Newagu została odrzucona[137][138]. Pesa nie przedłużyła jednak wadium w przetargu[139]. Pod koniec października MPK wezwało Pesę do podpisania umowy w dniu 10 listopada[140], jednak przedstawiciele Pesy nie stawili się na podpisanie umowy w tym dniu[141] i MPK zdecydowało się na wybór oferty konsorcjum Solaris-Stadler. 20 listopada Pesa odwołała się od tej decyzji do KIO[142], a po kilku dniach wycofała swoje odwołanie[143].

W lipcu 2018 na al. Pokoju wykolejeniu uległ jeden z krakowiaków, w wyniku czego konieczna była naprawa u producenta, w wyniku której tramwaj otrzymał nową konstrukcję pierwszego członu. W styczniu 2021 tramwaj powrócił do obsługi pasażerów w Krakowie[144].

Wrocław[edytuj | edytuj kod]

Pesa Twist na przystanku Świdnicka

15 grudnia 2014 MPK Wrocław podpisało z Pesą umowę na dostawę 6 tramwajów, które miały zostać dostarczone w przeciągu pół roku. Zamówienie przewidywało możliwość rozszerzenia do 25 sztuk w przypadku pozyskania dofinansowania ze środków Unii Europejskiej[13]. W marcu zdecydowano się rozszerzyć zamówienie o 2 dodatkowe egzemplarze[14].

W nocy z 17 na 18 czerwca 2015 do Wrocławia przyjechał pierwszy tramwaj. Podczas pierwszych testów okazało się, że niezbędna będzie przebudowa części przystanków, na których odległość między peronem a tramwajem jest zbyt mała[75]. 19 czerwca tramwaj został zaprezentowany dziennikarzom na terenie zajezdni Borek[145]. Do 26 czerwca sprawdzono 73 przystanki, a 15 z nich wymagało kilkucentymetrowych korekt krawędzi peronów[146]. Pod koniec lipca dostarczono drugi tramwaj[147]. 14 sierpnia trzy tramwaje rozpoczęły kursy z pasażerami na linii nr 3[148], a pod koniec sierpnia twisty skierowano do obsługi linii nr 23 i 33[149]. 23 listopada do Wrocławia dostarczono 2 ostatnie egzemplarze zamówione jako opcjonalne i tym samym zakończono kontrakt[76]. Na początku grudnia pojazdy zaczęto kierować również na linię nr 5[150], później także na linię nr 11[151], a pod koniec czerwca 2016 na linię nr 3[152]. Dzięki dostawom twistów MPK mogło wycofać i sprzedać część najstarszych Konstali 105Na[153].

20 grudnia 2021 MPK Wrocław podpisało z Pesą umowę na dostawę 24 tramwajów (za 204 mln zł - ponad 8,2 mln zł za pojazd)[154], z opcją na 16 kolejnych[24], która zwieksza wartość zamówienia do 337,5 mln zł[155].

Kijów[edytuj | edytuj kod]

Fokstrot w Kijowie

17 czerwca 2015 mer Kijowa podpisał z Pesą memorandum mówiące o możliwości zrealizowania dostaw do 50 tramwajów dla tego miasta oraz uruchomienia w nim zakładu producenta[156]. 9 października do Kijowa dotarł jeden pokazowy fokstrot, a następnego dnia został on zaprezentowany podczas parady tramwajów[157][158]. Wagon przypisano do zajezdni Szewczenko i skierowano na trzymiesięczne jazdy testowe z pasażerami[159], mające na celu uzyskanie homologacji na rynek ukraiński[78]. Ostatecznie egzemplarz ten, oznaczony numerem 751, został dopuszczony do regularnego ruchu liniowego pod koniec marca 2016[160].

W maju 2016 Pesa podpisała umowę ramową na dostawę 10 tramwajów dla Kijowa[15]. W lipcu obecny wówczas w tym mieście pierwszy egzemplarz o numerze 751 został przedstawiony do odbiorów[161][162], które zakończono pod koniec sierpnia[15]. 23 sierpnia wóz ten został skierowany do obsługi linii ekspresowej nr 3[160]. Pod koniec listopada do stolicy Ukrainy dotarł drugi egzemplarz i 29 listopada również on wyjechał na linię szybkiego tramwaju[162]. Na początku grudnia dostarczono kolejne 2 egzemplarze, 16 grudnia do Kijowa dotarły następne 2 wagony, zaś 19 grudnia ostatnie 4 wozy[161]. Pod koniec 2016 w eksploatacji było 6 tramwajów[79], zaś pozostałe 4 wozy wprowadzono do użytku do połowy marca 2017[163].

W sierpniu 2017 podpisano umowę na dostawę kolejnych 40 tramwajów[17]. Na początku października pierwszy z nich był gotowy[164], a miesiąc później był już w Kijowie[165]. W październiku 2018 dostarczonych było łącznie 25 z 50 zamówionych tramwajów[166], a kwietniu 2019 już 47 pojazdów[80].

4 kwietnia 2019 podpisano umowę ramową na dostawy do końca 2019 roku kolejnych 10 tramwajów posiadających możliwość jazdy wielokrotnej[21].

Gorzów Wielkopolski[edytuj | edytuj kod]

Pesa Twist w Gorzowie

22 września 2017 podpisana została umowa pomiędzy MZK Gorzów Wielkopolski a Pesą na dostawę 14 dwukierunkowych twistów[18], począwszy od października 2018[167]. W umowie zawarto prawo opcji na dodatkowe 6 tramwajów[45]. W nocy z 15 na 16 kwietnia dostarczono pierwszy tramwaj do Gorzowa[65], kilka dni później rozpoczęto jego testy[168], a 23 maja odbyła się uroczysta prezentacja[169]. Wszystkie tramwaje miały zostać dostarczone do sierpnia 2019 roku[170]. 31 maja gorzowski model Twista otrzymał dopuszczenie do ruchu z pasażerami[171]. W związku z zakupem twistów MZK zdecydował się na sprzedaż części z posiadanych tramwajów Düwag 6ZGTW[172]. 17 kwietnia 2020 odbyła się pierwsza jazda testowa na mieście[173]. 2 lipca z okazji 763. rocznicy lokacji miasta tramwaje rozpoczęły obsługę linii nr 1, której remont został niedługo wcześniej ukończony[67].

Krajowa[edytuj | edytuj kod]

17 lipca 2021 podpisana została umowa na dostarczenie 17 tramwajów do Krajowej[23].

Tallin[edytuj | edytuj kod]

25 maja 2022 roku producent podpisał umowę na dostawę ośmiu tramwajów z opcją na kolejne piętnaście dla Tallina.[174]

Nagrody i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Bydgoska Pesa dostarczy tramwaje dla stolicy Estonii. Kontrakt na 50 mln euro
  2. a b c d Bydgoska Pesa podpisała umowę na tramwaje dla Tallina
  3. Jacek Modrzejewski. Warszawskie tramwaje 120Na Swing. „Świat Kolei”. 11/2011, s. 46-47. Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  4. a b Tomasz Haładyj. Linia tramwajowa nr 3 w Częstochowie. „Świat Kolei”. 11/2012, s. 48-53. Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  5. a b c d e f Tomasz Haładyj. Częstochowski Twist 129Nb. „Świat Kolei”. 11/2012, s. 46-47. Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  6. a b c Tramwaje. pesa.pl. [dostęp 2012-10-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-27)].
  7. a b c PESA dostarczy 7 tramwajów pod Jasną Górę – podpisanie umowy. rynek-kolejowy.pl, 2010-12-17. [dostęp 2012-09-19].
  8. a b 129Nb już na torach. W: Na przystanku nr 3/2012 (3) [on-line]. Na przystanku. s. 14-16. [dostęp 2012-03-20].
  9. a b c Tramwaje Śląskie dostaną 30 Twistów. kurier-kolejowy.pl, 2012-12-10. [dostęp 2012-12-10].
  10. Pesa: Tramwaje z PESA zamówione przez Moskwę!. pesa.pl. [dostęp 2014-08-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-08)].
  11. a b Michał Szymajda, Zbliża się szczęśliwy finał dostaw tramwajów Pesy do Moskwy, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2016-10-07].
  12. a b c Pierwsza wizualizacja Krakowiaka – jest umowa!. infotram.pl, 2014-07-03. [dostęp 2014-07-03].
  13. a b Po Wrocławiu będą jeździć ciemnoniebieskie Pesy. MPK podpisało umowę i pokazało barwy nowych tramwajów. tuPolska sp. z o.o.. [dostęp 2014-12-15].
  14. a b Wrocław zamawia sześć nowych tramwajów. Więcej też od Pesy. transport-publiczny.pl, 2015-03-17. [dostęp 2015-03-17].
  15. a b c Do połowy grudnia z Pesy wyruszą ostatnie Fokstroty dla Kijowa. transport-publiczny.pl, 2016-12-06. [dostęp 2016-12-11].
  16. a b Marek Graff. Nowe tramwaje w Polsce w 2015 r.. „Technika Transportu Szynowego”. 5/2016, s. 14. Radom: Instytut Naukowo-Wydawniczy „TTS”. ISSN 1232-3829 (pol.). 
  17. a b „Киевпастранс” подписал договор на закупку у польской PESA 40 трамваев за 1,8 миллиарда (ros.). biz.censor.net.ua, 2017-08-21. [dostęp 2017-11-01].
  18. a b c d PESA z umową na Twisty w Gorzowie. infotram.pl, 2017-09-22. [dostęp 2017-09-22].
  19. a b c d MPK Częstochowa podpisało umowę z Pesą na dostawy 10 Twistów. transport-publiczny.pl, 2018-01-15. [dostęp 2018-01-16].
  20. a b c d e f Tomasz Czoik: Tramwaje śląskie kupią 35 składów. 2018-07-03. [dostęp 2018-07-03].
  21. a b Pesa dostarczy kolejne tramwaje do Kijowa. Będą jeździć w składach. transport-publiczny.pl, 2019-04-11. [dostęp 2019-04-20].
  22. a b Tramwaje Śląskie zleciły Pesie produkcję dodatkowych tramwajów, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2020-12-30] (pol.).
  23. a b c d Kolejny rumuński kontrakt Pesy. Umowa na 17 tramwajów dla miasta Krajowa, www.transport-publiczny.pl, 19 lipca 2021 [dostęp 2021-10-02] (pol.).
  24. a b c Pesa z umową na nowe tramwaje dla MPK Wrocław, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2021-12-20] (pol.).
  25. Moskiewski fokstrot na grudziądzkich Błoniach?. kurier-kolejowy.pl, 2014-05-20. [dostęp 2014-05-20].
  26. Prezentacja Fokstrota na InnoTrans. kurier-kolejowy.pl, 2014-09-23. [dostęp 2014-09-23].
  27. Witold Urbanowicz: Jakie tramwaje na Trako (zdjęcia). transport-publiczny.pl, 2015-09-21. [dostęp 2015-09-25].
  28. Startuje rekordowy InnoTrans 2016. Cały kolejowy świat w Berlinie (zdjęcia) (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2016-09-19. [dostęp 2016-09-21].
  29. Elf2 i Twist - nowe pojazdy PESY na targach w Gdańsku. infotram.pl, 2019-09-24. [dostęp 2019-09-25].
  30. a b c d e f Foldery reklamowe Pesa Twist: str. 1, str. 2, Pesa Bydgoszcz, [dostęp: 2012-06-08]
  31. a b c d jm: Krótki Twist dla Moskwy. Rynek Kolejowy, 2013-06-27. [dostęp 2013-06-30].Sprawdź autora:1.
  32. Jerzy Gościński: Tramwaje Śląskie: Pesa dostarczy 30 tramwajów. Rynek Kolejowy, 2012-12-10. [dostęp 2012-12-10].
  33. a b c d e Oto jest! Twist własnością MPK Częstochowa. infotram.pl, 2012-06-06. [dostęp 2012-06-08].
  34. a b Pierwszy nowy wagon już na Śląsku. tram-silesia.pl, 2013-11-12. [dostęp 2013-11-12].
  35. Zakup 30 sztuk nowego środka transportowego (niskopodłogowy wagon tramwajowy). tram-silesia.pl, 2012-06-06. [dostęp 2014-02-03].
  36. a b Nowe Twisty już wożą pasażerów. tram-silesia.pl, 2014-05-14. [dostęp 2014-05-15].
  37. a b MW: Moskwa dostanie nowy tramwaj. Pesa zagra Fokstrota. kurier-kolejowy.pl, 2014-01-17. [dostęp 2014-01-18].Sprawdź autora:1.
  38. a b MW: W marcu pierwsze Fokstroty wyjadą do Moskwy. kurier-kolejowy.pl, 2014-02-20. [dostęp 2014-02-24].Sprawdź autora:1.
  39. Дмитрий Касаткин: Заводская табличка 71-414. transphoto.ru, 2014-03-15. [dostęp 2014-03-22].
  40. Specyfikacja Istotnych Warunków Zamówienia znak sprawy FZ-218-128-12. mpk.krakow.pl, 2013-08-09. [dostęp 2014-09-30].
  41. Umowa na dostawę 36 nowych tramwajów podpisana. mpk.krakow.pl, 2014-07-04. [dostęp 2014-11-08].
  42. a b Krakowiak – najdłuższy tramwaj w Polsce – w trakcie łączenia. transport-publiczny.pl, 2015-06-29. [dostęp 2015-07-06].
  43. MPK Wrocław podpisał z Pesą umowę na sześć tramwajów. transport-publiczny.pl, 2014-12-15. [dostęp 2014-12-15].
  44. a b Zobacz lakier blue metalic na tramwaju Twist dla Wrocławia. transport-publiczny.pl, 2015-06-19. [dostęp 2015-06-20].
  45. a b c Gorzów podpisał umowę z Pesą na 14 Twistów (wizualizacje). transport-publiczny.pl, 2017-09-22. [dostęp 2017-09-24].
  46. PESA TWIST 2015N z nagrodą Dobry Wzór 2018, infotram.pl [dostęp 2018-10-28] (pol.).
  47. PESA z umową na TWISTY II dla Częstochowy. infotram.pl, 2018-01-15. [dostęp 2018-01-16].
  48. AKTUALNOŚCI | ATM PP Sp. z o.o. [dostęp 2020-11-18].
  49. a b Jakie nowe Twisty Pesa chce dostarczyć Tramwajom Śląskim?. transport-publiczny.pl, 2018-03-20. [dostęp 2018-10-09].
  50. Jest umowa na nowe tramwaje. Tak będą wyglądać wozy Pesa Twist, www.wroclaw.pl [dostęp 2022-02-21] (pol.).
  51. a b Zdjęcie tabliczki znamionowej Twista nr 3
  52. a b Katowice: pierwsze Twisty wyjechały w trasę. kurier-kolejowy.pl, 2014-05-14. [dostęp 2014-05-15].
  53. a b c Tramwaje Śląskie: Twisty mówią po angielsku. kurier-kolejowy.pl, 2014-08-01. [dostęp 2014-08-04].
  54. MW: Fokstrot, czyli czym właściwie będą jeździć Moskwianie?. kurier-kolejowy.pl, 2014-02-21. [dostęp 2014-02-24].Sprawdź autora:1.
  55. Strefa Publiczna 2014. iwp.com.pl. [dostęp 2016-04-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-08-08)].
  56. Krakowiaki z klimatyzatorami Vossloh Kiepe. InfoTram.pl, 2015-01-05. [dostęp 2015-01-07].
  57. Pierwszy Krakowiak już w Krakowie. infotram.pl, 2015-06-28. [dostęp 2015-06-28].
  58. Jacek Kołodziej. „Krakowiak”. „Świat Kolei”. 8/2015, s. 8. Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  59. Bartosz Piotrowski: Design narzędziem rozwoju przemysłu – artykuł dr Bartosza Piotrowskiego. projekt-wbz.com.pl. [dostęp 2016-01-31].
  60. Wrocław orders Pesa Twist supercapacitor trams (ang.). railwaygazette.com, 2014-12-18. [dostęp 2015-01-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-07)].
  61. Znamy laureatów konkursu Dobry Wzór 2015!. iwp.com.pl. [dostęp 2016-01-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-16)].
  62. [1]
  63. https://news.err.ee/1608628243/new-tallinn-trams-to-cost-tens-of-millions-less-than-projected
  64. a b Wszystkie Twisty 2 już w Częstochowie. Jeden prawie gratis. transport-publiczny.pl, 2020-09-28. [dostęp 2020-10-10].
  65. a b Pierwszy tramwaj od Pesy jest już w Gorzowie! [film i zdjęcia] - gorzowianin.com - najprawdopodobniej najlepszy portal w mieście, gorzowianin.com [dostęp 2019-04-16] (ang.).
  66. Wszystkie dostarczone do Gorzowa Wlkp Twisty ruszają na trasy. infotram.pl, 2019-09-23. [dostęp 2019-09-25].
  67. a b Gorzów: Ruszyły tramwaje po niemal trzech latach przerwy. Inauguracja Twistów, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2020-07-13] (pol.).
  68. Marek Graff. Nowy tabor tramwajowy w Polsce. „Technika Transportu Szynowego”. 7-8/2015, s. 46-63. Emi-press. ISSN 1232-3829. 
  69. a b c Tramwaje Śląskie S.A. » Pierwszy długi wagon z Pesy w Katowicach [dostęp 2020-11-02] (pol.).
  70. Tramwaje Śląskie: W oczekiwaniu na Twisty i pojazdy techniczne, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2021-02-23] (pol.).
  71. a b Pierwszy nowy Twist od Pesy dotarł do Katowic [zdjęcia], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2020-07-13] (pol.).
  72. a b Pesa dostarcza przed czasem tramwaje dla Jass i Tramwajów Śląskich. transport-publiczny.pl, 2021-12-30. [dostęp 2022-01-09].
  73. a b Pesa zakończyła dostawy Twistów dla Tramwajów Śląskich. Przed terminem, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2022-01-25] (pol.).
  74. a b c d e Jacek Kołodziej. Wszystkie „Krakowiaki” już na ulicach Krakowa. „Świat Kolei”. 2/2016, s. 8. Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  75. a b Nowy tramwaj we Wrocławiu. Duży kłopot z przystankami. wroclaw.gazeta.pl, 2015-06-18. [dostęp 2015-06-18].
  76. a b Wrocławskie Twisty w komplecie. infotram.pl, 2015-11-24. [dostęp 2015-11-24].
  77. a b 10 Fokstrotów pojechało do Moskwy. infotram.pl, 2016-10-25. [dostęp 2016-10-25].
  78. a b W Kijowie Pesa wygrywa ze Stadlerem. infotram.pl, 2016-04-15. [dostęp 2016-04-15].
  79. a b Produkcja eksportowa PESY w 2016 roku (pol.). inforail.pl, 2016-12-22. [dostęp 2016-12-23].
  80. a b PESA dostarczy kolejne wagony dla Kijowa? Oferta Elektrontransu odrzucona. infotram.pl, 2019-04-04. [dostęp 2019-04-06].
  81. https://transphoto.org/list.php?mid=5099
  82. Pesa dostarczy kolejne tramwaje do Kijowa. Będą jeździć w składach, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2019-06-05] (pol.).
  83. Przyjechał siódmy twist. MPK ma już komplet zamówionych tramwajów. W: Gazeta.pl Częstochowa [on-line]. Agora SA, 2012-10-13. [dostęp 2013-05-12].
  84. A.S.: Nowy tramwaj już przyjechał. Będzie kursował za darmo!. wczestochowie.pl, 2012-03-13. [dostęp 2014-09-23].Sprawdź autora:1.
  85. UM Częstochowa: Częstochowa: Twist rusza na linię nr 2. infotram.pl, 2012-04-27. [dostęp 2012-12-16].Sprawdź autora:1.
  86. Tomasz Haładyj: Jak w częstochowskiej zajezdni narodził się nowy tramwaj. czestochowa.gazeta.pl, 2012-06-01. [dostęp 2012-06-02].
  87. Tomasz Haładyj: Ruszyły tramwaje na Błeszno. Ale z dużymi kłopotami. czestochowa.gazeta.pl, 2012-09-03. [dostęp 2012-12-16].
  88. Tomasz Haładyj: Tysiące ludzi na paradzie tramwajów na Wrzosowiaku [zdjęcia]. czestochowa.gazeta.pl, 2012-09-09. [dostęp 2012-12-16].
  89. Tomasz Haładyj: Przyjechał siódmy twist. MPK ma już komplet zamówionych tramwajów. czestochowa.gazeta.pl, 2012-10-13. [dostęp 2012-10-14].
  90. Michał Hyra: Twisty powoli wracają na częstochowskie tory tramwajowe. W: Gazeta Wyborcza [on-line]. Agora SA, 2015-06-29. [dostęp 2015-06-29].
  91. a b MPK Częstochowa: PESA zachowała się honorowo. infotram.pl, 2016-07-12. [dostęp 2016-07-14].
  92. Zobacz lakier blue metalic na tramwaju Twist dla Wrocławia. transport-publiczny.pl, 2015-06-22. [dostęp 2015-06-27].
  93. Bydgoska Pesa ma kłopoty. I to na kilku frontach
  94. Pierwszy Twist II już w Częstochowie. Trwa homologacja i odbiór. transport-publiczny.pl, 2020-03-18. [dostęp 2020-03-18].
  95. Pierwszy Twist 2.0 wozi częstochowskich pasażerów [zdjęcia], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2020-05-13] (pol.).
  96. pj, jm: Nowy tramwaj już jeździ po Katowicach. Ale zamaskowany [ZDJĘCIA i WIDEO]. katowice.gazeta.pl, 2013-11-13. [dostęp 2013-11-15].Sprawdź autora:1 oraz 2.
  97. Nowe tramwaje na Śląsku: nowy Twist w Tramwajach Śląskich zaprezentowany. zabrze.naszemiasto.pl, 2013-11-22. [dostęp 2013-11-22].
  98. Katowice: Pierwszy Twist już po odbiorach. infotram.pl, 2014-01-08. [dostęp 2014-02-03].
  99. Twist wyjedzie na katowickie tory. W Sosnowcu pojawi się być może jeszcze w tym roku [ZDJĘCIA+WIDEO]. twojezaglebie.pl, 2014-05-13. [dostęp 2014-05-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-06)].
  100. a b c Sosnowiec: Pierwsze Twisty na testach. infotram.pl, 2014-08-05. [dostęp 2014-08-05].
  101. Tramwaje Śląskie odebrały ostatniego Twista. kurier-kolejowy.pl, 2014-09-30. [dostęp 2014-09-30].
  102. Tramwaje Śląskie na szaro. rynek-kolejowy.pl, 2013-12-23. [dostęp 2013-12-30].
  103. Kurier Kolejowy, Nowe wagony PESA już na trasie., kurier-kolejowy.pl [dostęp 2020-11-15].
  104. Tramwaje Śląskie z konkursem na imię dla nowych tramwajów, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2020-11-11] (pol.).
  105. Nowy wagon Tramwajów Śląskich to Gwarek, TransInfo [dostęp 2020-12-30] (pol.).
  106. Karol Wach, Twist 2012N-10 zadebiutował liniowo, TransInfo [dostęp 2021-02-02] (pol.).
  107. Ostatni Twist Pesy z zamówienia podstawowego dostarczony do Tramwajów Śląskich, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2021-04-22] (pol.).
  108. Międzynarodowy sukces polskiej firmy. biznes.pl, 2013-06-21. [dostęp 2013-06-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-06-27)].
  109. a b Andrzej Kublik, PAP: PESA będzie współpracować w Rosji z czołgowym gigantem. wyborcza.biz, 2013-06-27. [dostęp 2013-08-27].Sprawdź autora:2.
  110. Fokstrot wozi już mieszkańców Moskwy. transport-publiczny.pl, 2014-06-06. [dostęp 2014-06-06].
  111. Pesa ma problem wart 140 mln zł. Niemcy nie wezmą Linków. bydgoszcz.gazeta.pl, 2015-02-28. [dostęp 2015-03-02].
  112. Pesa nie odda do Kijowa tramwajów dla Moskwy. transport-publiczny.pl, 2015-07-01. [dostęp 2015-07-06].
  113. Rok Fokstrotów w Moskwie. infotram.pl, 2015-06-02. [dostęp 2015-06-02].
  114. Pesa będzie wozić w Krakowie. „Express Bydgoski”, 2015-06-30. 
  115. Pierwszy Krakowiak na torze testowym. infotram.pl, 2015-06-17. [dostęp 2015-06-20].
  116. Krakowiak z homologacją. infotram.pl, 2015-08-03. [dostęp 2015-08-05].
  117. Dominik Lebda: Kraków. Uruchomiono estakadę tramwajową Lipska – Wielicka. transport-publiczny.pl, 2015-08-30. [dostęp 2015-08-31].
  118. a b Koniec problemów z kursowaniem Krakowiaków na Czerwone Maki. transport-publiczny.pl, 2015-12-11. [dostęp 2015-12-12].
  119. Wszystkie Krakowiaki dostarczone. infotram.pl, 2015-12-29. [dostęp 2015-12-29].
  120. Krakowiaki od soboty na „czwórce”. transport-publiczny.pl, 2015-10-30. [dostęp 2015-10-30].
  121. MPK Kraków podsumowuje rok: Najdłuższe w Polsce tramwaje i przetargi na 100 autobusów. transport-publiczny.pl, 2015-12-31. [dostęp 2016-01-02].
  122. MPK Kraków: Krakowiaki przejechały milion kilometrów. transport-publiczny.pl, 2016-04-07. [dostęp 2016-04-07].
  123. a b Trzeci dzień ŚDM. Relacja na żywo. cz. 3 (pol.). fakty.interia.pl, 2016-07-28. [dostęp 2016-07-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-07-28)].
  124. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Małgorzata Rzyczniak. Kalendarium przejazdu Papieża Franciszka tramwajem MPK SA w Krakowie. „Przewoźnik Krakowski”. 3 (61)/2016, s. 11, 13, lipiec-wrzesień 2016. Kraków: Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne S.A. w Krakowie (pol.). [dostęp 2016-11-22]. 
  125. Zarząd MPK SA w Krakowie wręczył Ojcu Świętemu model tramwaju (pol.). mpk.krakow.pl, 2016-07-28. [dostęp 2016-07-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-07-28)].
  126. Tramwaj Papieski wyjechał na linię nr 8 (pol.). mpk.krakow.pl, 2016-07-29. [dostęp 2016-07-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-07-30)].
  127. Witold Urbanowicz: Kraków: Papieski tramwaj zachowa swoje barwy (pol.). transport-publiczny.pl, 2016-08-04. [dostęp 2016-08-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-04)].
  128. Krakowskie MPK chce 26 milionów złotych od bydgoskiej PESY za opóźnienia w dostawie Krakowiaków. radiokrakow.pl, 2016-09-05. [dostęp 2016-09-05].
  129. Kraków zabezpieczył 20 mln zł za opóźnione tramwaje Pesy. Co z resztą?. transport-publiczny.pl, 2016-09-14. [dostęp 2016-09-14].
  130. Kraków: Kwestia kar za Krakowiaki zamknięta. transport-publiczny.pl, 2019-01-31. [dostęp 2019-01-31].
  131. a b Agata Kalińska, Pesa i tramwaje dla Krakowa. Stolica Małopolski nie chce pojazdów z Bydgoszczy, „WP money”, 10 marca 2017 [dostęp 2017-03-12] (pol.).
  132. Kraków: Problem osiadających Krakowiaków. Pesa musi zmodyfikować wózki, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2020-05-02] (pol.).
  133. Pesa wykluczona z krakowskiego przetargu na tramwaje. transport-publiczny.pl, 2016-11-10. [dostęp 2016-11-11].
  134. Witold Urbanowicz, Pesa wykluczona z krakowskiego przetargu na tramwaje, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2016-12-23].
  135. Pesa wraca do gry z tramwajami w Krakowie. Wykluczenie niesłuszne. transport-publiczny.pl, 2017-01-30. [dostęp 2017-01-30].
  136. Pesa wraca do gry w Krakowie. Ostateczna decyzja sądu. transport-publiczny.pl, 2017-06-23. [dostęp 2017-07-04].
  137. PESA wygrywa w Krakowie, infotram.pl [dostęp 2017-09-28] (pol.).
  138. To jednak Pesa wygrywa przetarg w Krakowie na kolejne tramwaje [dostęp 2017-09-28] (pol.).
  139. Pesa nie przedłuża ważności wadium na tramwaje dla Krakowa. Co dalej? (pol.). [dostęp 2017-09-28].
  140. MPK Kraków wzywa Pesę do podpisania umowy na tramwaje. transport-publiczny.pl, 2017-10-24. [dostęp 2017-11-01].
  141. MPK Kraków wybiera tramwaje od Stadlera i Solarisa zamiast Pesy. transport-publiczny.pl, 2017-11-10. [dostęp 2017-11-16].
  142. Kraków: Pesa odwołuje się ws. kontraktu na tramwaje. transport-publiczny.pl, 2017-11-20. [dostęp 2017-11-20].
  143. Pesa ostatecznie rezygnuje z walki o tramwaje dla Krakowa. Zostaje Solaris i Stadler. transport-publiczny.pl, 2017-11-30. [dostęp 2017-12-05].
  144. Karol Wach, 2 i pół roku przerwy Krakowiaka. Wrócił po wykolejeniu, TransInfo [dostęp 2021-02-02] (pol.).
  145. Pesa oficjalnie zaprezentowana. Pojedzie, jak wyszlifujemy krawężniki (FILM, NOWOŚCI, CIEKAWOSTKI). gazetawroclawska.pl, 2015-06-19. [dostęp 2015-06-20].
  146. Wrocławski Twist po kolejnych testach. infotram.pl, 2015-06-26. [dostęp 2015-06-27].
  147. Dwa Twisty we Wrocławiu, żaden nie jeździ liniowo. infotram.pl, 2015-07-24. [dostęp 2015-07-24].
  148. Wrocławskie Twisty zadebiutowały liniowo. infotram.pl, 2015-08-17. [dostęp 2015-08-17].
  149. Tramwaje PESA TWIST wyjadą na kolejne linie. infotram.pl, 2015-08-28. [dostęp 2015-09-15].
  150. Wrocławskie Twisty na kolejnych liniach. infotram.pl, 2015-12-09. [dostęp 2015-12-09].
  151. Wrocławskie Twisty znikają z linii 5 i 11. infotram.pl, 2016-03-29. [dostęp 2016-04-03].
  152. Skody i Pesy na nowych wrocławskich trasach. infotram.pl, 2016-07-04. [dostęp 2016-07-04].
  153. Michał Szymajda: MPK Wrocław sprzeda stare, niepotrzebne tramwaje. transport-publiczny.pl, 2016-01-20. [dostęp 2016-01-24].
  154. Bydgoska Pesa wygrała przetarg na nowe tramwaje do Wrocławia
  155. Pesa podpisuje kolejne kontrakty. Dobra passa bydgoskiej firmy na koniec roku
  156. Mer Kijowa Witalij Kliczko podpisał umowę z Pesą na dostawę 50 tramwajów. polskieradio.pl, 2015-06-18. [dostęp 2016-04-15].
  157. PESA: Jako jedyni dostarczyliśmy w terminie tramwaj dla Kijowa. infotram.pl, 2015-10-14. [dostęp 2015-10-14].
  158. Kijowianie już jeżdżą tramwajem Pesy. transport-publiczny.pl, 2016-09-01. [dostęp 2016-09-01].
  159. Bohuslav Kotál, Tomáš Kuchta, Jaromír Pernička. Trako 2015. „Railvolution”. 5/2015, s. 69. Praga: M-Presse plus. ISSN 1804-3429 (ang.). 
  160. a b Tomáš Kuchta. First Kyiv Fokstrot in Service. „Railvolution”. 5/2016, s. 80. Praga: Railway Builder. ISSN 1804-3429 (ang.). 
  161. a b Metro Report International: Kyiv Fokstrot tram deliveries completed (pol.). metro-report.com, 2016-12-29. [dostęp 2017-01-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-01-26)].
  162. a b Киев везут польские трамваи PESA (ros.). kievnews.net, 2016-12-07. [dostęp 2017-05-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-05-27)].
  163. В Киеве вышел на маршрут новый скоростной трамвай. Видео (ros.). kievnews.net, 2017-03-20. [dostęp 2017-03-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-03-22)].
  164. Pierwszy Fokstrot dla Kijowa gotowy. Fabryka Pesy na Ukrainie niewykluczona. transport-publiczny.pl, 2017-10-03. [dostęp 2017-11-01].
  165. Pesa rozpoczęła dostawy 40 tramwajów do Kijowa. transport-publiczny.pl, 2017-11-08. [dostęp 2017-11-20].
  166. Kijów. Kliczko chwali Pesę, a tramwaje Elektron stoją. transport-publiczny.pl, 2018-10-11. [dostęp 2018-10-11].
  167. Pesa podpisała umowę na tramwaje dla Gorzowa. Sprzeda 14 twistów
  168. Gorzowski Twist na testach. Jeździ. infotram.pl, 2019-04-25. [dostęp 2019-04-30].
  169. Gorzów Wlkp. Pierwszy twist od Pesy oficjalnie przekazany. transport-publiczny.pl, 2019-05-23. [dostęp 2019-05-23].
  170. Pierwszy twist dla Gorzowa już jest. Kolejnych 13 z Pesy do sierpnia
  171. Twist Gorzów z homologacją!. kurier-kolejowy.pl, 2019-06-03. [dostęp 2020-01-28].
  172. Gorzów Wielkopolski sprzedaje pięć Helmutów. infotram.pl, 2019-03-22. [dostęp 2020-03-24].
  173. Gorzów: Twistem przez centrum miasta. Powrót tramwajów w lipcu?. transport-publiczny.pl, 2020-04-17. [dostęp 2020-04-21].
  174. https://kurier-kolejowy.pl/aktualnosci/40212/pesa-podpisala-umowe-na-dostawe-tramwajow-dla-tallina.html
  175. Martyn Janduła: Pesa wyróżniona w Londynie za Krakowiaka (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2016-10-10. [dostęp 2016-10-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-10)].
  176. PESA TWIST 2015N z nagrodą Dobry Wzór 2018. infotram.pl, 2018-10-26. [dostęp 2018-10-26].