Szybowcowy Zakład Doświadczalny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Szybowcowy Zakład Doświadczalny (SZD) – biuro konstrukcyjne i wytwórnia szybowców będąca centrum polskiego przemysłu szybowcowego po II wojnie światowej z siedzibą w Bielsku-Białej. W swojej historii przeszedł wiele zmian organizacyjnych i nazw[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu działań wojennych, w marcu 1945 roku, grupa harcerzy kierowana przez Tadeusza Puchajdę przystąpiła do zabezpieczania sprzętu lotniczego pozostawionego przez niemieckie lotnictwo[2]. W 1945 roku uruchomiono w Bielsku-Białej Okręgowe Warsztaty Szybowcowe[3] a 1. kwietnia 1945 roku powstał Centralny Harcerski Ośrodek Szybowcowy, który w maju 1945 roku został oficjalnie uznany przez Ministerstwo Komunikacji. Jego zadaniem było prowadzenie szkół szybowcowych na górze Żar i w Goleszowie[4]. 25 stycznia 1946 roku Minister Komunikacji, na bazie istniejącej infrastruktury, powołał do życia Instytut Szybownictwa (IS) z siedzibą w Bielsku. W skład Instytutu weszły: Ośrodek Szkolny Szybownictwa w Goleszowie, Szkoła Szybowcowa na górze Żar, Lotnisko Doświadczalne w Aleksandrowicach, Warsztaty Doświadczalno-Naprawcze w Białej Krakowskiej i Modelarnia Lotnicza w Białej. IS miał kontynuować przedwojenną działalność Instytutu Techniki Szybownictwa i Motoszybownictwa we Lwowie oraz doprowadzić do powstania projektowanej przez Departament Lotnictwa Cywilnego Centralnej Szkoły Szybowcowej w Bielsku. Instytut miał file we Wrocławiu i Jeżowie Sudeckim[4]. Pierwszym kierownikiem Instytutu został inż. Rudolf Weigl[3]. Kierownikiem szkoły na Żarze został Piotr Mynarski, student Politechniki Lwowskiej, rekordzista Polski, kierownik Szkoły Szybowcowej w Bezmiechowej do 1939 roku.

W 1945 roku Instytut zorganizował unifikacyjny kurs instruktorów szybowcowych podczas którego przeszkolono 14 pilotów. Podczas kolejnego kursu, w 1946 roku, przeszkolono 67 pilotów[5].

Przy znacznym wkładzie organizacyjnym IS odbyły się w sierpniu 1946 r. na lotnisku w Aleksandrowicach pierwsze po wojnie Krajowe Zawody Samolotowe[6]. W październiku tegoż roku IS urządził na lotnisku pierwszą wyprawę doświadczalną celem zapoznania się ze zjawiskami fal wymuszonych przez teren górski i ruchami falowymi powietrza.

Zespół konstrukcyjny IS przystąpił do realizacji programu opracowanego przez Rudolfa Weigla odbudowy od podstaw polskiego zaplecza szybowcowego. Nastąpiły obloty rekonstrukcji polskich szybowców przedwojennych Salamandra i Komar, powstały nowe konstrukcje: Sęp, Mucha, ABC, Jastrząb i Nietoperz, których twórcami byli lwowiacy Józef Niespał, Władysław Nowakowski, Franciszek Kotowski, Rudolf Matz, Roman Zatwarnicki, Marian Gracz i Marian Wasilewski.

Szybowiec IS-1 Sęp już w sierpniu 1947 r. z pilotem Adamem Zientkiem zadebiutował w międzynarodowych zawodach szybowcowych w Szwajcarii, stanowiąc rewelację, ponieważ był jedyną nowo powstałą po wojnie konstrukcją szybowcową w Europie.

W 1947 r. miał miejsce Wyższy Teoretyczny Kurs Instruktorów Szybowcowych w Bielsku.

W latach 1946–48 nastąpiła intensywna rozbudowa Szkoły Szybowcowej na Żarze. Z lotniska w Aleksandrowicach i z góry Żar ustanawiano poszczególne rekordy szybowcowe. Odbywały się tu krajowe i międzynarodowe zawody szybowcowe.

5 października 1948 r. Instytut Szybownictwa został przemianowany na Szybowcowy Zakład Doświadczalny (SZD), kierowany przez niemal 30 lat przez inż. Władysława Nowakowskiego, absolwenta Politechniki Lwowskiej[7]. Inicjatywą SZD było powołanie w Bielsku w 1948 r. Technikum Mechaniczno-Lotniczego, kuźni kadr fachowców lotnictwa dla kraju.

W Instytucie Szybownictwa wyremontowano kilkanaście samolotów, w tym Heinkel He-72 Kadett oraz zakupione z demobilu samoloty Piper L-4 Cub. Udało się również wyremontować kilka polskich przedwojennych szybowców, które przetrwały okupację: Orlik, WWS-2 Żaba i Wrona. Wyremontowano również wiele niemieckich szybowców, które wykorzystano do celów porównawczych i szkoleniowych[2].

Pracownicy Zakładu mieli na swym koncie liczne opracowania artykułów technicznych i wydań książkowych. W latach 40-tych Dział Wyszkolenia IS pod kierunkiem mgr Włodzimierza Humena był faktycznym organizatorem działalności szkoleniowo-sportowej szybownictwa w Polsce. Później szkolenie i sport lotniczy przejęły ogólnopolskie organizacje młodzieżowe. W październiku 1948 r.została powołana Centralna Szkoła Instruktorów Szybowcowych w Bielsku, w której w większości wykładowcami byli pracownicy SZD.

W 1952 roku Zakład zmienił profil z prototypowo-remontowego na prototypowo-seryjny. Opracowywano w nim nowe konstrukcje oraz produkowano krótkie serie informacyjne szybowców. Następnie dokumentacja była przekazywana do Zakładów Szybowcowych w Jeżowie, Wrocławiu i Krośnie[8]. Opracowywano w nim też nowe technologie - w latach 60. XX wieku wdrożono do produkcji szybowce o konstrukcji laminatowej oraz testowano konstrukcje metalowe (SZD-27 Kormoran).

W 1964 r., za zasługi w rozwoju szybownictwa, zakład został uhonorowany Dyplomem P. Tissandiera FAI.

W 1969 roku Zakład uległ rozbudowie, wybudowano nową halę produkcyjną i budynek administracyjny. Kolejną rozbudowę przeprowadzono w 1972 roku[9].

Zakład, w czasie swego funkcjonowania, przechodził kolejne przekształcenia:

- lipiec 1963 r. - Zakłady Szybowcowe Delta-Bielsko,

- maj 1969 r. - Zakład Doświadczalny Rozwoju i Budowy Szybowców,

- styczeń 1972 r. - Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Szybownictwa,

- 1975 r. - Przedsiębiorstwo Doświadczalno-Produkcyjne Szybownictwa PZL Bielsko (PDPSz PZL-Bielsko),

W dn. 7 maja 1999 r. sąd ogłosił upadłość PDPSz PZL-Bielsko. Majątek został wykupiony przez niemiecką spółkę Allstar Leasing sp. z o.o. i wydzierżawiony firmom Allstar PZL Glider i Solaris Aviation, które wznowiły produkcję lotniczą.

Szybowce opracowane i wyprodukowane w SZD[edytuj | edytuj kod]

Lp Nazwa Typ Konstruktor Data oblotu Pilot oblatywacz Nr rej. prototypu Egzemplarze Zdjęcie
1 IS-A Salamandra szkolno-treningowy Wacław Czerwiński 12 października 1946 Piotr Mynarski SP-320 264
IS-A Salamandra.jpg
2 IS-B Komar szkolno-treningowy Marian Wasilewski 16 stycznia 1949 r. Piotr Mynarski SP-732 25
IS-B Komar 49 'SP-985' (15813428839).jpg
3 IS-C Żuraw szkolno-wyczynowy Józef Niespał,

Andrzej Kokot

22 kwietnia 1952 r. Adam Zientek - 51
IS-C Żuraw (SP-1343) at Jeżów Sudeski (1958).png
4 IS-1 Sęp wyczynowy Władysław Nowakowski,

Józef Niespał

2 czerwca 1947 r. Piotr Mynarski SP-443 6
IS-1 Sęp-bis.jpg
5 IS-2 Mucha szkolno-wyczynowy Franciszek Kotowski,
Irena Kaniewska
24 kwietnia 1948 r. Piotr Mynarski SP-561 136
IS-2 Mucha ter.png
6 IS-3 ABC szkolny Rudolf Matz,

Roman Zatwarnicki

31 grudnia 1947 r. Piotr Mynarski SP-462 276
IS3 ABC.jpg
7 IS-4 Jastrząb akrobacyjny Józef Niespał 21 grudnia 1949 r. Piotr Mynarski SP-999 37
IS-4 Jastrząb 'SP-1383' (14350726061).jpg
8 IS-5 Kaczka doświadczalny Tadeusz Kostia,

Irena Kaniewska

29 marca 1949 r. Piotr Mynarski SP-821 1
IS-5 Kaczka.png
9 SZD-6 Nietoperz doświadczalny Władysław Nowakowski,

Justyn Sandauer

12 stycznia 1951 r. Adam Zientek SP-1220 1
SZD-6x Nietoperz 'SP-1220' (14374230653).jpg
10 SZD-7 Osa doświadczalny Tadeusz Kostia,

Irena Kaniewska

16 sierpnia 1950 r. Adam Zientek SP-1047 1 -
11 SZD-8 Jaskółka wyczynowy Justyn Sandauer,

Adam Skarbiński

21 września 1951 r. Adam Zientek SP-1222 135
SZD8 Jaskolka.jpg
12 SZD-9 Bocian szkolno-wyczynowy Roman Zatwarnicki,

Justyn Sandauer

10 marca 1952 r. Adam Zientek SP-1217 615
SZD-9-Bocian-SP3034-side.jpg
13 SZD-10 Czapla szkolny Roman Zatwarnicki,

Irena Kaniewska,

Marian Gracz

23 listopada 1953 r. Adam Zientek SP-1349 157
SZD10 Czapla.jpg
14 SZD-11 Albatros doświadczalny Justyn Sandauer,

Józef Niespał

14 września 1954 r. Tadeusz Góra SP-1600 1 -
15 SZD-12 Mucha 100 szkolno-wyczynowy Władysław Okarmus,

Zbigniew Badura,

Jan Dyrek

15 grudnia 1952 r. Adam Zientek SP-1400 290
SZD12 Mucha100 p120829.jpg
16 SZD-13 Wampir doświadczalny (projekt) Irena Kaniewska - - - 0 -
17 SZD-14 Jaskółka M doświadczalny Władysław Okarmus 23 lipca 1954 r. Adam Dziurzyński SP-1223 1 -
18 SZD-15 Sroka szkolno-treningowy Zbigniew Badura 25 lutego 1956 r. Stanisław Skrzydlewski SP-1598 2
SZD15 Sroka.jpg
19 SZD-16 Gil doświadczalny Zbigniew Badura 20 października 1958 r. Adam Zientek SP-1880 1 -
20 SZD-17 Jaskółka L wyczynowy Jan Dyrek,

Tadeusz Kostia

9 marca 1954 r. Adam Zientek SP-1504 4
SZD17x Jaskolka-L p120829.jpg
21 SZD-18 Czajka szkolny Władysław Okarmus 30 listopada 1956 Adam Zientek SP-1640 1
SZD18 Czajka.jpg
23 SZD-19 Zefir wyczynowy Bogumił Szuba 31 grudnia 1958 r. Stanisław Skrzydlewski SP-1841 23
SZD19-2A Zefir-2A p120829.jpg
24 SZD-20 Wampir 2 doświadczalny Jan Dyrek 9 września 1959 r. Adam Zientek SP-2036 1
KN SZD20x Wampir2 1959.jpg
25 SZD-21 Kobuz akrobacyjny Jerzy Trzeciak,

Marian Gracz

3 czerwca 1961 r. Stanisław Skrzydlewski SP-1990 32
SZD21-2B Kobuz3 p120829.jpg
26 SZD-22 Mucha Standard wyczynowy Władysław Nowakowski 10 lutego 1958 r. Adam Zientek SP-1748 288
Szybowiec SZD-22C Mucha Standard nad Górą Żar.jpg
27 SZD-23 Bocian 2 szkolno-wyczynowy (projekt) Władysław Okarmus - - - 0 -
28 SZD-24 Foka wyczynowy Władysław Okarmus 2 maja 1960 r. Adam Zientek SP-2069 216
PZL Bielsko SZD-24 Foka (cropped).jpg
29 SZD-25 Lis treningowy Zbigniew Badura 5 marca 1960 r. Stanisław Skrzydlewski SP-1621 30
SZD-25 Lis.jpg
30 SZD-26 Wilk motoszybowiec (projekt) Borys Puzej,

Bogumił Szuba

- - - 0 -
31 SZD-27 Kormoran szkolno-treningowy Józef Niespał 2 stycznia 1965 r. Adam Zientek SP-2463 2
SZD-27 Kormoran 'SP-2463' (14420719412).jpg
32 SZD-28 doświadczalny (projekt) Zbigniew Badura - - - 0 -
33 SZD-29 Zefir 3 wyczynowy Bogumił Szuba 26 kwietnia 1965 r. Stanisław Skrzydlewski SP-2465 2 -
34 SZD-30 Pirat wyczynowy Jerzy Śmielkiewicz 19 maja 1966 r. Adam Zientek SP-2502 813
SZD-30-Pirat at EPSU, Aug, 2007.jpg
35 SZD-31 Zefir 4 wyczynowy Bogumił Szuba 7 grudnia 1967 r. Adam Zientek SP-2417 3 -
36 SZD-32 Foka 5 wyczynowy Władysław Okarmus 2 maja 1960 r. Adam Zientek SP-2069 133
SZD32AFoka5.JPG
37 SZD-33 Bocian 3 szkolno-wyczynowy (projekt) Tadeusz Łabuć - - - 0 -
37 SZD-34 Bocian 3 szkolno-wyczynowy (projekt) Tadeusz Łabuć - - - 0 -
38 SZD-35 Bekas szkolny Józef Niespał 29 listopada 1970 r. Adam Zientek SP-2443 3 -
39 SZD-36 Cobra 15 wyczynowy Władysław Okarmus 31 grudnia 1969 r. Adam Zientek SP-2497 290
SZD-36 Cobra sailplane.jpg
41 SZD-37 Jantar wyczynowy Adam Kurbiel 14 lutego 1972 r. Jerzy Śmielkiewicz SP-2636 2
SP-2913 Jantar 1.jpg
42 SZD-38 Jantar 1 wyczynowy Adam Kurbiel 1973 r. Jerzy Śmielkiewicz
Adam Zientek
- 57
SP-2913 Jantar 1.jpg
43 SZD-39 Cobra 17 wyczynowy Władysław Okarmus 17 marca 1970 r. Jerzy Śmielkiewicz SP-2539 2 -
44 SZD-40 Halny doświadczalny Władysław Okarmus 23 grudnia 1972 r. Zdzisław Bylok SP-2645 1
SZD-40 Halny.jpg
45 SZD-41 Jantar Standard wyczynowy Władysław Okarmus 3 października 1973 r. Adam Zientek SP-2685 159
Preparing for flight with the guard. (15083262510).jpg
46 SZD-42 Jantar 2 wyczynowy Adam Kurbiel 2 lutego 1976 Zdzisław Bylok - 144
PL Leszno Strzyzewice Samolot.JPG
46 SZD-43 Orion wyczynowy Jerzy Śmielkiewicz,

Tadeusz Łabuć,

Jan Knapik

30 grudnia 1971 r. Adam Zientek SP-2635 2
PZL Bielsko SZD-43 Orion.jpg
47 SZD-44 wyczynowy (projekt) Adam Meus - - - 0 -
48 SZD-45 Ogar motoszybowiec Tadeusz Łabuć 13 maja 1973 r. January Roman SP-0001 66
Pzl motor glider g-bebg arp.jpg
49 SZD-46 Ogar 2 motoszybowiec (projekt) Tadeusz Łabuć - - - 0 -
50 SZD-47 wyczynowy (projekt) Adam Meus - - - 0 -
51 SZD-48 Jantar Standard 2/3 wyczynowy Władysław Okarmus 10 grudnia 1977 r. January Roman - 634
Szybowiec SZD-48 Jantar Standard 3.jpg
52 SZD-48M Brawo wyczynowy Stanisław Zientek 13 kwietnia 1985 r. - SP-3333 3 -
53 SZD-49 Jantar Standard K wyczynowy Władysław Okarmus 10 października 1978 r. Adam Zientek SP-2583 1 -
54 SZD-50 Puchacz szkolno-treningowy Adam Meus 21 grudnia 1976 r. Adam Zientek SP-3067 300
G-CFXO (14136777299).jpg
55 SZD-51 Junior szkolno-treningowy Stanisław Zientek 31 grudnia 1980 r. January Roman SP-3211 259
PH-876 PZL Bielsko SZD-51-1.JPG
56 SZD-52 Krokus wyczynowy Adam Kurbiel 28 lutego 1981 r. Jerzy Śmielkiewicz SP-3214 8 -
57 SZD-53 wyczynowy (projekt) Adam Kurbiel - - - 0 -
58 SZD-54 Perkoz szkolno-wyczynowy Adam Meus 8 maja 1991 r. Jerzy Śmielkiewicz - -
Szybowiec SZ-54 Perkoz nad Tatrami.jpg
59 SZD-55 Promyk wyczynowy Tadeusz Łabuć 15 sierpnia 1988 r. January Roman SP-P501 121
Szybowiec SZD-55.jpg
60 SZD-56 Diana wyczynowy Bogumił Bereś 29 listopada 1990 Jacek Żak - 4
Sebastian Kawa over the Andes.JPG
61 SZD-59 Acro wyczynowy Jan Knapik 9 sierpnia 1991 r. - - 40
Walldorf - SZD-59 Acro D-5719 2015-08-30 17-15-39.JPG

Poza szybowcami skonstruowano w SZD również wyciągarki szybowcowe "Żubr" i "Tur", ściągarkę "Ryś" oraz uniwersalne przyczepy szybowcowe do transportu samochodowego[10].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Babiejczuk, Grzegorzewski 1974 ↓, s. 111-131.
  2. a b Szybowcowy Zakład Doświadczalny (SZD) (pol.). samolotypolskie.pl. [dostęp 2019-09-27].
  3. a b Henryk Szydłowski 1986 ↓, s. 253.
  4. a b Zdzisław Brodzki, Stefan Górski, Ryszard Lewandowski: Ilustrowana Encyklopedia dla Wszystkich. Lotnictwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, 1979, s. 249-250. ISBN 83-204-0005-8.
  5. Henryk Szydłowski 1986 ↓, s. 251.
  6. Henryk Szydłowski 1986 ↓, s. 202.
  7. Babiejczuk, Grzegorzewski 1974 ↓, s. 112.
  8. Tadeusz Kostia 1998 ↓, s. 68.
  9. Babiejczuk, Grzegorzewski 1986 ↓, s. 113.
  10. Tadeusz Kostia 1998 ↓, s. 69.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Janusz Babiejczuk, Jerzy Grzegorzewski: Polski przemysł lotniczy 1945 - 1973. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1974. OCLC 831052958.
  • Zdzisław Brodzki, Stefan Górski, Ryszard Lewandowski: Ilustrowana Encyklopedia dla Wszystkich. Lotnictwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, 1979. ISBN 83-204-0005-8.
  • Andrzej Glass, Tomasz Murawski: Polskie szybowce 1945-2011. Problemy rozwoju. Bielsko-Biała: Wydawnictwo SCG, 2012. ISBN 978-83-932826-0-9. OCLC 804836344.
  • Tadeusz Kostia: Polska myśl techniczna i przemysł lotniczy w minionym 80-leciu [w:] 80 lat lotnictwa polskiego : historia i współczesność : materiały z konferencji. T. 1. Warszawa: Zespół Redakcyjno-Wydawniczy WLiOP, 1998, s. 68-69. ISBN 83-909950-1-8. OCLC 830196964.
  • Henryk Szydłowski (red.): Polskie lotnictwo sportowe. Kraków: KAW, 1986. ISBN 83-03-01157-X. OCLC 803064028.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]