Hafiz al-Asad

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Hafiz al-Assad)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Hafiz al-Asad
Hafez al-Assad.jpg
Data i miejsce urodzenia 6 października 1930
Al-Kardaha
Data i miejsce śmierci 10 czerwca 2000
Damaszek
Syria Prezydent Arabskiej Republiki Syrii
Przynależność polityczna Partia Baas
Okres urzędowania od 22 lutego 1971
do 10 czerwca 2000
Poprzednik Ahmad al-Chatib
Następca Abd al-Halim Chaddam (p.o.)
Syria Premier Syrii
Przynależność polityczna Partia Baas
Okres urzędowania od 21 listopada 1970
do 3 kwietnia 1971
Poprzednik Nur ad-Din al-Atasi
Następca Abd ar-Rahman Chlajfawi
Syria Minister Obrony
Przynależność polityczna Partia Baas
Okres urzędowania od 23 lutego 1966
do 21 grudnia 1972
Poprzednik Muhammad Umran
Następca Mustafa Tlas
Syria Sekretarz Syryjskiego Przywództwa Regionalnego Partii Baas
Okres urzędowania od 18 listopada 1970
do 10 czerwca 2000
Poprzednik Nur ad-Din al-Atasi
Następca Baszszar al-Asad
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Hafiz al-Asad
حافظ الأسد
Hafiz al-Asad
generał generał
Przebieg służby
Lata służby 1952-1972
Siły zbrojne Siły Zbrojne Syrii
Główne wojny i bitwy Zamach stanu w Syrii (1963), Zamach stanu w Syrii (1966), Wojna sześciodniowa, Wojna na wyniszczenie, Czarny wrzesień (1970), Zamach stanu w Syrii (1970)

Hafiz al-Asad (ur. 6 października 1930 w Al-Kardaha, zm. 10 czerwca 2000 w Damaszku) – wojskowy i polityk syryjski, minister obrony w latach 1966-1972, premier w latach 1970-1971, prezydent Syrii w latach 1971-2000.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość i wczesna działalność[edytuj | edytuj kod]

Rodzina, wczesna edukacja[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z alawickiej rodziny chłopskiej ze wsi Kardaha. Był synem Alego Sulajmana i jego drugiej żony Naisy. Urodził się jako czwarte dziecko z tego związku; z poprzedniego małżeństwa jego ojciec miał już trzech synów i dwie córki. Po Hafizie przyszła na świat jeszcze dwójka dzieci[1].

Hafiz al-Asad nauczył się czytać od przywódcy miejscowej społeczności religijnej. Następnie był jednym z pierwszych uczniów szkoły podstawowej, którą w jego wsi otworzyły francuskie władze mandatowe[2]. W wieku dziewięciu lat rodzice wysłali go na dalszą naukę do Latakii. Początkowo mieszkał razem z zamężną siostrą. Następnie jednak jej mąż został skierowany do pracy w innym mieście i dziewięciolatek spędził resztę roku szkolnego w pensjonacie prowadzonym przez dalekich krewnych rodziny. Po roku wrócił do rodzinnej wsi i w 1942 zdał egzamin kończący edukację na poziomie podstawowym[3].

W 1944 rozpoczął naukę w szkole średniej w Latakii. W pierwszych dwóch latach nauki był najlepszym uczniem w klasie. Egzamin dojrzałości zdał w 1951[4]. Również w szkole średniej zainteresował się polityką[4]. W wieku szesnastu lat wstąpił do partii Baas[5].

W 1948 zamierzał jako ochotnik wstąpić do sił syryjskich walczących w wojnie izraelsko-arabskiej, nie został jednak przyjęty[6]. Klęska państw arabskich w wojnie z Izraelem znacząco przyczyniła się do rozwoju antysyjonistycznych poglądów al-Asada, które wyrażał on w całej swojej karierze politycznej[6]. Równocześnie, podobnie jak inni członkowie partii Baas, sprzeciwiał się panującemu w niepodległej Syrii ustrojowi. Uczestniczył w demonstracjach antyrządowych (niekiedy wdając się w bójki z sympatykami konkurencyjnych partii oraz z policją), pisał na murach antysystemowe hasła, przemycał partyjne pamflety i ulotki z Damaszku, a następnie rozrzucał je w mieście. W swoim mieszkaniu organizował nielegalne spotkania komórki partyjnej. Jego działalności w partii nie aprobowała rodzina, w szczególności ojciec, co jednak nie miało wpływu na postępowanie al-Asada[6]. W roku, w którym ukończył szkołę średnią, został wybrany na przewodniczącego Związku Studentów Syrii[6].

Nauka w szkole wojskowej[edytuj | edytuj kod]

Hafiz al-Asad jako kadet

Po ukończeniu szkoły średniej al-Asad pragnął początkowo studiować medycynę, być może inspirując się postacią Wahiba al-Hanima, jednego z działaczy partii Baas. Mógł kierować się także względami ekonomicznymi, wybierając jeden z najbardziej prestiżowych i najlepiej płatnych zawodów w ówczesnej Syrii. Miał zamiar studiować na Uniwersytecie św. Józefa w Bejrucie prowadzonym przez jezuitów, jednak jego rodzina nie miała funduszy nawet na opłacenie jego przejazdu do Bejrutu w celu załatwienia wstępnych formalności związanych z przyjęciem na studia. Ostatecznie al-Asad rozpoczął jesienią 1951 studia w Akademii Wojskowej w Hims, jedynej szkole tego szczebla, która nie wymagała opłat za naukę, jak również gwarantowała słuchaczom zakwaterowanie, wyżywienie i pensję[7].

Al-Asad należał do grupy pierwszych piętnastu kadetów szkolonych w Aleppo na potrzeby tworzonych właśnie syryjskich sił powietrznych. Przeszedł zarówno szkolenie lotnicze, jak i ogólnowojskowe. W 1955 ukończył szkołę, uzyskując dodatkowo puchar za osiągnięcia w zakresie akrobacji lotniczej[7].

Jako kadet al-Asad nadal działał w syryjskim ruchu studenckim. Uczestniczył w kongresach studenckich; pod wpływem podróży po kraju i rozmów z innymi studentami doszedł do przekonania, że Syria jest państwem zacofanym, w którym panuje społeczna niesprawiedliwość[8]. Znaczący wpływ na ewolucję jego poglądów miało powstanie chłopskie w 1951[9].

Służba wojskowa[edytuj | edytuj kod]

Po ukończeniu szkoły i promocji na stopień oficerski al-Asad został skierowany do służby w bazie lotniczej Mazza k. Damaszku[10]. Dzięki wyróżniającym go umiejętnościom, jak również dzięki silnej pozycji, jaką partia Baas zdobyła w korpusie oficerskim, został wytypowany do dalszego szkolenia i w 1955 wysłany w tym celu do Kairu na półroczny kurs[11]. Do Syrii wrócił w 1956 i kontynuował służbę w bazie w Najrab pod Aleppo. Był szanowany przez żołnierzy, natomiast oficerowie wyżsi stopniem uważali go za zbyt niezależnego[12].

Po pobycie w Egipcie był zafascynowany postacią Gamala Abdel Nasera i początkowo pozytywnie odniósł się do zawarcia unii egipsko-syryjskiej, po której powstała Zjednoczona Republika Arabska[13]. W połowie 1958 znalazł się w niewielkiej grupie pilotów syryjskich skierowanych na szkolenie w ZSRR. Do państwa tego nastawiony był sceptycznie z uwagi na silny w nim ateizm oraz na fakt błyskawicznego uznania przez nie państwa Izrael w 1948. Równocześnie zdawał sobie sprawę z poparcia, jakiego Związek Radziecki udzielał Egiptowi i Syrii po rewolucji Wolnych Oficerów i pogorszeniu się stosunków obu państw z Zachodem. Kurs w ZSRR trwał 10 miesięcy i al-Asad wrócił z niego do kraju wiosną 1959[14].

Po powrocie z ZSRR al-Asad przekonał się, że unia z Egiptem nie dała Syrii spodziewanych korzyści. Przekonał się także, że rząd Zjednoczonej Republiki Arabskiej, zdominowany przez Egipcjan, zdelegalizował partię Baas i zwalczał polityczne ambicje syryjskich wojskowych. Oznaczało to zamknięcie dwóch dróg awansu społecznego, z których miał zamiar skorzystać al-Asad[15]. Syryjscy wojskowi podejrzewani o zaangażowanie polityczne - zwłaszcza w Syryjskiej Partii Komunistycznej lub w partii Baas - byli kierowani na emeryturę lub przenoszeni do służby na terytorium Egiptu. W końcu 1959 przeniesiona do Kairu została cała eskadra MiG-19, w której służył al-Asad[16].

Komitet Wojskowy[edytuj | edytuj kod]

W Kairze al-Asad obracał się przede wszystkim w towarzystwie innych wojskowych syryjskich. Nastawienie Egipcjan do unii z Syrią było już w tym czasie negatywne; przede wszystkim działaczy dawnej partii Baas postrzegano nie jako partnerów, lecz osoby podejrzane i sprawiające liczne problemy. Równocześnie syryjscy wojskowi działający dawniej w partii Baas doszli do przekonania, że klęska unii była w znacznej mierze wynikiem błędnej polityki jej cywilnych liderów - Michela Aflaka i Salah ad-Dina al-Bitara. Poglądom takim zaczął hołdować także al-Asad, który w 1960 znalazł się w grupie pięciu oficerów tworzących nową tajną organizację - Komitet Wojskowy. Jako inspiracja dla niej posłużyła organizacja egipskich Wolnych Oficerów, jak również fakt, iż w niepodległej Syrii kilkakrotnie do władzy drogą zamachu stanu dochodzili wojskowi[17]. Liderem grupy był początkowo najwyższy w niej stopniem pułkownik porucznik Muhammad Umran, poza nim w Komitecie Wojskowym znaleźli się majorzy Salah Dżadid oraz Ahmad al-Mir oraz kapitanowie al-Asad i Abd al-Karim al-Dżundi. Al-Asad, Umran i Dżadid byli alawitami, al-Mir i al-Dżundi - ismailitami. Wszyscy przed 1958 działali w partii Baas[17].

Początkowo grupa nie planowała samodzielnie przejąć władzy w Syrii. Zamierzała jedynie działać na rzecz odbudowy partii Baas, zachowania i przekształcenia unii z Egiptem oraz obalenia w Syrii dotychczasowego porządku polityczno-społecznego. Obserwując narastanie antyunijnych nastrojów w rodzinnym kraju pod nieformalnymi rządami egipskiego marszałka Abd al-Hakima Amira oraz kierującego służbami bezpieczeństwa Abd al-Hamida as-Sarradża, uznała obronę związku z Egiptem za swoje najważniejsze zadanie[17]. Członkowie Komitetu Wojskowego bezskutecznie ubiegali się o zgodę na powrót do służby w Syrii. Jedynie Dżadid i Umran odbyli kilka podróży do kraju, szerząc program dawnej partii Baas wśród wojskowych i pozyskując nowych sympatyków. Również al-Asad brał udział w budowaniu sieci kontaktów i współpracowników, nie ujawniając jednak istnienia tajnego Komitetu Wojskowego[18].

We wrześniu 1961 unia egipsko-syryjska została zerwana po zamachu stanu Abd al-Karima an-Nahlawiego, popartym przez warstwę syryjskich notabli miejskich, którzy w Zjednoczonej Republice Arabskiej stracili dawną uprzywilejowaną pozycję. Część syryjskich oficerów przebywających w tym momencie w Egipcie została uwięziona. Al-Asad spędził 44 dni w areszcie, po czym został razem z kolegami wymieniony na grupę oficerów egipskich przebywających we wrześniu 1961 w Syrii i uwięzionych po przewrocie. Nowy głównodowodzący syryjskich sił zbrojnych generał major Zahr ad-Din nie ufał wojskowym przybyłym z Egiptu. Al-Asad początkowo został skierowany na bezterminowy urlop, a następnie razem z 62 innymi oficerami związanymi z partią Baas (w tym czterema towarzyszami z Komitetu Wojskowego) usunięty z armii i skierowany do pracy biurowej w ministerstwie. Trafił do departamentu transportu morskiego w ministerstwie gospodarki. W poczuciu niesprawiedliwego traktowania uchylał się od pracy, zgłaszając się jedynie co miesiąc po wynagrodzenie[19].

Komitet Wojskowy przystąpił w tym czasie do odbudowywania i rozszerzania tajnej organizacji oficerów, którą zapoczątkował jeszcze w Kairze. Członkowie grupy nawiązali także kontakty z wojskowymi o poglądach naserystowskich, zamierzali bowiem walczyć o odnowienie unii z Egiptem. W odróżnieniu od naserystów pragnęli jednak odbudować unię na nowych warunkach, gwarantujących partii Baas istotną pozycję w państwie i ograniczających władzę prezydenta, a nie jedynie domagać się przywrócenia jedności obu państw. Wymienione różnice w poglądach szybko doprowadziły do konfliktu między obydwiema grupami[19].

W czasie kryzysu w dniach 28 marca-2 kwietnia 1962 al-Asad, Dżadid i Umran wystąpili najpierw w obronie prezydenta Nazima al-Kudsiego przeciwko drugiemu puczowi an-Nahlawiego, a następnie uczestniczyli w drugim przewrocie, kierowanym przez naserystów, którego celem było przywrócenie unii z Egiptem. Zorientowawszy się, że wbrew ich stanowisku puczyści mają zamiar prosić Egipt o restytucję unii bez żadnych warunków wstępnych, porzucili ich jeszcze przed klęską zamachu stanu. Al-Asad zbiegł do Libanu, jednak został uwięziony w Bejrucie, a następnie odesłany do Syrii, gdzie trafił do więzienia Mazzah. Po przesłuchaniu zwolniono go za kaucją, jednak policja nadal podejrzewała go o działalność spiskową[19].

W okresie rządów partii Baas[edytuj | edytuj kod]

Zamach stanu 8 marca 1963[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Zamach stanu w Syrii (1963).

Od kwietnia 1962 al-Asad i pozostali członkowie Komitetu Wojskowego w tajemnicy przygotowywali się do przejęcia władzy drogą zamachu stanu. Wiedząc, iż w Syrii nie istniał żaden masowy ruch rewolucyjny, zdawali sobie sprawę, że jedyną możliwością zbudowania przez nich rządu i wdrażania lewicowego programu jest uzyskanie niezbędnego poparcia w wojsku[20]. Przygotowując się do przejęcia władzy drogą przewrotu, nie wypracowali szczegółowego programu politycznego i metod wdrażania swoich idei w życie. Wrogo odnosili się jednak do reformistycznej taktyki lansowanej przez liderów cywilnych struktur partii Baas Aflaka i al-Bitara[21]. Komitet Wojskowy poszukiwał sojuszników przede wszystkim wśród oficerów niezwiązanych z żadną partią polityczną oraz ponownie wśród naserystów. W końcu 1962 w ścisłym kierownictwie spisku znaleźli się al-Asad, Dżadid i Umran razem z pozyskanymi do współpracy oficerami: Muhammadem as-Sufim, Raszidem al-Kutajnim oraz Zijadem al-Haririm. Równocześnie Komitet Wojskowy nieufnie odnosił się do cywilnego kierownictwa partii Baas. Dla powodzenia zamachu stanu, organizowanego przez mało znanych wojskowych, potrzebne było poparcie znacznie bardziej rozpoznawalnych przywódców cywilnych struktur partii, w tym jednego z jej twórców, Michela Aflaka. Ten z kolei zdawał sobie sprawę z faktu, że bez udziału wojska partia Baas nigdy nie dojdzie do władzy. Dlatego, nie znając nawet szczegółów przygotowywanego zamachu i nie poruszając kwestii podziału władzy po sukcesie przewrotu, udzielił Komitetowi Wojskowemu poparcia[22].

Komitet Wojskowy przyspieszył przygotowania do przewrotu po zamachu stanu w Iraku, w którym działacze miejscowego oddziału partii Baas w porozumieniu ze swoimi sympatykami w wojsku obalili rządzącego autorytarnie od czasu rewolucji irackiej r. 1958 premiera Abd al-Karima Kasima. Ostatecznie zamach stanu miał miejsce w nocy z 7 na 8 marca 1963. W czasie przewrotu al-Asad osobiście brał udział w opanowaniu bazy lotnictwa w Dumair[23]. Z uwagi jednak na fakt, że był najmłodszym i najniższym stopniem członkiem Komitetu Wojskowego, odegrał przy przeprowadzaniu zamachu mniejszą rolę niż Dżadid i Umran[24].

Po zwycięstwie puczu członkowie Komitetu Wojskowego wrócili do służby czynnej w armii syryjskiej; al-Asad otrzymał awans na stopień pułkownika porucznika i został komendantem bazy, którą zdobywał w czasie przewrotu, faktycznie zaś kierował całymi syryjskimi siłami powietrznymi. Znalazł się w najściślejszym kręgu władzy: mimo powołania Narodowej Rady Dowództwa Rewolucji, której przewodził Salah ad-Din al-Bitar, faktyczne kierownictwo spraw państwowych spoczywało w rękach Dżadida, Umrana i al-Asada. Podejmowali oni kluczowe decyzje kolektywnie na tajnych spotkaniach. Zdając sobie jednak sprawę z faktu, że nadal pozostawali postaciami nieznanymi na arenie międzynarodowej, zgodzili się przekazać urząd ministra spraw wewnętrznych w ręce gen. Amina al-Hafiza, pozornie oddając mu władzę[24]. On też przeprowadził na przełomie kwietnia i maja 1963 czystki w armii syryjskiej, usuwając z niej naserystów, opowiadających się za restytucją unii z Egiptem, a następnie stłumił przeprowadzoną przez nich w lipcu próbę zamachu stanu, dowodzoną przez płk Dżasim Alwan. Z trójki wpływowych członków Komitetu Wojskowego al-Asad był najmniej wrogo nastawiony do naserystów, a części aresztowanych uczestników puczu, którzy odegrali pomniejszą rolę w jego przygotowaniu, umożliwił powrót do armii[24].

1963-1966[edytuj | edytuj kod]

W 1963 al-Asad został wybrany do ośmioosobowego Przywództwa Regionalnego partii Baas[a]. Nadal jednak jego wpływ na państwo był mniejszy niż Dżadida i Umrana, był także postacią mniej rozpoznawalną niż gen. al-Hafiz. W Przywództwie Regionalnym znalazł się na lewicy i opowiadał się w szczególności za likwidacją wszelkiego rodzaju przywilejów, w szczególności wysokiej pozycji miejskiej elity i posiadaczy ziemskich na wsi. Jego umiejętności administracyjne oraz znajomość problemów całego państwa syryjskiego nadal były przy tym niewielkie[25].

Po kongresie regionalnym partii Baas w październiku 1963 al-Asad, w porozumieniu z pozostałymi członkami Komitetu Wojskowego, zajął się dalszym upowszechnianiem jego koncepcji wśród żołnierzy. Celem Komitetu było zakończenie politycznych dyskusji i rywalizacji różnych frakcji w armii, uczynienie jej siłą bezwzględnie wierną partii Baas. Al-Asad aktywnie włączył się w tworzenie komórek partyjnych we wszystkich jednostkach, odbywając szereg podróży po syryjskich garnizonach i wprowadzając na stanowiska dowódcze osoby wierne Komitetowi[26]. W kwietniu 1964 na forum Przywództwa Regionalnego poparł stłumienie przy pomocy wojska zamieszek w Hamie[27]. Sprawa Hamy stała się przyczyną pierwszego poważnego konfliktu w Komitecie Wojskowym: podczas gdy Salah Dżadid opowiadał się za spacyfikowaniem powstania zorganizowanego przez miejskich notabli oraz miejscowy oddział Stowarzyszenia Braci Muzułmanów, Muhammad Umran był skłonny przystąpić do rozmów z buntownikami. Al-Asad podzielił stanowisko Dżadida, które ostatecznie przeważyło. Jeszcze w tym samym roku Umran został usunięty ze wszystkich stanowisk, jakie dotąd sprawował[28].

W grudniu 1964 al-Asad otrzymał awans na generała majora i został dowódcą syryjskich sił powietrznych[28]. Od tego momentu podległe mu siły sporadycznie wspierały partyzantkę palestyńską[29].

Po usunięciu Muhammada Umrana relacje al-Asada i Dżadida z cywilnymi przywódcami, założycielami partii Baas jeszcze się pogorszył. Michel Aflak i Salah ad-Din al-Bitar bezskutecznie starali się doprowadzić do wycofania się armii z syryjskiego życia politycznego[30]. Nieoczekiwanie starsze pokolenie działaczy Baas poparł gen. Amin al-Hafiz, który pragnął sam przejąć władzę w kraju. W listopadzie 1965 doprowadził on do rozwiązania Przywództwa Regionalnego partii Baas i stanął na czele Rady Prezydenckiej, usuwając równocześnie członków Komitetu Wojskowego z Narodowej Rady Dowództwa Rewolucji. Al-Asad, pod pretekstem leczenia choroby pleców i szyi, wyjechał wówczas do Wielkiej Brytanii i pozostał tam przez trzy miesiące[31].

21 lutego 1966 Salah Dżadid i skupieni wokół niego oficerowie dokonali zamachu stanu, który ostatecznie odsunął od władzy gen. al-Hafiza i starsze pokolenie działaczy partyjnych. Al-Asad wrócił do Syrii, gdy przewrót już trwał. Podległe mu siły powietrzne nie wzięły udziału w walkach; al-Asad wykonywał jedynie telefony do różnych jednostek, przekonując dowódców do poparcia puczu[31].

Po zamachu stanu w 1966[edytuj | edytuj kod]

Jedną z pierwszych decyzji nowych władz było powierzenie al-Asadowi funkcji ministra obrony Syrii[31]. Pierwszoplanową postacią w Syrii po przewrocie był jednak Salah Dżadid, chociaż nie objął żadnego państwowego urzędu i pozostawał jedynie zastępcą przewodniczącego Przywództwa Regionalnego partii Baas. Wprowadził natomiast swoich współpracowników na stanowiska prezydenta, premiera i ministra spraw zagranicznych (zostali nimi odpowiednio Nur ad-Din al-Atasi, Jusuf Zu’ajjin oraz Ibrahim Machus). Al-Asad poparł socjalistyczny program nowego rządu, chociaż jego prywatne poglądy polityczne były mniej radykalne, niż Dżadida[32].

We wrześniu 1967 próbę obalenia rządu podjął Salim Hatum, oficer związany z partią Baas, uczestnik zamachu stanu z marca 1963, rozczarowany faktem, iż nie uzyskał po nim żadnych znaczących stanowisk. Uzyskał poparcie oficerów pochodzenia druzyjskiego, zaniepokojonych wzrostem znaczenia alawitów. Plany przewrotu zostały częściowo wykryte w sierpniu 1965, jednak sam Hatum nie został z nimi powiązany. Aby uspokoić nastroje wśród Druzów, Salah Dżadid oraz prezydent al-Atassi i Dżamil Szajja, jedyny Druz w regionalnym kieronictwie partii Baas, 8 września osobiście udali się do największego druzyjskiego miasta - Suwajdy. Na miejscu, w czasie spotkania z delegacją władz lokalnych, został uwięziony przez spiskowców Hatuma. Życie uratowała mu interwencja al-Asada, który skierował przeciwko Hatumowi siły powietrzne. Autorzy nieudane go przewrotu zbiegli do Jordanii. Aby ostatecznie zakończyć spiski wojskowe, al-Asad i Dżadid usunęli następnie z wojska ok. 400 oficeró[33].

Najważniejszym problemem al-Asada jako ministra obrony były napięte relacje syryjsko-izraelskie. Spór graniczny o odcinek nad Jeziorem Galilejskim między obydwoma krajami rozpoczął się jeszcze przed zamachem stanu z 1966. Al-Asad zdawał sobie sprawę z faktu, że armia syryjska była o wiele słabsza niż siły zbrojne przeciwnika. W pierwszych miesiącach sprawowania przez niego obowiązków ministra na granicy syryjsko-izraelskiej regularnie dochodziło do incydentów, w których Syryjczycy ponosili same porażki[34]. Na ograniczoną skalę wspierał palestyńską partyzantkę, przekazując im broń, udostępniając dwa obozy szkoleniowe i polecając wykonanie niewielkich aktów sabotażu[29]. Od lipca 1966, w odpowiedzi na zestrzelenie dwóch syryjskich MiGów i zniszczenie prowadzonych nad granicą prac inżynieryjnych, al-Asad w porozumieniu z innymi rządzącymi Syrią kierował palestyńskich partyzantów na antyizraelskie rajdy[29]. Najprawdopodobniej syryjska elita polityczna zdawała sobie doskonale sprawę z tego, że tak prowadzona walka z Izraelem nie ma szans na ostateczne zwycięstwo, pragnęła jednak sprawiać wrażenie, że nie ustaje w zwalczaniu największego wroga świata arabskiego[35].

Kwestia palestyńska poróżniła al-Asada z Dżadidem. Al-Asad nie podzielał jego wiary w możliwość wywołania, poprzez wspieranie Palestyńczyków, antyizraelskiej "wojny ludowej", która mogłaby być równie skuteczna, co wojna konwencjonalna[35][36]. Minister obrony uważał również, że otwarta wojna z Izraelem byłaby niekorzystna dla Syrii[35]. Ostatecznie jednak Syria (podobnie jak Jordania) podpisała umowę wojskową z Egiptem, którego prezydent Naser postanowił zbrojnie uderzyć na Izrael po otrzymaniu z ZSRR informacji (być może z gruntu sfałszowanych) o planowanym ataku izraelskim na Syrię[37].

Wojna sześciodniowa. Walka o władzę z Salahem Dżadidem[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Wojna sześciodniowa.

W wojnie sześciodniowej, jaka wybuchła 5 czerwca 1967, źle wyposażone i wyszkolone wojska syryjskie poniosły klęskę[38]. Początkowo podległe al-Asadowi siły powietrzne zachowywały się biernie; ich działania ograniczyły się do kilkukrotnego zbombardowania izraelskich nadgranicznych miejscowości[39]. Następnie izraelskie uderzenie praktycznie zniszczyło podległe mu oddziały. Po stracie wzgórz Golan i góry Hermon (odpowiednio 10 i 12 czerwca 1967) al-Asad opuścił ministerstwo obrony i przez trzy dni odmawiał widzenia się z kimkolwiek[40].

Klęska zapoczątkowała gwałtowne spory w syryjskiej elicie władzy. Al-Asad odmawiał uznania swojej odpowiedzialności za całkowitą przegraną armii i twierdził, że prawdziwym jej źródłem była błędna polityka Dżadida[41][36]. Część członków partii Baas domagała się usunięcia al-Asada z organizacji, głosowano również nad wykluczeniem go ze składu Regionalnego Przywództwa partii, ostatecznie jednak kroki takie nie zostały podjęte[42].

Po wojnie sześciodniowej al-Asad ostatecznie przestał utożsamiać się z radykalną polityką Dżadida, w szczególności w sprawach zagranicznych. Nie zgadzał się z dalszym wspieraniem palestyńskiej partyzantki w nadziei na wywołanie "wojny ludowej", z czego Dżadid po czerwcu 1967 się nie wycofał[41]. Uważał także, że wzmacnianie syryjskich sił zbrojnych w celu odzyskania straconych ziem było ważniejsze niż socjalistyczne przekształcenia w kraju, na których skupiał się Dżadid i jego współpracownicy[41]. Opowiadał się ponadto za poprawą stosunków z Irakiem, mimo trwającego od ponad roku sporu z tamtejszym oddziałem partii Baas i udzieleniem przez Bagdad azylu m.in. gen. al-Hafizowi oraz Aflakowi[43].

Na początku 1968 al-Asad i Dżadid byli już w otwartym konflikcie o władzę w Syrii, wokół struktur wojskowych i partyjnych ukształtowały się dwa rywalizujące ośrodki. Stopniowo jednak przewagę zdobywał al-Asad; Dżadid błędnie założył, że będzie w stanie za pomocą cywilnych struktur partyjnych kontrolować armię. Jeszcze w październiku 1968 na dwóch kongresach partii Baas (regionalnym i krajowym) al-Asad zdołał doprowadzić do pozbawienia urzędu premiera Jusufa Zu’ajjina, jednak większość zgłoszonych przez niego wniosków została odrzucona[44]. W końcu roku pozycja al-Asada w państwie była już jednak silniejsza[44]. W pierwszych miesiącach roku następnego, równolegle z publicznymi dyskusjami politycznymi między rywalami, dochodziło do starć pomiędzy wiernymi Dżadidowi siłami bezpieczeństwa i paramilitarnymi oddziałami dowodzonymi przez młodszego brata al-Asada - Rifaata. Między 25 a 28 lutego 1969 obaj bracia przy pomocy wojska opanowali radiostacje w Damaszku i Aleppo, redakcje przychylnych Dżadidowi pism Al-Baas i Al-Thawra, jak również siedziby popierających go komórek partyjnych w Latakii i Tartusie. Działania Rifaata al-Asada doprowadziły do samobójstwa stojącego na czele służb bezpieczeństwa Abd al-Karima al-Dżundiego. Al-Asad mógł już w tym momencie zlikwidować Przywództwo Regionalne partii Baas, pozbawiając Dżadida wszystkich funkcji, nie uczynił tego jednak, a jedynie zmusił partię do złagodzenia swojej linii politycznej. Z oficjalnej retoryki partii zniknęły nawiązania do walki klasowej, zwolniono część więźniów politycznych i zaprzestano ataków na niesocjalistyczne kraje arabskie. Do rządu dopuszczeni zostali politycy bardziej umiarkowani, poprawie uległy stosunki z Irakiem i Jordanią. Równocześnie w marcu 1969 rywalizacja między syryjskimi przywódcami zaczęła być postrzegana jako jeden z ważniejszych problemów świata arabskiego, a Gamal Abdel Naser oraz Huari Bumedien oferowali swoją mediację w sporze między nimi[44].

Hafiz al-Asad ostatecznie przejął władzę po kryzysie związanym z wydarzeniami Czarnego Września w Jordanii. Dżadid ponownie ogłosił poparcie Syrii dla Organizacji Wyzwolenia Palestyny i skierował jej na pomoc brygadę pancerną[36]. Początkowo al-Asad uznał tę decyzję za słuszną[45]. Następnie uznał jednak, że Syria jest nadal zbyt słaba, by prowokować Izrael[46], a jawne popieranie Palestyńczyków jeszcze pogorszy jej pozycję międzynarodową, zwłaszcza w oczach wielkich mocarstw[47]. Wobec tego nie skierował podległych sobie sił powietrznych dla jej wsparcia, co doprowadziło do klęski syryjskiej interwencji[36].

Na kongresie krajowym partii Baas w dniach 30 października-12 listopada 1970 działalność al-Asada została, na wniosek Dżadida, potępiona. Kongres pozbawił go stanowiska ministerialnego, a jego protegowanego Mustafę Tlasa usunął ze stanowiska szefa sztabu. Decyzje kongresu nigdy nie zostały wdrożone w życie[48], gdyż natychmiast po zakończeniu obrad al-Asad przeprowadził ze swoimi zwolennikami w armii zamach stanu. 13 listopada Dżadid, jak również prezydent al-Atasi, były premier Zu’ajjin[36] i wierni im działacze partyjni zostali aresztowani. Przewrót miał bezkrwawy przebieg. Al-Asad umożliwił części pokonanych przeciwników politycznych emigrację. Najważniejsi trafili jednak na wiele lat do więzienia: Zu’ajjin był przetrzymywany w więzieniu Mezze dziesięć lat, Nur ad-Din al-Atasi - do 1992, zaś Dżadid do śmierci w 1993[48]. Większość szeregowych działaczy sympatyzujących z Dżadidem została jednak szybko zwolniona lub w ogóle nie podległa aresztowaniom. Al-Asad umożliwił im dalszą działalność pod warunkiem, że nie będą starali się torpedować wdrażania jego programu. Z powodu niedoboru kadr umożliwił powrót do partii nawet osobom z kręgu Michela Aflaka, które w 1966 zostały w niej wykluczone[49]. Dopuszczając powrót starych działaczy, al-Asad zorganizował w 1971 pokazowy proces Aflaka i gen. al-Hafiza (obu sądzono in absentia) oraz ponad setki ich zwolenników. Obydwaj zostali skazani na śmierć za rzekome przygotowywanie przewrotu w Syrii w 1970, za pieniądze irackie; obecni na procesie podsądni otrzymali kary więzienia. Po kilku miesiącach al-Asad odwołał orzeczone wyroki śmierci i zwolnił innych skazanych. Cała sprawa miała być jednak jasnym sygnałem, że powrót dawnych przywódców partii Baas jest niemożliwy[50].

Sekretarzem generalnym partii Baas został osobiście al-Asad i pod jego kierunkiem wyłoniono nowe Tymczasowe Przywództwo Regionalne. Z czasem przekształcono je w stałe przywództwo liczące 21 osób[50].

Samodzielne rządy w Syrii[edytuj | edytuj kod]

Utrwalanie władzy[edytuj | edytuj kod]

Inauguracja pierwszej kadencji prezydenckiej al-Asada w parlamencie syryjskim, marzec 1971

Od zamachu stanu w 1970 al-Asad sprawował władzę w sposób dyktatorski, jednoosobowo[51]. Jedynym organem, który spotykał się regularnie i mógł mu doradzać w sprawach polityki bieżącej, było 21-osobowe Przywództwo Regionalne partii Baas. Również na tym forum al-Asad miał jednak decydujący głos[50]. Partia była znaczącym oparciem władzy al-Asada. Przez cały okres jego rządów regularnie odbywały się jej krajowe kongresy. Organizacja zmieniła jednak swój charakter - przestała być organizacją intelektualistów i idealistów, lecz podstawowym narzędziem rządzenia krajem, typową partią władzy[50].

Według niektórych autorów dojście al-Asada do władzy zostało przyjęte z zadowoleniem, gdyż był on uważany za bardziej liberalnego niż Dżadid[49]. Ze szczególnym zadowoleniem zamach stanu przyjęło zamożne mieszczaństwo sunnickie, które straciło najwięcej na socjalistycznych reformach w Syrii[52].

System rządów al-Asada zachował podstawowe założenia polityczne poprzednika. Podobnie jak Dżadid, al-Asad opierał swoją władzę na umożliwieniu awansu społecznego najuboższym warstwom społecznym (chociaż starał się zyskać popularność także wśród drobnych właścicieli i rzemieślników miejskich, jak również sunnitów z rodzin dominujących niegdyś w życiu politycznym) i zachował opartą na wzorcach radzieckich centralizację. Inspiracją dla niego był również system rządów Gamal Abdel Nasera[49].

Natychmiast po dojściu do władzy al-Asad objechał całą Syrię, chcąc stać się postacią rozpoznawalną w kraju, w odróżnieniu od poprzednich dyktatorów kraju. Spotykał się z mieszkańcami całych wsi, przyjmując od nich listy i petycje z prośbami o pomoc. Głównym hasłem propagandowym w tym okresie była potrzeba powrotu do jedności narodowej. W tym celu al-Asad ogłosił również rehabilitację surowo krytykowanych po 1963 polityków działających w latach poprzednich. Bardziej liberalna atmosfera zapanowała również w sztuce: w 1971 zezwolono na inscenizację sztuki Saadallaha Wannusa ukazującą wojnę sześciodniową w sposób odmienny niż oficjalna propaganda i ujawniającą jej fałszywość[49].

Wkrótce po zamachu stanu al-Asad ograniczył działalność służb bezpieczeństwa, zmniejszył także uprawnienia wojska w zakresie ścigania przestępstw, przekazując je policji. Wycofał niektóre wydane przed zamachem stanu nakazy aresztowania i konfiskaty majątku, jak również ograniczenia w podróżach do Libanu i w handlu z tym krajem. Zachęcał syryjskich emigrantów do powrotu do kraju[49]. Nie chcąc w żaden sposób dzielić się władzą, al-Asad uważał, że dla jej trwałości musi zyskać możliwie masowe poparcie. Nie miał przy tym zamiaru przywracać demokratycznych instytucji sprzed 1958[49].

Prawdopodobnym jest, że al-Asad początkowo nie chciał obejmować urzędu prezydenckiego i łamać wielowiekowej tradycji sprawowania najwyższego stanowiska państwowego przez sunnitę, przedstawiciela największej syryjskiej grupy wyznaniowej. Być może zamierzał pozostać jedynie premierem. Ostatecznie jednak 22 lutego 1971 ogłosił, iż przejmuje "władzę prezydencką", zaś 12 marca przeprowadził plebiscyt, który potwierdził powierzenie mu tegoż urzędu na siedmioletnią kadencję[49].

31 stycznia 1973 al-Asad ogłosił nową konstytucję Syrii, przyjętą w referendum 12 marca tego samego roku. Zachowała ona zapis poprzedniej ustawy zasadniczej zezwalający jedynie muzułmaninowi na objęcie urzędu prezydenckiego, równocześnie jednak, wbrew oczekiwaniom religijnej opozycji, nie uczyniła Syrii państwem islamskim[49].

Prezydent[edytuj | edytuj kod]

Przydrożny plakat z prezydentem

Przeprowadził wiele reform społecznych i gospodarczych mających poprawić byt ludności, takich jak np. program powszechnej edukacji. Na Eufracie zbudowano elektrownię wodną, która do dziś produkuje najwięcej elektryczności. Sekularyzm jego rządów sprawiał, że mniejszości religijne, takie jak druzowie, alawici i chrześcijanie, popierali go, bojąc się powrotu dyskryminacji, jaka miała miejsce przed Asadem. Nacisk na arabizację sprawił, że niearabska ludność była dyskryminowana. Szczególnie Kurdowie najbardziej opierali się tej polityce i tylko represje sprawiły, że nie doszło do otwartego buntu.

Władza w państwie była i jest zdominowana przez alawitów, odłam islamu stanowiący mniejszość w Syrii. Państwo stawało się coraz bardziej autorytarne, a Asad zaczął wprowadzać kult jednostki, który przedstawiał go jako mądrego i sprawiedliwego władcę Syrii i całego świata arabskiego.

Bunt Braci Muzułmańskich[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Powstanie islamistów w Syrii.

Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, sunnici, czując się marginalizowani, zaczęli domagać się reform gospodarczych i społecznych. Wielu z nich przyłączyło się do Braci Muzułmańskich. Krytykowali oni strategiczny sojusz Syrii z ZSRR (szczególnie po inwazji na Afganistan w 1979), a Asada przedstawiali jako heretyka, ateistę, a nawet maronitę (w owym czasie bojówki maronickie walczyły z sunnitami w Libanie).

26 czerwca 1980 r. miał miejsce zamach na Asada. Wystrzelono do niego salwę z karabinu maszynowego, której uniknął, i rzucono dwa granaty. Jeden odrzucił prezydent, a wybuch drugiego wziął na siebie ochroniarz. Sam Asad był lekko ranny. Zaledwie kilka godzin później dokonano rzezi islamistów, osadzonych w więzieniu Tadmor koło Palmiry. Bracia muzułmańscy odpowiedzieli nasileniem ataków terrorystycznych. Punktem kulminacyjnym był bunt w mieście Hama w lutym 1982 r. Bracia Muzułmańscy ogłosili Hamę miastem wyzwolonym i wezwali Syryjczyków do powstania przeciwko "niewiernemu" przywódcy. Reakcja władz była zdecydowana i brutalna. Asad wysłał do miasta siły specjalne pod dowództwem swojego brata Rifaata, by stłumić powstanie. Po dwóch tygodniach ciężkich walk miasto opanowano. Po zdobyciu miasta miały miejsce masowe tortury i egzekucje prawdziwych bądź domniemanych bojowników, w wyniku których zginęło co najmniej kilkanaście tysięcy osób.

Nieudany pucz w 1984[edytuj | edytuj kod]

W 1984 r. al-Asad doznał ataku serca i musiał być hospitalizowany. Na czas leczenia powołał sześcioosobową radę, na czele której stanął minister obrony i wieloletni przyjaciel Asada, Mustafa Tlass. Co ciekawe, wszyscy członkowie rady byli sunnitami, co miało wyeliminować prawdopodobieństwo puczu. Mimo to krążyły plotki, że Asad zmarł lub jest bliski śmierci. Wykorzystał to brat prezydenta Rifaat. Mając pod swym dowództwem 50 000 żołnierzy, a także czołgi i samoloty, ustawił blokady wokół Damaszku. Napięcia między ludźmi lojalnymi wobec prezydenta, a zwolennikami Rifaata omal nie doprowadziły do wojny. Pucz upadł, kiedy chory Asad przemówił do narodu. Rifaat został następnie wygnany z kraju.

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Niechęć do Izraela była jednym z głównych czynników kształtujących politykę zagraniczną Syrii. W 1973 Syria wraz z Egiptem dokonała inwazji na Izrael (Wojna Jom Kippur). Co prawda Syria doznała sporych strat, ale odzyskano częściowo Wzgórza Golan, co przedstawiano jako sukces. Asad długo odmawiał uznania państwa Izrael, ale upadek ZSRR i nacisk USA sprawił, że podjął rozmowy z Izraelem. Zakończyły się one jednak fiaskiem.

Syria wyrażała natomiast werbalne wsparcie dla sprawy palestyńskiej, co nie przekładało się na dobre stosunki z organizacjami palestyńskimi. Asad dość podejrzliwie traktował je, ponieważ chciał użyć sprawy palestyńskiej dla własnych celów politycznych. Szczególnie nie cierpiał Jasira Arafata. Syria w 1983 r. wsparła bunt jednego z przywódców OWP Saida al-Muraghi. Popierając tę i inne frakcje palestyńskie, Syria usiłowała podważyć pozycję Arafata w OWP.

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Hafiz al-Asad zmarł 10 czerwca 2000 r. w wyniku zawału serca, jakiego doznał podczas rozmowy telefonicznej z prezydentem Libanu, Émile Lahoudem. Pierwotnie jego następcą miał zostać jego starszy syn, Basil, jednak zginął on w wypadku samochodowym w 1994 r. Wobec tego nowym prezydentem został młodszy syn, Baszszar. Hafiz al-Asad został pochowany w rodzinnej miejscowości Al-Kardaha.

Uwagi

  1. Była to struktura kierująca działalnością partii na terenie Syrii, podlegająca Dowództwu Narodowemu odpowiedzialnemu za koordynowanie działań organizacji w całym świecie arabskim. Por. Ł. Fyderek: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 90. ISBN 9788376381114.

Przypisy

  1. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 5-6 i 8. ISBN 0520066677.
  2. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 8. ISBN 0520066677.
  3. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 11-12. ISBN 0520066677.
  4. 4,0 4,1 Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 25-26. ISBN 0520066677.
  5. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 27. ISBN 0520066677.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 35-37. ISBN 0520066677.
  7. 7,0 7,1 Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 38-40. ISBN 0520066677.
  8. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 43-44. ISBN 0520066677.
  9. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 41. ISBN 0520066677.
  10. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 49. ISBN 0520066677.
  11. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 50 i 52. ISBN 0520066677.
  12. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 53. ISBN 0520066677.
  13. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 54-55. ISBN 0520066677.
  14. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 57. ISBN 0520066677.
  15. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 58. ISBN 0520066677.
  16. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 59. ISBN 0520066677.
  17. 17,0 17,1 17,2 Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 60-64. ISBN 0520066677.
  18. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 65. ISBN 0520066677.
  19. 19,0 19,1 19,2 Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 69-71. ISBN 0520066677.
  20. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 72. ISBN 0520066677.
  21. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 86. ISBN 0520066677.
  22. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 74-75. ISBN 0520066677.
  23. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 76-77. ISBN 0520066677.
  24. 24,0 24,1 24,2 Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 78-83. ISBN 0520066677.
  25. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 86-88. ISBN 0520066677.
  26. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 89-90. ISBN 0520066677.
  27. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 94. ISBN 0520066677.
  28. 28,0 28,1 Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 96. ISBN 0520066677.
  29. 29,0 29,1 29,2 Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 124. ISBN 0520066677.
  30. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 97. ISBN 0520066677.
  31. 31,0 31,1 31,2 Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 100-103. ISBN 0520066677.
  32. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 104-106. ISBN 0520066677.
  33. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 111-113. ISBN 0520066677.
  34. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 118-121. ISBN 0520066677.
  35. 35,0 35,1 35,2 Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 125. ISBN 0520066677.
  36. 36,0 36,1 36,2 36,3 36,4 Ł. Fyderek: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 48-52. ISBN 9788376381114.
  37. A. Hourani: Historia Arabów. Gdańsk: Wydawnictwo MARABUT, 1995, s. 408-409. ISBN 8385893210.
  38. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 117. ISBN 0520066677.
  39. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 138. ISBN 0520066677.
  40. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 142. ISBN 0520066677.
  41. 41,0 41,1 41,2 Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 144. ISBN 0520066677.
  42. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 142-143. ISBN 0520066677.
  43. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 147. ISBN 0520066677.
  44. 44,0 44,1 44,2 Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 148-153. ISBN 0520066677.
  45. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 158. ISBN 0520066677.
  46. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 240-242. ISBN 9788304050396.
  47. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 161-162. ISBN 0520066677.
  48. 48,0 48,1 Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 163-165. ISBN 0520066677.
  49. 49,0 49,1 49,2 49,3 49,4 49,5 49,6 49,7 Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 169-173. ISBN 0520066677.
  50. 50,0 50,1 50,2 50,3 Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 174-179. ISBN 0520066677.
  51. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 244. ISBN 9788304050396.
  52. S. M. Moubayed, Steel & Silk. Men and Women who shaped Syria 1900-2000, Cune Press, 9781885942418, s.259-260

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bernd Jordan, Aleksander Lenz: Księga 100 polityków stulecia, tłum. A. Sąpoliński, wyd. Interart, Warszawa 1997, ISBN 83-7060-508-7