Zwarcie krtaniowe
Z Wikipedii
Zwarcie krtaniowe to w fonetyce określenie bezdźwięcznej zwartej spółgłoski krtaniowej. Dźwięk powstaje poprzez zwarcie i rozwarcie strun głosowych (więzadła głosowe) w krtani. Zawarcie utworzone przez struny głosowe przerywa powietrze wydechowe gromadzące się pod nimi. Struny głosowe nie mogą drgać w trakcie takiego zwarcia/rozwarcia, dlatego też spółgłoska ta nie ma dźwięcznego odpowiednika.
W alfabecie fonetycznym IPA zwarcie krtaniowe jest oznaczane symbolem [ʔ]
W wielu językach głoska ta nie ma statusu fonemu i pojawia się w nagłosie przed samogłoską, stąd bywa nazywana 'wstępnym zwarciem krtaniowym'. Z taką sytuacją mamy do czynienia w języku polskim, gdzie na początku wyrazów przed samogłoską słychać wstępne zwarcie krtaniowe, zwłaszcza gdy wyrazy takie wymawiane są dobitnie (np. wyraźnie zaprzeczenie wyrażone poprzez nie-e, właśnie między pierwszym a drugim e występuje zwarcie krtaniowe), w izolacji lub po pauzie, np. w wyrazach on, ale. Rzadziej wymawiane jest w środku wyrazu, najczęściej na początku morfemu po innej samogłosce, np. u-iścić, za-awansowany, prze-intelektualizowany (granicę morfemów oznaczona dywizem, w wymowie ze zwarciem słychać jakby krótką pauzę). Wprowadzanie zwarcia w innych pozycjach między samogłoskami w wyrazach obcego pochodzenia np. boa, teatr itp. uznawane jest za niepoprawne. Podobna sytuacja występuje w języku niemieckim, gdzie zwarcie krtaniowe wymawia się przed samogłoską akcentowaną w nagłosie morfemu (jest to tzw. Knacklaut).
W niektórym dialektach języka angielskiego zwarcie krtaniowe zastępuje inne spółgłoski zawarte, np. fonem /t/ w cockney'u i Estuary English. Zwarcie krtaniowe jest obecne w klasycznej grece, filologowie nazywają je spiritus asper i zapisują jako zamykający apostrof ('). Inne przykłady języków używających fonemicznego zwarcia krtaniowego to nahuatl, tahitański, samoański, hebrajski , arabski, maltański, czeczeński, język hawajski, inguski i klallam.
[edytuj] Przykłady
- w języku arabskim: ﺫﺌﺐ [ðiʔb] "wilk"
- w języku czeczeńskim: йоI / yoj [yoʔ] "dziewczyna"
- w języku hawajskim: Hawai‘i [havaiʔi] "Hawaje"
- w języku maltańskim: qattus [ˈʔattus] "kot"
- w języku niemieckim: Beamter [bəˈʔamtɐ] "urzędnik"
- w języku pirahã: baíxi [màíʔì] "rodzic"
[edytuj] Zobacz też
| Dwu‐ wargowe |
War‐ gowo‐ zębowe |
Zębowe | Dzią‐ słowe |
Zadzią‐ słowe |
Retro‐ fleksyjne |
Podnie‐ bienne |
Miękko‐ podnie‐ bienne |
Języcz‐ kowe |
Gar‐ dłowe |
Nagło‐ śniowe |
Krta‐ niowe |
||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nosowe | m | ɱ | n̪ | n | ɳ | ɲ | ŋ | ɴ | |||||||||
| Zwarte | p b | p̪ b̪ | t̪ d̪ | t d | ʈ ɖ | c ɟ | k ɡ | q ɢ | ʡ | ʔ | |||||||
| Szczelinowe | ɸ β | f v | θ ð | s z | ʃ ʒ | ʂ ʐ | ç ʝ | x ɣ | χ | ʁ | ħ | ʕ | ʜ | ʢ | h ɦ | ||
| Półotwarte | β̞ | ʋ | ð̞ | ɹ | ɻ | j | ɰ | ||||||||||
| Drżące | ʙ | r | * | ʀ | * | ||||||||||||
| Uderzeniowe | * | ѵ | ɾ | ɽ | * | ||||||||||||
| Boczne szczelinowe | ɬ ɮ | * | * | * | |||||||||||||
| Boczne półotwarte | l | ɭ | ʎ | ʟ | |||||||||||||
| Boczne uderzeniowe | ɺ | * | * | * | |||||||||||||
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
