Andriej Gromyko

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Andriej Andriejewicz Gromyko
Андрей Андреевич Громыко
Andrej Gromyko 1967.png
Data i miejsce urodzenia 18 lipca 1909
Staryja Hramyki
Data i miejsce śmierci 2 lipca 1989
Moskwa
Przewodniczący Prezydium Rady Najwyższej ZSRR
Okres od 2 października 1985
do 1 października 1988
Przynależność polityczna Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego
Poprzednik Wasilij Kuzniecow
Następca Michaił Gorbaczow
Minister spraw zagranicznych ZSRR
Okres od 14 lutego 1957
do 2 lipca 1985
Przynależność polityczna Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego
Poprzednik Dmitrij Szepiłow
Następca Eduard Szewardnadze
Odznaczenia
Złoty Medal "Sierp i Młot" Bohatera Pracy Socjalistycznej (ZSRR) Złoty Medal "Sierp i Młot" Bohatera Pracy Socjalistycznej (ZSRR) Nagroda Leninowska (ZSRR) Nagroda Państwowa ZSRR
Order Lenina Order Lenina Order Lenina Order Lenina Order Lenina Order Czerwonego Sztandaru Pracy Order "Znak Honoru" Krzyż Wielki Orderu Słońca Peru

Andriej Andriejewicz Gromyko, ros. Андрей Андреевич Громыко biał. Андрэй Андрэевіч Грамыка – Andrej Andrejewicz Hramyka (ur. 18 lipca 1909 we wsi Staryja Hramyki, Białoruś, zm. 2 lipca 1989 w Moskwie) – radziecki polityk, ekonomista.

Należał od 1931 do WKP(b), następnie do KPZR. Od 1939 pracował w korpusie dyplomatycznym ZSRR. W latach 1943–1946 był ambasadorem ZSRR w Stanach Zjednoczonych i na Kubie. W latach 1946–1949 był wiceministrem spraw zagranicznych ZSRR i jednocześnie (do 1948) jej przedstawicielem w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. W latach 1952–1953 był ambasadorem ZSRR w Wielkiej Brytanii. Od roku 1957 aż do 1985 był długoletnim szefem dyplomacji ZSRR. Od 1973 do 1988, gdy przeszedł na polityczną emeryturę, był członkiem Biura Politycznego KPZR. Równocześnie w latach 1985–1988 był przewodniczącym Prezydium Rady Najwyższej ZSRR (formalnie głową państwa).

Jako członek Biura Politycznego popierał wybór Michaiła Gorbaczowa na I sekretarza KPZR, a później jako jedyny działacz KPZR „starego pokolenia” popierał aktywnie jego reformy.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 18 lipca 1909 roku w biednej pół chłopskiej, pół robotniczej rodzinie w białoruskiej wsi w pobliżu Homla. Ojciec Gromyka, Andriej Matwejwicz pracował jako robotnik sezonowy w miejscowej fabryce. Matwejwicz nie był wykształconym człowiekiem, ukończył jedynie cztery klasy szkoły podstawowej jednak umiał czytać i pisać. W latach 1904-1905 walczył w wojnie rosyjsko-japońskiej[1]. Matka Gromyka, Olga Jewgenjewna pochodziła z chłopskiej rodziny z pobliskiej miejscowości. Jewgenjewna uczęszczała do szkoły tylko przez krótki czas - po tym gdy jej ojciec zmarł musiała ona pomagać matce przy żniwach[2].

Dorastał we wsi w pobliżu miasta Wietka gdzie większość mieszkańców było staroobrzędowcami w ramach Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego[3]. Choć większość mieszkańców wioski Gromyka była głęboko religijna, on sam już w bardzo młodym wieku zaczął wątpić w istnienie siły nadprzyrodzonej. Do ateizmu w późniejszych latach przekonał go jego sąsiad-wolnomyśliciel, Michaił Sjeljutow[4]. Już po rewolucji październikowej poznał on poglądy ateistyczne czytając wydawane przez rząd ulotki i broszury[5]. W wieku 13 lat został członkiem Komsomołu i wraz z przyjaciółmi działającymi w tej młodzieżowej organizacji promował w rodzinnych stronach wartości komunistyczne i antyreligijne[6].

Wiadomość o ataku Niemiec na Imperium Rosyjskie w sierpniu 1914 roku wpłynęła na poczucie miłości do ojczyzny Gromyka. Jego ojciec na trzy lata został wcielony do armii i walczył na froncie południowo-zachodnim pod dowództwem generała Aleksieja Brusiłowa. DO domu wrócił w przeddzień rewolucji październikowej[7].

Na początku 1923 roku Gromyko został wybrany na pierwszego sekretarza lokalnego Komsomołu[8].

Edukacja i działalność partyjna[edytuj | edytuj kod]

Po ukończeniu siedmiu klas szkoły podstawowej i zawodówki za namową matki przeprowadził się do Borysowa gdzie rozpoczął naukę w szkole technicznej a następnie studia. W 1931 roku został członkiem radzieckiej partii komunistycznej[9]. Otrzymał małe stypendium uczniowskie i rozpoczął pracę w wolontariacie. W trakcie pobytu w Borysowie poznał swoją przyszłą żonę, Lidię Dmitriewną Grinewiczową która tak jak on wywodziła się z białoruskiej rodziny chłopskiej[10]. Wraz z nią Gromyko miał dwoje dzieci - Anatolija i Emilię[11].

Po ukończeniu szkoły na dwa lata został powołany na stanowisko dyrektora szkoły średniej w rosyjskim Dzierżynsku gdzie jednocześnie rozpoczął pracę nauczyciela. Przedstawiciel Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Białorusi zaproponował mu zrobienie pracy podyplomowej w Mińsku[12]. Gromyko zgodził się i pojechał do Mińska gdzie odbył rozmowę z rektorem tamtejszej uczelni. Rektor zaproponował mu studia podyplomowe w dziedzinie ekonomii co związane było z długoletnim stażem Gromyka w pracy socjalnej i edukacji[13]. W trakcie studiów podyplomowych kariera naukowa Gromyka uległa znacznemu przyśpieszeniu. W 1934 roku wraz z rodziną przeniósł się do Moskwy[14]. W 1936 roku został wykładowcą na Akademii Nauk ZSRR. Zakresem jego pracy była gospodarka Stanów Zjednoczonych. Gromyko opublikował kilka książek na ten temat. W 1939 roku Komisja KC partii zaoferowała mu pracę w korpusie dyplomatycznym. W trakcie pracy zyskał uznanie polityków takich jak Gieorgij Malenkow i Wiaczesław Mołotow co otworzyło mu kolejne szczeble kariery[15].

Praca ambasadora i II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Gromyko na konferencji jałtańskiej

Wiosną 1939 roku zaczął pracować dla Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych w Moskwie gdzie został szefem Departamentu Ameryk. Ze względu na swoją pozycję Gromyko spotkał się z ambasadorem Stanów Zjednoczonych w ZSRR, Lawrence Steinhardtem. Gromyko uważał, że Steinhard był "zupełnie niezainteresowany tworzeniem dobrych relacji między USA i ZSRR"[16] a jego poprzednik na stanowisku Joseph Davies bardziej sprzyjał poprawie relacji między krajami[17]. Po pół roku pracy Gromyko został zaproszony przez Józefa Stalina na spotkanie. Stalin w trakcie rozmowy poinformował dyplomatę o jego awansie i wysłaniu go do radzieckiej ambasady w Stanach Zjednoczonych. Gromyko miał na celu pogłębienie stosunków z USA celem zmniejszenia zagrożenia ze strony faszyzmu. W trakcie rozmowy Stalin zadziwił Gromyko doradzając mu odwiedzenie amerykańskich kościołów i wysłuchaniu wygłaszanych w barwnym języku kazań co według dyktatora miało być powszechną metodą radzieckich dyplomatów mającą na celu poprawy angielskiego akcentu. Gromyko jako ateista nie zastosował się do tej rady i nigdy nie odwiedził amerykańskiego kościoła[18].

Gromyko, który nigdy nie był za granicą, w międzyczasie odwiedził Włochy, które stały się tym samym pierwszym krajem kapitalistycznym, na którym dyplomata postawił stopę[19]. Zamieszkał w Nowym Jorku[20]. Jak sam twierdził widok zubożałych robotniczych dzielnic miasta jeszcze bardziej utwierdził go w niechęci do kapitalizmu. Już w trakcie pierwszych dni pracy spotkał się z najwyższej rangi urzędnikami amerykańskiej administracji rządowej[21]. W trakcie pracy spotkał się z wybitnymi osobistościami takimi jak aktora Marilyn Monroe, brytyjski ekonomista John Maynard Keynes i aktor Charlie Chaplin[22].

W 1943 i 1944 roku był delegatem na konferencjach w Teheranie, Dumbarton Oaks, Jałcie i Poczdamie[23]. W 1943 roku na konferencji teherańskiej Kuba nawiązała stosunki dyplomatyczne z ZSRR a Gromyko został ambasadorem w Hawanie[24]. Po wyjeździe Mołotowa stał na czele delegacji radzieckiej na konferencji w San Francisco. Po zwycięstwu ZSRR w II wojnie światowej wziął udział w obchodach w Moskwie[25].

Na czele radzieckiej polityki zagranicznej[edytuj | edytuj kod]

W ONZ[edytuj | edytuj kod]

Konferencja radziecko-amerykańska z roku 1967

W kwietniu 1946 roku otrzymał funkcję stałego przedstawiciela Związku Radzieckiego w Organizacji Narodów Zjednoczonych[26]. Choć ZSRR oficjalnie poparł wybór Trygve Lie na stanowisko sekretarza generalnego Organizacji Narodów Zjednoczonych to Gromyko prywatnie uważał że Lie był aktywnym zwolennikiem ekspansywnych zachowań Stanów Zjednoczonych i że źle wykonywał pełnioną funkcję[27]. Także następca Lie, Dag Hammarskjöld prowadził według Gromyka politykę antyradziecką[28]. U Thant w rozmowie z Gromykiem oznajmił mu że prawie niemożliwe jest przedstawienie przez ZSRR obiektywnej opinii gdyż większość członków Sekretariatu Organizacji Narodów Zjednoczonych było amerykańskiego pochodzenia lub zwolennikami polityki proamerykańskiej[29], w rezultacie Gromyko często używał prawa weta. Z tego względu przywarł do niego przydomek Mister Niet (pan „nie”) - wciągu pierwszych 10 lat istnienia ONZ, ZSRR użył prawa weta 79 razy[30]. 14 maja 1947 roku zaproponował podział Palestyny na państwo żydowskie Izrael i arabskie państwo Palestyna[31].

Ambasador w Wielkiej Brytanii[edytuj | edytuj kod]

W czerwcu 1952 roku został mianowany ambasadorem w Wielkiej Brytanii[32]. Po przybyciu na wyspy spotkał się z Winstonem Churchillem którego poznał w trakcie wojny światowej. Politycy nie rozmawiali o polityce lecz wspominali czasy wojenne. Gromyko spotkał się w tym celu z Churchillem jeszcze raz w 1953 roku. Ze stanowiska ambasadora został odwołany gdy przyznano mu funkcję ministra spraw zagranicznych[33].

Minister spraw zagranicznych[edytuj | edytuj kod]

Gromyko i Jimmy Carter w 1978 roku

Pierwszy okres pracy jako minister spraw zagranicznych zintensyfikował wokół problemów Międzynarodowego Departamentu Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego kierowanego przez Borisa Ponomariowa. Ponmariow starał się rozszerzyć wpływy Departamentu na radziecką politykę zagraniczną co Gromyko próbował zatrzymać[34].

Jako polityk strzegł statusu supermocarstw ZSRR[35]. W 1958 roku Mao Zedong próbował szukać zwolenników pośród radzieckiego przywództwo dla planowanej przez siebie wojny z Republiką Chińską (Tajwanem). W trakcie rozmowy z Mao, Gromyko przeraził się możliwością wywołania wojny przez Mao i zapewnił chińskiego przywódcę że wniosek o wsparcie ChRL nie dostanie zgody kierownictwa radzieckiego. Kiedy radzieckie kierownictwo dowiedziało się o tej rozmowie, odpowiedziało na agresywną politykę ChRL zakończeniem radziecko-chińskiego programu nuklearnego i projektów wsparcia industrializacji w Chinach[36]. Kilka lat później podczas kryzysu kubańskiego na zlecenie Nikity Chruszczowa spotkał się z Johnem F. Kennedym i skrytykował amerykańskie groźby wobec Kuby. Gromyko w wywiadzie z 1988 roku opisał Kennedy'ego jako przestraszonego i plączącego się w argumentach polityka. Podczas swoich dwudziestu ośmiu lat jako minister spraw zagranicznych Gromyko popierał politykę rozbrojenia, stwierdzając w swoich wspomnieniach, że "rozbrojenie jest ideałem socjalizmu"[37].

5 sierpnia 1963 roku podpisał częściowy zakaz prób jądrowych. Zakaz był efektem trwającym od roku 1958 rozmów. W 1965 roku wraz z Aleksiejem Kosyginem udało się wypracować traktat pokojowy (deklaracja z Taszkentu) między Indiami a Pakistanem kończący wojnę indyjsko-pakistańską z tego samego roku. Innymi sukcesami Gromyka był układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (1968), Anti-Ballistic Missile Treaty, Strategic Arms Limitation Treaty i Agreement on the Prevention of Nuclear War (1973)[38].

W 1966 roku zaangażował się w dialog z papieżem Pawłem VI który przyczynił się do większej otwartości ze strony władzy dla Kościoła katolickiego w Europie Wschodniej[39]. W 1973 roku wszedł do Politbiura, gdzie przejął decydujący wpływ na politykę zagraniczną państwa[40]. Wraz ze stagnacją gospodarczą okresu rządów Jurija Andropowa i Konstantina Czernienko rola Gromyko jako ministra spraw zagranicznych w radzieckiej polityce zmalała a on sam prezentował bardziej twardogłowe stanowisko aniżeli jego przełożeni[41].

W połowie lat 80. w wewnątrzpartyjnej batalii wsparł reformistycznego Michaiła Gorbaczowa[42] dzięki czemu został on Przewodniczącym Prezydium Najwyższej Rady a więc głową państwa. Eduard Szewardnadze zastąpił go na stanowisku ministra spraw zagranicznych[43].

Jako głowa państwa i dalsza działalność[edytuj | edytuj kod]

W czasach rządów Gorbaczowa, Gromyko sprawował funkcję przewodniczącego Prezydium Rady Najwyższej ZSRR, co było raczej symboliczne. W efekcie jego rzeczywiste wpływy się zmniejszyły. Gromyko pomimo że wcześniej prezentował twardogłowe stanowisko popierał proces pieriestrojki, głasnosti i liberalizacji systemowej licząc że ZSRR stanie się bardziej demokratycznym państwem[44].

Pomnik Gromyka zbudowany z okazji setnej rocznicy urodzin dyplomaty

Podczas konferencji partyjnej w lipcu 1988 roku Władimir Melnikow wezwał Gromykę do rezygnacji. Melnikow obwiniał Breżniewa za stagnacje gospodarczą i polityczną a Gromyko jako prominentny członek przywództwa Breżniewa był według niego osobą która doprowadziła ZSRR do tego stanu rzeczy[45]. Gromyko pomimo obrony ze strony wielu członków KPZR, postanowił zrezygnować z polityki na dobre. 1 października 1988 roku w towarzystwie Gorbaczowa, Jegora Ligaczowa i Nikołaja Ryżkowa ogłosił swoją rezygnację przed Radą Najwyższą[46]. Po rezygnacji Gromyka oficjalnym liderem Związku Radzieckiego został Gorbaczow. Po przejściu na emeryturę zaczął pracować nad swoimi wspomnieniami. Zmarł 2 lipca 1989 roku. Jego osoba została upamiętniona minutę ciszy na Zjeździe Deputowanych Ludowych ZSRR. Swoje kondolencje rodzinie Andrieja Gromyko przekazał amerykański prezydent George H. W. Bush[47]. Rząd chciał aby zwłoki Gromyka trafiły na cmentarz przy Murze Kremlowskim, jednak rodzina nie zgodziła się na pochówek na Kremlu. W rezultacie ciało polityka trafiło na cmentarz Nowodziewiczy[48].

Białoruski znaczek pocztowy ku czci Gromyka z 2009 roku

W 2009 roku ku jego czci na Białorusi odbyły się duże uroczystości państwowe[49][50].

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Gromyko 1989, s. 13.
  2. Gromyko 1989, s. 14.
  3. Gromyko 1989, s. 12.
  4. Gromyko 1989, s. 17.
  5. Gromyko 1989, s. 18.
  6. Gromyko 1989, s. 19.
  7. Gromyko 1989, s. 21.
  8. Gromyko 1989, s. 24.
  9. Gromyko 1989, s. 25.
  10. Gromyko 1989, s. 26.
  11. Gromyko 1989, s. 27.
  12. Gromyko 1989, s. 28.
  13. Gromyko 1989, s. 29.
  14. Gromyko 1989, s. 30.
  15. Gromyko 1989, s. 33.
  16. Gromyko 1989, s. 35.
  17. Gromyko 1989, s. 36–7.
  18. Gromyko 1989, s. 40.
  19. Gromyko 1989, s. 41.
  20. Gromyko 1989, s. 42.
  21. Gromyko 1989, s. 43.
  22. Gromyko 1989, s. 73-82.
  23. Gromyko 1989, s. 88.
  24. Gromyko 1989, s. 95.
  25. Gromyko 1989, s. 103.
  26. Gromyko 1989, s. 144.
  27. Gromyko 1989, s. 141.
  28. Gromyko 1989, s. 142.
  29. Gromyko 1989, s. 143.
  30. Karfala, Tarik (2003). "The veto and how to use it". BBC Online.
  31. "Discussion of the report of the First Committee on the establishment of a special committee on Palestine". United Nations General Assembly. 14 maja 1947.
  32. Gromyko 1989, s. 161.
  33. Gromyko 1989, s. 162.
  34. Laird, Robin F., Hoffmann, Erik P.; Fleron, Fredrick J. (1991). Soviet foreign policy: Classic and Contemporary issues. Transaction Publishers. s. 445–46. ISBN 0-202-24171-8.
  35. Zeigler, Charles E. (2009). The History of Russia. ABC-CLIO. s. 110. ISBN 0-313-36307-2.
  36. Zeigler, Charles E. (2009). The History of Russia. ABC-CLIO. s. 103. ISBN 0-313-36307-2.
  37. Cooper, Helene (1988). "Interview with Andrei Gromyko, 1988". Open Vault WGBH Archives.
  38. Громыко Андрей Андреевич
  39. O'Sullivan, John (2009). The President, the Pope, and the Prime Minister: Three Who Changed the World. Regnery Publishing. s. 94–5. ISBN 1-59698-016-8.
  40. McCauley, Martin (1969). Who's who in Russia since 1900. Routledge. s. 100. ISBN 0-415-13898-1.
  41. Schmidt-Häuer, Christian (1986). Gorbachev: The Path to Power. I.B.Tauris. s. 107. ISBN 978-1-85043-015-5.
  42. O'Sullivan, John (2009). The President, the Pope, and the Prime Minister: Three Who Changed the World. Regnery Publishing. s. 223. ISBN 1-59698-016-8.
  43. Elliott & Lewin 2005, s. 238.
  44. Gromyko 1989, s. 265, 70.
  45. "Gromyko resignation urged at conference". Manile Standard.
  46. Gromyko 1989, s. 8.
  47. Remnick, David (4 lipca 1989). "Andrei Gromyko Dies, Was Soviet Diplomat for 50 Years". The Washington Post.
  48. "Novodevichy Cemetery". Passport Magazine.
  49. Беларусь отмечает 100-летие со дня рождения Андрея Громыко – дипломата с мировым именем
  50. "Andrey Gromyko". Land of Ancestors.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]