Ziemia Lubuska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ziemia Lubuska
Herb
Herb
Położenie
Państwa  Polska,
 Niemcy
Stolica Lubusz
Ważniejsze miasta Fürstenwalde/Spree, Frankfurt nad Odrą, Kostrzyn nad Odrą, Słubice
Ziemie przekazane książętom śląskim przez wielkopolskich według Kodeksu dyplomatycznego Wielkopolski z zaznaczoną diecezją lubuską

Termin Ziemia Lubuska ewentualnie ziemia lubuska[1] (łac. terra Lubus, niem. Land Lebus, Lebuser Land) ma szerokie i często odmienne znaczenie, rozróżniane także względem okresów historycznych. Poniżej przedstawione są główne znaczenia, które będą szczegółowo rozwinięte w odpowiednich sekcjach:

  1. Ziemia Lubuska (ziemia lubuska) – zdaniem części badaczy odrębne terytorium w okresie państwa pierwszych Piastów. Identyfikowane także jako terytorium plemienne Lubuszan. Jej obszar może dotyczyć obu brzegów rzeki Odry wokół dawnego grodu Lubusza[2].
  2. Ziemia Lubuska (ziemia lubuska) – pojęcie pochodne obszaru definicji 1. w odniesieniu do późniejszego okresu – obszar włączony ponownie do państwa polskiego ok. 1120 r., tożsamy z pojęciem kasztelanii lubuskiej, do której zalicza się także ziemię kiniecką i ziemię kostrzyńską[3][4]
  3. ziemia lubuska – główna jednostka osadniczo-administracyjna kasztelanii lubuskiej, powstała na skutek podziałów politycznych w końcu XII wieku i 1. ćwierci XIII wieku, kiedy wydzielono ziemię kiniecką i ziemię kostrzyńską[3][4].
  4. Ziemia Lubuska – pojęcie dotyczące części obszaru tzw. Ziem Odzyskanych, która w 1945 r. została wcielona do województwa poznańskiego, a w 1950 r. prawie w całości należała do pierwszego województwa zielonogórskiego[5]. Nazwę Ziemi Lubuskiej w tym znaczeniu wprowadzili w 1946 r. Bogumił Krygowski i Stanisława Zajchowska[6].
  5. Ziemia Lubuska – synonim województwa lubuskiego stosowany przez władze wojewódzkie[7][8]. Termin w tym znaczeniu został rozpromowany w 1998 r., z początku przez Stowarzyszenie na Rzecz Promocji i Powołania Województwa Lubuskiego i innych zwolenników powołania woj. lubuskiego[9].

Toponimia i pisownia[edytuj | edytuj kod]

Swoją nazwę Ziemia Lubuska wzięła od położonego na lewym brzegu Odry Lubusza[10], głównego ośrodka kasztelańskiego i dawnej siedziby biskupów lubuskich.

W literaturze funkcjonują zapisy wielkimi literami i małymi (Ziemia Lubuska i ziemia lubuska). Pisownia tego terminu uzależniona jest od znaczenia jakim posługuje się autor, tj. gdy chce wziąć się pod uwagę krainę historyczną w znaczeniu podobnym do Śląska, Pomorza i Wielkopolski zgodnie z regułą ortograficzną języka polskiego powinno się ją zapisać wielkimi literami – Ziemia Lubuska. Natomiast gdy chce się posługiwać terminem w znaczeniu średniowiecznej jednostki terytorialnej jak np. ziemia poznańska zgodnie z regułą ortograficzną powinno się zapisywać je małymi literami – ziemia lubuska[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Terytorium Lubuszan i jego udział w państwie Piastów[edytuj | edytuj kod]

Na mapach osadniczych dość wyraźnie zaznacza się terytorium plemienne Lubuszan w rejonie środkowego Nadodrza i w strefie pogranicza lubusko-pomorskiego, które charakteryzują się jednością osadniczą. Największym czynnikiem integrującym tego obszaru była rzeka Odra wraz z dopływami tworzące oś hydrograficzną i na wielu odcinakach osadniczą. Ponadto lądowe szlaki komunikacyjne przebiegające równoleżnikowo oraz dwa szlaki lądowe biegnące po obu biegach Odry[11].

Polska za panowania księcia Mieszka I

Zdaniem części badaczy w X wieku ziemia lubuska stanowiła odrębną jednostkę terytorialną w stosunku do krain plemiennych Pomorza, Wielkopolski i Śląska[12][13]. Przyjmuje się zazwyczaj, że Polska przyłączyła ją około 960 roku, choć istnieją poglądy o aneksji tego terytorium w latach czterdziestych X wieku, o czym świadczy nieuwzględnienie jej w uposażeniu biskupstwa brandenburskiego. Mieszko I mógł traktować ziemię lubuską jako bazę do prowadzenia swojej polityki ekspansyjnej w kierunku ziem Łużyczan i Wkrzan. Zwolennicy późniejszej datacji opanowania tego terytorium opierają swoje przypuszczenia, po pierwsze, na wynikach badań archeologicznych, wiążąc zniszczenie grodu Lubuszy w połowie X wieku z militarnymi działaniami Polski na tym terenie Polski, oraz, po drugie, na dostrzeganiu związku pomiędzy jej przyłączeniem a konfliktem Mieszka I z margrabią Geronem w 963 roku. Według badacza Połabia Kazimierza Myślińskiego obie teorie nie mają mocnych podstaw: badania archeologiczne nie są precyzyjne, zaś konflikt Polski z Marchią Wschodnią nie ma oparcia w źródłach pisanych[14].

Badania wykazują, że w wyniku ekspansji Piastów sieć starszych grodów lubuskich została całkowicie zniszczona, a w jej miejsce powstała sieć z innego rodzaju grodami o nowym rozmieszczeniu[15].

Należy także przedstawić, że inni badacze negują istnienie plemienia Lubuszan i Ziemi Lubuskiej w tym okresie. Np. Edward Rymar stwierdził, że losy Ziemi Lubuskiej w czasach Mieszka I nie są nam znane z powodu brak źródeł pisanych, a w świetle dokumentu Dagome iudex z ok. 991 r. Odra na lubuskim odcinku jego państwa wydaje się być rzeką graniczną[16].

Kasztelania i diecezja lubuska[edytuj | edytuj kod]

     Księstwo lubuskie pod panowaniem Mieszka w latach 1241-1242

Ok. 1120 r. Bolesław III Krzywousty inkorporował wprost ziemię lubuską do państwa Piastów (bez zwierzchności lennej)[17]. W 1124 r. zostało utworzone biskupstwo lubuskie, którego podstawą zdaniem części badaczy miałoby być domniemane terytorium plemienne Lubuszan[18]. Diecezja lubuska podlegała arcybiskupowi gnieźnieńskiemu.

Ok. 1138 r. na mocy Ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego ziemia lubuska została włączona do dzielnicy śląskiej Władysława II Wygnańca[19].

W 1207 r. książę poznańsko-kaliski Władysław III Laskonogi chcąc zwiększyć aktywność na Pomorzu Zachodnim, zamienił swą ziemię kaliską na ziemię lubuską z księciem śląskim Henrykiem I Brodatym[20][21]. Jednak już w 1209 r. margrabia łużycki Konrad II wkroczył do ziemi lubuskiej i obległ Lubusz. Na odsiecz obrońcom Lubusza ruszył Władysław III Laskonogi, jednak przegrał bitwę pod Lubuszem, a obrońcy grodu zostali powieszeni. Książę poznański utracił ziemię lubuską. Zajęcie strategicznego Lubusza stanowiło realne zagrożenie dla władztwa Henryka I Brodatego, co zmusiło go do działania. Po śmierci Konrada II podczas kampanii zbrojnej między sierpniem 1210 a marcem 1211 Henryk odzyskał ziemię lubuską[22].

W latach 1241-1242 istniało wydzielone księstwo lubuskie, w którym panował Mieszko lubuski, po czym obszar powrócił do dzielnicy śląskiej ze stolicą we Wrocławiu.

W 1250 r. Bolesław II Rogatka, potrzebując pomocy przeciwko księciu wrocławskiemu Henrykowi III, sprzedał ten strategiczny rejon Marchii Brandenburskiej i arcybiskupowi magdeburskiemu Wilbrandowi jako ich kondominium, aby zdobyć pieniądze na prowadzenie lokalnych wojen. W 1252 zastaw ostatecznie przeszedł we władanie Brandenburgii.

W 1276 biskup lubuski Wilhelm I z Nysy przeniósł rezydencję biskupią z Lubusza do Górzycy.

W latach 1373-1415 wraz z Marchią Brandenburską Ziemia Lubuska znajdowała się pod panowaniem Królestwa Czech. Ostatnim polskim biskupem lubuskim (do 1392) był Jan Kietlicz. W 1385 przeniósł on stolicę diecezji z Górzycy do Przyboru. Od 1392 do 1424 na tronie biskupim zasiadali Czesi. W 1424 r. biskupstwo lubuskie zostało podporządkowane arcybiskupowi w Magdeburgu.

W 1518 biskup lubuski zakupił przygraniczne dolnołużyckie dobra Beeskow i Storkow, pozostające formalnie lennem czeskim. W 1555 zmarł ostatni katolicki biskup lubuski i diecezja została zsekularyzowana. W 1575 r. król Czech Maksymilian II Habsburg scedował Beeskow i Storkow na rzecz Brandenburgii, a w 1598 diecezja lubuska została zamknięta.

Dawny kościół św. Mikołaja we Frankfurcie nad Odrą, którego budowa rozpoczęła się pod panowaniem polskim (widok z ok. 1862 r.)

Panowanie pruskie[edytuj | edytuj kod]

W 1618 wraz z Brandenburgią ziemia lubuska została częścią unijnego państwa brandenbursko-pruskiego, a od 1701 r. Królestwa Prus. W XVII w. region ucierpiał z powodu wojny trzydziestoletniej. Pod koniec XVII w. w regionie zaczęli się osiedlać francuscy hugenoci. Ich wspólnoty powstały we Frankfurcie nad Odrą i Müncheberg[23].

W 1871 region znalazł się w granicach Niemiec. W 1880 r. największymi miastami regionu były Frankfurt nad Odrą (51 147 mieszk.)[24], Kostrzyn nad Odrą (14 069 miesz.)[25], Fürstenwalde/Spree (10 781 miesz.)[26], Słońsk (6 298 mieszk.), Sulęcin (5 880 mieszk.)[27] i Ośno Lubuskie (5 357 mieszk.)[28].

W 1945 obszar zaciętych walk na froncie wschodnim II wojny światowej. W lutym i marcu stoczono bitwę o Kostrzyn nad Odrą, której skutkiem miasto zostało zniszczone w 95%[29], a w kwietniu miała miejsce bitwa o wzgórza Seelow z udziałem 1 Armii Wojska Polskiego, zwycięstwo w której otworzyło drogę na Berlin.

Od 1945 roku[edytuj | edytuj kod]

Województwo zielonogórskie w latach 1950–1975

Prawobrzeżną część Ziemi Lubuskiej przyłączono do Polski w 1945 (od 1999 część województwa lubuskiego).

Do powszechnego obiegu w Polsce powojennej termin Ziemia Lubuska wprowadziła w 1945 r. Maria Kiełczewska-Zaleska z Instytutu Zachodniego podając opis historycznej ziemi lubuskiej jako małej krainy nad Odrą, która odgrywa rolę łącznika Pomorza ze Śląskiem. Według jej definicji kraina miała ciągnąć się po obu brzegach Odry, od ujścia Nysy Łużyckiej po ujście Warty[30][31].

Rok później (1946 r.) publikacja B.Krygowskiego i S.Zajchowskiej rozciągnęła nazwę Ziemi Lubuskiej daleko poza właściwą ziemię lubuską włączając część Wielkopolski, Pomorza i na południe od Odry – część Śląska. Jednocześnie określono, że Ziemia Lubuska jest „zachodnią cząstką Wielkopolski” co wynika z warunków naturalnych charakterystycznych dla całości[6].

Określono że nowa Ziemia Lubuska obejmuje 14 powiatów o łącznej powierzchni 11 451,7 km²[6]:

W 1955 r. stwierdzono, że względy historyczne i praktyczne zadecydowały, że wszystkim tym powiatom nadano nazwę Ziemi Lubuskiej, która dotyczy części obszaru tzw. Ziem Odzyskanych, która w 1945 r. została wcielona do województwa poznańskiego, a w 1950 r. prawie w całości należała do pierwszego województwa zielonogórskiego[32].

Ciekawostką jest, że żadna ze stolic obecnego województwa lubuskiego nie wchodziła w skład Ziemi Lubuskiej. Gorzów Wielkopolski leży na terenie historycznej kasztelani santockiej, która początkowo należała do Wielkopolski przechodząc we władanie brandenburskie w XIII wieku. Zielona Góra - co jest odwzorowanie w jej herbie - od początku swojego istnienia wchodziła w skład Dolnego Śląska.

Przy Niemczech pozostała lewobrzeżna część Ziemi Lubuskiej, w tym miasta Frankfurt nad Odrą (pol. Słubice), Fürstenwalde/Spree (pol. Przybór), Müncheberg (pol. Lubiąż), Seelow (pol. Żelów), Müllrose (pol. Miłoradz), Buckow (Märkische Schweiz) (pol. Buków) oraz historyczna stolica Lubusz.

Miasta[edytuj | edytuj kod]

Dawna katedra lubuska w Przyborze, obecnie kościół ewangelicki

Lista miast historycznej ziemi lubuskiej (w granicach dawnej diecezji lubuskiej):

miasto populacja
(2015/2016)
państwo
(2017)
1. Frankfurt nad Odrą (pol. Słubice) 58 092 Niemcy
2. Fürstenwalde/Spree (pol. Przybór) 31 741 Niemcy
3. Kostrzyn nad Odrą 18 023 Polska
4. Słubice 16 895 Polska
5. Sulęcin 10 237 Polska
6. Storkow (Mark)[a] 9 020 Niemcy
7. Beeskow (pol. Bezków)[a] 8 122 Niemcy
8. Witnica 6 864 Polska
9. Müncheberg (pol. Lubiąż) 6 783 Niemcy
10. Rzepin 6 647 Polska
11. Seelow (pol. Żelów) 5 387 Niemcy
12. Müllrose (pol. Miłoradz) 4 566 Niemcy
13. Ośno Lubuskie 3 904 Polska
14. Lubusz 3 146 Niemcy
15. Cybinka 2 786 Polska
16. Torzym 2 541 Polska
17. Buckow (Märkische Schweiz) (pol. Buków) 1 510 Niemcy

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. a b Miasto leżące na Dolnych Łużycach w latach 1518-1575 stanowiło lenno Czech, podległe biskupom lubuskim.

Przypisy

  1. a b Wśród językoznawców nie ma zgodności co do pisowni wielką lub małą literą, zob: Jan Grzenia: Ziemia Lubuska. PWN: Poradnia językowa, 2002. [dostęp 2011-08-26].
  2. Edward Rymar: Klucz do ziem polskich czyli Dzieje Ziemi Lubuskiej aż po jej utratę przez Piastów i ugruntowanie władzy margrabiów brandenburskich. Gorzów Wielkopolski: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna, 2007, s. 13-30. ISBN 978-83-907249-5-9.
  3. a b Józef Spors. Przynależność administracyjna ziem nad środkową Odrą i dolną Wartą w XII i 1. połowie XIII w.. „Śląski Kwartalnik Historyczny „Sobótka””. 1, s. 28, 1986. ISSN 0037-7511. Cytat: [..] pojęcia ziemi i kasztelani były zapewne pierwotnie całkowicie zbieżne i dopiero na skutek wyodrębnienia się w obrębie owej ziemi mniejszych ziem doszło do zróżnicowania tych pojęć. Toteż w połowie XIII w. nie pokrywały się ze sobą.. 
  4. a b Józef Spors. Przynależność administracyjna ziem nad środkową Odrą i dolną Wartą w XII i 1. połowie XIII w.. „Śląski Kwartalnik Historyczny „Sobótka””. 1, s. 3, 1986. ISSN 0037-7511. Cytat: W literaturze pojęcie ziemi lubuskiej używa się na ogół zamiennie z pojęciem kasztelanii, co względu na [..] oraz poświadczony w późniejszych źródłach szerszy zasięg kasztelanii w stosunku do ściślejszej ziemi lubuskiej nie wydaje się uzasadnione. 
  5. Adam Dubowski: Ziemia Lubuska. Warszawa: Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, 1955, s. 3.
  6. a b c Bogumił Krygowski, Stanisława Zajchowska: Ziemia Lubuska: opis geograficzny i gospodarczy. Poznań: Wydawnictwo Instytutu Zachodniego, 1946, s. 10-12, seria: Biblioteczka Ziemi Lubuskiej Nr 2.
  7. Urząd Marszałkowski Województwa Lubuskiego → Lubuska Strategia Rozwoju Turystyki lata 2006-2013 (z dnia 30 października 2005 r.) Lubuska Organizacja Turystyczna LOTur, ss. 1, 4, 32
  8. Przemysław Pikuła: Lubuskie najlepsze w kraju. Lubuski Urząd Wojewódzki w Gorzowie Wielkopolskim, 2011-02-25. [dostęp 2012-10-06].
  9. Robert Gwidon Makarowicz: Stowarzyszenie na Rzecz Promocji i Powołania Województwa Lubuskiego. W: Andrzej Toczewski (red.): Ziemia Lubuska : studia nad tożsamością regionu. Zielona Góra: Muzeum Ziemi Lubuskiej, 2004, s. 19-20. ISBN 83-88426-26-5.
  10. Zygmunt Gloger: Geografia historyczna ziem dawnej Polski. Kraków: Spółka Wydawnicza Polska, 1903, s. 338.
  11. Józef Spors. Przynależność administracyjna ziem nad środkową Odrą i dolną Wartą w XII i 1. połowie XIII w.. „Śląski Kwartalnik Historyczny „Sobótka””. 1, s. 23-24, 28, 1986. ISSN 0037-7511. 
  12. Edward Rymar: Klucz do ziem polskich czyli Dzieje Ziemi Lubuskiej aż po jej utratę przez Piastów i ugruntowanie władzy margrabiów brandenburskich. Gorzów Wielkopolski: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna, 2007, s. 13. ISBN 978-83-907249-5-9.
  13. Józef Spors. Przynależność administracyjna ziem nad środkową Odrą i dolną Wartą w XII i 1. połowie XIII w.. „Śląski Kwartalnik Historyczny „Sobótka””. 1, s. 19, 1986. ISSN 0037-7511. 
  14. Kazimierz Myśliński: Polska wobec Słowian połabskich do końca wieku XII. Wodzisław Śląski: 2011, s. 20–21. ISBN 978-83-932793-4-0.
  15. Edward Rymar: Klucz do ziem polskich czyli Dzieje Ziemi Lubuskiej aż po jej utratę przez Piastów i ugruntowanie władzy margrabiów brandenburskich. Gorzów Wielkopolski: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna, 2007, s. 24. ISBN 978-83-907249-5-9.
  16. Edward Rymar: Klucz do ziem polskich czyli Dzieje Ziemi Lubuskiej aż po jej utratę przez Piastów i ugruntowanie władzy margrabiów brandenburskich. Gorzów Wielkopolski: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna, 2007, s. 26. ISBN 978-83-907249-5-9.
  17. Józef Spors. Przynależność administracyjna ziem nad środkową Odrą i dolną Wartą w XII i 1. połowie XIII w.. „Śląski Kwartalnik Historyczny „Sobótka””. 1, s. 25, 1986. ISSN 0037-7511. 
  18. Edward Rymar: Klucz do ziem polskich czyli Dzieje Ziemi Lubuskiej aż po jej utratę przez Piastów i ugruntowanie władzy margrabiów brandenburskich. Gorzów Wielkopolski: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna, 2007, s. 30. ISBN 978-83-907249-5-9.
  19. Józef Spors: Podział dzielnicowy Polski według statutu Bolesława Krzywoustego ze szczególnym uwzględnieniem dzielnicy seniorackiej. Słupsk: Wyższa Szkoła Pedagogiczna, 1978, s. 107.
  20. Maciej Przybył: Władysław Laskonogi : książę wielkopolski : 1202-1231. Poznań: Wydaw. WBP, 1998, s. 93-96. ISBN 83-85811-54-0.
  21. Roman Grodecki: Dzieje polityczne Śląska do roku 1290. W: Historja Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400. T. 1. Kraków: Polska Akademja Umiejętności, 1933, s. 192.
  22. Benedykt Zientara: Henryk Brodaty i jego czasy. Warszawa: Trio, 2006, s. 193-196. ISBN 83-7436-056-9.
  23. Huguenot Refugees in Brandenburg and Berlin, Germany Genealogy - FamilySearch Wiki
  24. [1]
  25. [2]
  26. [3]
  27. [4]
  28. [5]
  29. Bitwa o Festung Küstrin w 1945 roku | Konflikty.pl, www.konflikty.pl [dostęp 2017-11-28] (pol.).
  30. Maria Kiełczewska, Andrzej Grodek: Odra-Nisa : Najlepsza granica Polski. Poznań-Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Zachodniego, 1945, s. 22, seria: Prace Instytutu Zachodniej Nr 1.
  31. Bogumił Krygowski, Stanisława Zajchowska: Ziemia Lubuska: opis geograficzny i gospodarczy. Poznań: Wydawnictwo Instytutu Zachodniego, 1946, s. 10 (przypis 1.), seria: Biblioteczka Ziemi Lubuskiej Nr 2.
  32. Adam Dubowski: Ziemia Lubuska. Warszawa: Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, 1955, s. 3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]