Brześć Kujawski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Brześć Kujawski (ujednoznacznienie).
Brześć Kujawski
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Ratusz w Brześciu Kujawskim
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat włocławski
Gmina Brześć Kujawski
Prawa miejskie przed 1250
Burmistrz Tomasz Chymkowski
Powierzchnia 7,04 km²
Populacja (31.12.2019)
• liczba ludności
• gęstość

4596[1]
652,8 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 54
Kod pocztowy 87-880
Tablice rejestracyjne CWL
Położenie na mapie gminy Brześć Kujawski
Mapa konturowa gminy Brześć Kujawski, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Brześć Kujawski”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Brześć Kujawski”
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa konturowa województwa kujawsko-pomorskiego, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Brześć Kujawski”
Położenie na mapie powiatu włocławskiego
Mapa konturowa powiatu włocławskiego, blisko centrum na lewo u góry znajduje się punkt z opisem „Brześć Kujawski”
Ziemia52°36′18″N 18°53′53″E/52,605000 18,898056
TERC (TERYT) 0418044
SIMC 0985444
Urząd miejski
plac Władysława Łokietka 1, 87-880 Brześć Kujawski
Strona internetowa
BIP

Brześć Kujawski[2]miasto w Polsce, w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie włocławskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Brześć Kujawski. Położone nad rzeką Zgłowiączką, na krańcu Pojezierza Wielkopolskiego.

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. Brześć Kujawski liczył 4596 mieszkańców[1]. Dawna siedziba książąt kujawskich. Miasto królewskie lokowane w 1250 roku położone było w XVI wieku w województwie brzeskokujawskim[3], w II połowie XVI wieku należał do starostwa brzeskokujawskiego[4]. Miejsce popisów szlachty województwa brzeskokujawskiego I Rzeczypospolitej[5]. Miasto rządowe Królestwa Kongresowego, położone było w 1827 roku w powiecie brzeskim, obwodzie kujawskim województwa mazowieckiego[6]. Obecnie miasto jest ośrodkiem drobnego przemysłu metalowego i materiałów budowlanych.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Brześć Kujawski znajduje się w południowej części województwa kujawsko-pomorskiego. Miasto leży w północnej części Pojezierza Kujawskiego[7]. Historycznie na Kujawach.

Przez miasto przepływa rzeka Zgłowiączka. W północnej części Brześcia znajduje się jezioro Cmentowo.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosi 7,04 km²[8].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Brześć Kujawski, panorama miasta w 1657 roku, miedzioryt na podstawie rysunku Erika Dahlbergha

Ślady osadnictwa z epoki neolitu. Od XIII w. ważny gród obronny, siedziba książąt kujawskich. W 1250 uzyskał prawa miejskie. Brześć kilkunastokrotnie zmieniał w ciągu swych dziejów nazwę i pod tym względem uzyskał chyba pierwsze miejsce w Polsce. Pominąwszy nazwy, których brzmienie usiłowano w dokumentach pogodzić z pisownią łacińską, nazw o polskim brzmieniu i polskiej pisowni, używanych w mowie potocznej ludu, było aż siedem: Brzest, Brzeszcze, Brzesko, Breszcze, Brzeczk, Brzeście i wreszcie – Brześć.

23 kwietnia 1228 r. w Brześciu odbyła się uroczysta ceremonia nadania zakonowi krzyżackiemu ziemi przez Konrada Mazowieckiego. Było to uposażenie tymczasowe, w skład którego wchodziły 4 wsie. w 1292 roku miał miejsce najazd litewski na Brześć Kujawski[9]. Wzajemne stosunki szybko uległy pogorszeniu, co miało znaczący wpływ na Brześć i okoliczne ziemie. Już w roku 1308 wybuchł pierwszy groźny zatarg o Gdańsk i Pomorze pomiędzy Władysławem Łokietkiem a Zakonem. Strony konfliktu zjeżdżały się w Brześciu kilkakrotnie – w latach 1311, 1320 i 1435 – nie osiągając jednak porozumienia.

Jan Matejko Władysław Łokietek zrywający układy z Krzyżakami w Brześciu Kujawskim” – obraz z 1879 r.

Dnia 10 lutego 1321 r. odczytano w Brześciu wyrok papieski, nakazujący Zakonowi zwrot zagrabionej ziemi pomorskiej. Krzyżacy wyrok ten odrzucili. Wkrótce też, w 1332 roku, podczas wyprawy wojennej przyłączyli Brześć do swojego państwa. Miasto powróciło pod panowanie polskie na mocy pokoju w Kaliszu w 1343 roku. Jednak Brześć przez blisko 100 lat żył nadal pod groźbą najazdów, które powtarzały się kilkakrotnie, nawet po bitwie grunwaldzkiej. Krzyżacy po raz ostatni oblegali Brześć w 1431 roku, nie zdobywając go tym razem.

Jedna z uliczek w centrum miasta

Od XIV wieku Brześć był stolicą województwa brzeskiego, które po unii lubelskiej przemianowano na brzeskokujawskie. Istniało ono aż do czasów rozbiorów. Był także siedzibą sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego, które w mieście urzędowały aż do rozbiorów[10].

W okresie bezkrólewia po śmierci Ludwika Węgierskiego (10 września 1382) ówczesny starosta brzeski sprzyjał jednemu z głównych konkurentów do polskiej korony, księciu mazowieckiemu Siemowitowi. Wydał on polecenie wpuszczenia załogi mazowieckiej do zamku brzeskiego. Mazowieckie wojsko wojewody płockiego, Abrahama Sochy, zajęło Brześć 22 maja 1383 r. W celu obrony Kujaw i ziemi łęczyckiej przed Siemowitem królowa wdowa Elżbieta już wcześniej mianowała w Koszycach na stanowisko starosty brzeskiego zaufanego Ludwika, Ścibora ze Ściborzyc. "Brzescy mieszczanie nie lubili i bali się Ziemowita, z chęcią tedy otworzyli bramy Sciborowi, gdy 26 maja przybył do miasta, nie długo jednak trwała ich radość, gdyż Scibor, widząc niemożliwość utrzymania miasta przeciwko wielkim siłom mazowieckim, ułożył się z Abrahamem Sochą o warunki poddania się i opuścił miasto."[11]

Przez cały okres wojen z zakonem krzyżackim królowie polscy często odwiedzali to miasto bądź to podczas prowadzonych z Krzyżakami walk, bądź też układów. Wojna trzynastoletnia toczyła się już poza granicami ziemi brzesko-kujawskiej, a do murów Brześcia w okresie następnych 200 lat nie miała już dotrzeć żadna nawałnica wojenna.

Brześć w XVI i XVII w. stanowił ośrodek handlu zbożem, podupadły po wojnach szwedzkich. W 1793 miasto znalazło się w zaborze pruskim, od 1807 w Księstwie Warszawskim, a od 1815 w Królestwie Polskim.

W mieście urodził się działacz PPS Stanisław Dubois[12].

Podczas okupacji hitlerowskiej w mieście znajdowało się getto. Niemcy podczas okupacji zmienili nazwę miasta na Brest-Kujawien (1939–1942), po czym na Brest (Wartheland) (1943–1945). Miejscowość została wyzwolona spod władzy niemieckiej przez oddziały 47 armii I Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej 20 stycznia 1945. Po wojnie na ówczesnym pl. Wasilewskiej wzniesiono Pomnik Wdzięczności ku czci poległych podczas wyzwalania miasta i okolic żołnierzy radzieckich i polskich[12].

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa włocławskiego.

Do kwietnia 2008 działał również przemysł cukrowniczy, jednak we wrześniu 2008 cukrownia w Brześciu Kujawskim została zamknięta.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

31 grudnia 2010 r. miasto miało 4603 mieszkańców[13].

  • Piramida wieku mieszkańców Brześcia Kujawskiego w 2014 roku[14].


Piramida wieku Brzesc Kujawski.png

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół podominikański św. Michała Archanioła
  • gotycki kościół św. Stanisława Biskupa zbudowany po 1332, rozbudowany w XV w., regotycyzowany w 1908 według projektu T. Pajzderskiego; wewnątrz polichromie J. Makarewicza z lat 1925–1927 i witraże z lat 1908–1911, projektowane przez K. Krzyżanowskiego,
  • kościół podominikański z 2 połowy XIV w., przebudowany w latach 1922–1928 z wprowadzeniem elementów neobarokowych,
  • pozostałości murów miejskich z XIV w. (wtopione w późniejsze budynki mieszkalne)
  • klasycystyczny ratusz z 1824, według projektu H. Marconiego,
  • budynek dawnego więzienia (do 1914), wzniesiony na miejscu zamku królewskiego Kazimierza Wielkiego z XIV w., rozbudowanego przez Władysława Jagiełłę. Gotycki zamek składał się z głównego domu o wymiarach 12,6 × 23,3 m, ulokowanego w północnej części założenia. Obok znajdowała się wieża bramna, a w narożniku południowo-wschodnim wieża cylindryczna. Łączyły je ceglane mury obwodowe. W XIV wieku obiekt pełnił ważną rolę militarną na granicy z państwem krzyżackim. Od 2. połowy XV wieku stracił to znaczenie i pozostał zamkiem starostów, którzy w XVI wieku rozbudowali jego powierzchnię użytkową. Obiekt został zniszczony w czasie potopu szwedzkiego. Na przełomie XVIII i XIX wieku Prusacy rozebrali większość budowli zamkowych, a na fundamentach średniowiecznego domu wznieśli około 1800 roku budynek, w którym ulokowano więzienie. Po 1918 r. przebudowany na cele szkolne[15][16].
  • liczne domy z XVIII-XIX w., m.in.:
    • pl. Łokietka 2, klasycystyczny z 1. poł. XIX w.
    • pl. Łokietka 5, 6, 7, z przełomu XVIII i XIX w., przekształcone
    • pl. Łokietka 8, z 1797 r., barokowo-klasycystyczny
    • ul. Narutowicza 7, 9, klasycystyczne z 1. poł. XIX w.
    • ul. Narutowicza 13, z poł. XIX w.
    • ul. Reymonta 20, klasycystyczny z poł. XIX w.
    • ul. Reymonta 27, barokowy z XVIII w.
  • zespół budynków cukrowni z końca XIX w.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W mieście znajduje się firma KFMR Krukowiak.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Węzeł drogowy. W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-07-16].
  2. Nazwa została przyjęta w czasach I Rzeczypospolitej dla odróżnienia od Brześcia Litewskiego, stolicy województwa brzeskolitewskiego.
  3. Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 182.
  4. Zenon Guldon, Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI w., Toruń 1964, s. 51.
  5. Antoni Sozański, Wykład politycznej geografii, rządu i administracyi dawnej Polski przy końcu istnienia całego państwa (1648-1772), Kraków 1889, s. 8.
  6. Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Kommissyi Rządowéy Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 1 : A-Ł, Warszawa 1827, s. 45.
  7. Jerzy Kondracki, Andrzej Richling: Atlas Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Centralny Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej, 1994.
  8. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r., Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 26 lipca 2013, ISSN 1505-5507.
  9. Grzegorz Błaszczyk, Dzieje stosunków polsko-litewskich od czasów najdawniejszych po współczesność, tom I, Poznań 1998, s. 77.
  10. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.
  11. Prochaska Antoni: Ścibor ze Ściborzyc, w: Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu, R. 19, Toruń 1912, s. 137-208.
  12. a b Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945", Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, s. 786
  13. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 10 czerwca 2011, ISSN 1734-6118.
  14. Brześć Kujawski w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2016-01-09] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  15. Zamek Królewski
  16. Aldona Andrzejewska, Aleksander Andrzejewski, Zamki Kujaw brzeskich i ziemi dobrzyńskiej w badaniach Profesora Leszka Kajzera, „Archaeologia Historica Polona”, 26 (0), 2018, s. 9–24, DOI10.12775/AHP.2018.001, ISSN 1425-3534 [dostęp 2019-10-28] (pol.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]