Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu
kościół parafialny
Distinctive emblem for cultural property.svg A/406 z 24.10.1929 r.
Ilustracja
Kościół widziany z Ratusza Staromiejskiego
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Miejscowość Toruń
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Parafia Wniebowzięcia NMP w Toruniu
Wezwanie Wniebowzięcia NMP
Położenie na mapie Torunia
Mapa lokalizacyjna Torunia
Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu
Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu
Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu
Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu
Ziemia53°00′39″N 18°36′09″E/53,010833 18,602500
Usytuowanie świątyni na planie toruńskiej starówki
krużganki
Wnętrze w kierunku wschodnim
Stalle w prezbiterium
Epitafium Mochingerów (ok. 1590)

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu – pierwotnie franciszkański, w latach 1557-1724 w rękach protestantów, w latach 1724-1821 bernardynów, od 1830 roku parafialny. Jedna z trzech zachowanych gotyckich świątyń w zespole staromiejskim Torunia. Wznosi się na Starym Mieście, w zachodniej części północnego bloku przyrynkowego ograniczonego ulicami Panny Marii, Piekary i Franciszkańską. Powszechnie zwany kościołem Marii Panny, niekiedy Mariackim. W średniowieczu być może nosił wezwanie Narodzenia NMP (co jest kwestionowane), w okresie bernardyńskim - Zwiastowania NMP.

Lokalizacja[edytuj]

Kościół znajduje się na terenie Zespołu Staromiejskiego, przy ulicy Panny Marii 2.

Historia[edytuj]

Według późniejszego przekazu franciszkanie przybyli do Torunia w 1239 roku. W 1243 roku w klasztorze odbył się synod z udziałem legata papieskiego Wilhelma z Modeny, więc zapewne do tego czasu zdążono wznieść już jakieś zabudowania. Informacje o najstarszych pochówkach w kościele pochodzą z lat 70. XIII w. W ciągu XIII i XIV w. rozbudowywano kościół i klasztor, a zakonnicy utrzymywali dobre stosunki z zakonem krzyżackim. Od początku XVI w. można zaobserwować rosnące wpływy reformacji i spadek liczby nowych zakonników. W połowie XVI w. przyległy do kościoła klasztor przeszedł na własność miasta, a w 1565 roku umieszczono tutaj szkołę ewangelicką, którą w 1568 roku przekształcono w gimnazjum, które zreformowane przez Henryka Strobanda stało się szkołą o bardzo wysokim poziomie. Do jego uczniów należeli m.in. Adam Freytag, Samuel Tomasz Sömmering i Samuel Bogumił Linde, wykładał tu również Jan Krzysztof Hartknoch, historyk Pomorza. Z kościołem związany był teolog i kaznodzieja luterański Piotr Artomiusz (w Toruniu od 1586 r. do śmierci w 1609 roku). W wyniku wydarzeń w 1724 roku (tzw. tumult toruński) kościół, dotąd główną świątynię protestancką miasta, odebrano luteranom i przekazano bernardynom. W 1798 roku w wobec zagrożenia katastrofą budowlaną rozebrano gotyckie bogato dekorowane szczyty nad nawami i potrójne dachy wznosząc obecny jeden dach dwuspadowy nad całym korpusem i nowe szczyty. W 1821 roku konwent uległ kasacie, rok później rozebrano większość zabudowań klasztornych. Pod koniec XIX wieku przeprowadzono niezbędne prace remontowe przy kościele. Od lipca 1938 roku do września 1939 roku wikariuszem w kościele był bł. ksiądz Stefan Wincenty Frelichowski.

Fazy budowy kościoła[edytuj]

Poniższe wyniki badań pochodzą z artykułu Zbigniewa Nawrockiego w tomie Dzieje i skarby kościoła Mariackiego w Toruniu.

  • Pierwszy kościół z ok. połowy XIII w. był prostokątną budowlą salową o długości ok. 20 m, szerokości ok. 9 m (a więc ok. 2 m węższą niż obecnie prezbiterium) i wysokości 12 m. Od północy przylegała do niego dzisiejsza zakrystia, w formie pierwotnej parterowa i od wschodu zamknięta prosto.
  • W kościele drugim wschodnie zamknięcie ścianą prostą zastąpiono wielobokiem (podobnie uczyniono ze wschodnią ścianą zakrystii) oraz nadbudowano ściany do wysokości ok. 18 m. Prezbiterium było sklepione. Nieznany jest kształt zachodniej części drugiego kościoła. Jeśli zaliczyć do niego relikty odkryte w nawie głównej i między południowymi filarami korpusu, należałoby się spodziewać niesymetrycznej budowli jednonawowej z wydłużonym prezbiterium i nieco szerszą nawą.
  • W XIV w. powstał trzeci kościół, którego kształt nie jest możliwy do dokładnego ustalenia. Przy jego budowie prawdopodobnie poszerzono prezbiterium do dzisiejszej szerokości przy zachowaniu dotychczasowej
  • Obecny, czwarty kościół w postaci trójnawowej hali z emporą w nawie północnej powstał w 3. i 4. ćwierci XIV w.

Opis architektury[edytuj]

Jest to murowana z cegły, trójnawowa, asymetryczna hala bez wieży. Prezbiterium jest wydłużone, prostokątne, jego wschodnia elewacja (najlepiej widoczna od strony Rynku i dlatego pełniąca rolę fasady) jest zwieńczona trzema ośmiobocznymi wieżyczkami, z których środkowa jest wyższa od pozostałych. Przestrzeń pomiędzy nimi wypełniają ażurowe szczyciki złożone ze sterczyn i wimperg. Korpus jest prostokątny, o zwartej bryle, przykryty jednym dwuspadowym dachem. Okna we wszystkich elewacjach są wąskie i smukłe, zamknięte łukiem ostrym i przeważnie trójdzielnie, z wyjątkiem pięciodzielnego okna we wschodniej ścianie prezbiterium i czterodzielnego środkowego okna w elewacji zachodniej. Boczne ściany prezbiterium i północna korpusu są opięte skarpami biegnącymi przez prawie całą wysokość elewacji. Skarpy w ścianie południowej korpusu są wciągnięte do wewnątrz, przez co zewnętrzna elewacja od tej strony jest gładka, przepruta jedynie oknami. Górą przez wszystkie elewacje biegnie ceramiczny fryz z motywem czteroliścia, w korpusie o podwójnej szerokości, a węższy, pojedynczy w prezbiterium.

Wnętrze o wysokości 26,75 m jest przekryte sklepieniami gwiaździstymi, w nawach bocznych cztero-, w nawie głównej sześcio-, a w prezbiterium o ośmioramiennymi. Wciągnięcie przypór nawy południowej do wnętrza spowodowało utworzenie się głębokich wnęk o charakterze kaplic bocznych. W dolnej części nawy północnej znajduje się empora, będąca częścią dawnego krużganka klasztornego włączonego do wnętrza kościoła.

Od strony południowej, na przedłużeniu zewnętrznego muru korpusu, od strony ul. Panny Marii wznosi się mur z blankami i dwoma ostrołukowymi bramami. Do muru tego ok. połowy XVII w. dobudowano krużganek z wolutowymi szczytami rozebranymi w 1939 roku i niedawno zrekonstruowanymi.

Zabudowania dawnego klasztoru franciszkanów tworzyły kompleks budynków na północ od kościoła. Po rozbiórce w XIX w. zachował się jedynie niewielki fragment skrzydła zachodniego, przylegający do kościoła.

Kościół pofranciszkański w Toruniu ma duże znaczenie dla rozwoju architektury gotyckiej Pomorza. Był pierwszą tak wysoką halą na tym terenie, a motyw skarp wciągniętych do wnętrza zostanie dalej twórczo rozwinięty w architekturze Gdańska (kościół Mariacki). Niemalże kopią swego toruńskiego odpowiednika, zrealizowaną już w formach późnogotyckich, jest kościół pofranciszkański w Gdańsku.

Wyposażenie i wystrój[edytuj]

W kościele zachowały się elementy gotyckiego wyposażenia wnętrza:

  • drewniane dębowe stalle z początku XV w. dekorowane motywami maswerkowymi, najcenniejszy element wyposażenia wnętrza zachowany na miejscu, jeden z najcenniejszych w Polsce zespołów snycerski średniowiecznej
  • dużych rozmiarów rzeźba Chrystusa w grobie z okresu 1380-1400
  • późnogotycki krucyfiks z ok. 1510-1520

Poza kościołem eksponowane są:

  • fragmenty witraży z końca XIV w. (obecnie w Muzeum Okręgowym w Toruniu)
  • sześć skrzydeł oraz rzeźba Chrystusa z dawnego ołtarza głównego, tzw. Poliptyku Toruńskiego, obecnie w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie; ołtarz ten jest przykładem gotyckiego malarstwa tablicowego z ok. 1390 roku, przedstawia sceny z życia Chrystusa, Matki Boskiej oraz świętych Ludwika, Franciszka, Antoniego i Klary

Ważnym elementem wystroju wnętrza są malowidła ścienne. W nawie południowej są to wysokiej klasy malowidła z ok. 1380-90 przedstawiające świętych, Chrystusa Bolesnego i MB Bolesną pod architektonicznymi baldachimami, w których widoczne są wpływy malarstwa czeskiego. Polichromie te należą do wybitnych osiągnięć średniowiecznego malarstwa na ziemiach polskich. Na ścianie północnej nawy głównej znajdują się natomiast z tego samego czasu Kazanie św. Franciszka do ptaków i Wniebowzięcie NMP oraz Scena z łodzią z 2. ćw. XV w.

Okres, gdy kościołem władali protestanci wzbogacił wyposażenie o nowe elementy. Należą do nich przede wszystkim liczne wysokiej klasy artystycznej epitafia mieszczan, w tym najcenniejsze – epitafium rodziny Neisserów sprzed 1588 r. z najstarszą zachowaną panoramą Torunia (1594 rok), poza tym epitafia Mochingerów (ok. 1590 roku), rodziny von den Linde (ok. 1584 roku), Strobandów (ok. 1590 roku, zapewne wykonane przez Willema van den Blocke), Stadtlanderów (1638 rok), Anny z Leszczyńskich Potockiej (1653), Wolfa Pistorisa (1703 rok). W Muzeum Okręgowym w Toruniu przechowywane są ponadto pochodzące z tego kościoła epitafia burmistrza Torunia Henryka Strobanda i ławnika staromiejskiego Edwarda Roggena, a także tarcze z herbami patrycjuszy toruńskich, wiszące niegdyś nad stallami w prezbiterium. Z początku XVII w. pochodzi główna część prospektu organowego (1601-1609, część z XVI w.) oraz manierystyczna ambona (1605 rok). Organy te, będące arcydziełem sztuki rzeźbiarskiej należą do wąskiej grupy najstarszych w Polsce.

Do drugiego od wschodu przęsła prezbiterium, od strony północnej, w 1636 roku dobudowano mauzoleum królewny szwedzkiej Anny Wazówny, która zmarła w 1625 roku w Brodnicy, ale z powodu zakazu odprawiania tam nabożeństw luterańskich nie mogła być pochowana w tym mieście. Mauzoleum ma formę półkolistej apsydy, do której prowadzi barokowy portal; i mieści nagrobek w formie cokołu, na którym wspiera się otwarty sarkofag z umieszczoną na nim leżącą postacią królewny, wyrzeźbioną w alabastrze.

Pozostałe wyposażenie pochodzi w zasadzie z okresu, gdy kościół należał do bernardynów. Są to późnobarokowe ołtarze przy filarach nawy głównej (w tym obeliskowe, wzorowane na ołtarzach w kościele jezuitów w Grudziądzu) oraz siedmiokolumnowy, monumentalny ołtarz główny o symbolice maryjnej z lat 1731-1733, dzieło Jana Guhra i Chrystiana Kynasta. Warto wymienić również drewniany łuk tęczowy z lat 1728-1729.

Na przełomie XIX i XX w. (lata 1898-1916) powstały neogotyckie witraże wykonane przez firmę Binsfelda i Jansena z Trewiru.

Organy[edytuj]

Instrument zbudowany w 1609 roku przez Hansa Hewigkena z Neustadt (Szlezwig-Holsztyn) posiadał pierwotnie 32 registry na dwóch manuałach. W latach 1924/25 został całkowicie przebudowany przez Dominika Biernackiego z Włocławka. Dodany został trzeci manuał oraz nowy stół gry. Poprzez te zmiany instrument uzyskał nowe romantyczne brzmienie. W 1976 roku wprowadzono modernizacje techniczne (W.Przytulski z Gdańska). Z elementów historycznych zachowała się praktycznie jedynie renesansowa snycerka prospektu.

Galeria[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]