Kolonia robotnicza kopalni „Kleofas”

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kolonia robotnicza
kopalni „Kleofas”
Ilustracja
Fragment kolonii w rejonie ulic Wiśniowej i Lisa, widziany z nasypu przy ulicy J. Pukowca
Państwo

 Polska

Województwo

 śląskie

Miasto

Katowice

Dzielnica

Załęże

Data budowy

1890–1914

Położenie na mapie Katowic
Mapa konturowa Katowic, u góry nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Kolonia robotniczakopalni „Kleofas””
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Kolonia robotniczakopalni „Kleofas””
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Kolonia robotniczakopalni „Kleofas””
Ziemia50°16′04″N 18°58′50″E/50,267778 18,980556

Kolonia robotnicza kopalni „Kleofas”kolonia familoków (domów robotniczych), położona w północno-zachodniej części Katowic, w dzielnicy Załęże. Familoki te, położone pomiędzy ulicami Wiśniową i F. Bocheńskiego, zostały wybudowane na przełomie lat 1890–1914 na zlecenie właściciela ówczesnej kopalni „Cleophas” – spółki Georg von Giesches Erben. Część z tych obiektów objęta jest ochroną, a także wpisana jest do gminnej ewidencji zabytków.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Dawny dom urzędniczy przy ulicy J. Wyplera 2 i Gliwickiej 186
Familok przy ulicy Lisa 3/5

W 1840 roku w Załężu została założona kopalnia węgla kamiennego „Kleofas” (wówczas pod nazwą „Cleophas”), a jej pierwszym właścicielem był Karol Godula[1]. W dniu 28 lutego 1862 roku kopalnię „Kleofas” zamknięto, a w 1880 roku nowym właścicielem zakładu została spółka Georg von Giesches Erben[2]. Pierwszy węgiel z kopalni po przejęciu przez spółkę wydobyto w 1886 roku[3].

Niemal równocześnie z budową nowego zakładu głównego przez spółkę Georg von Giesches Erben rozpoczęła się budowa domów dla robotników[4]. Familoki zostały wybudowane w latach 1890–1914, zajmując znaczną część[5] zachodniej części Załęża[6]. Powstały ona w rejonie dzisiejszych ulic: F. Bocheńskiego, Pokoju, Wiśniowej i Lisa[7]. Jeden z budynków przy ulicy Lisa stanowił bazę noclegową dla budowniczych załęskich familoków[7]. Był to dwukondygnacyjny familok przy ulicy Lisa 6-8[8].

Pierwsze familoki wybudowano w rejonie dzisiejszych ulic F. Bocheńskiego i Pokoju. Początkowo były to jednopiętrowe budynki z mieszkalnym poddaszem, później uzupełniane dwu- lub trzypiętrowymi familokami. Współcześnie w stanie pierwotnym przetrwały familoki przy ulicy Wiśniowej oraz familoki połówkowe przy ulicy Pokoju[9]. W sąsiedztwie kolonii, w 1907 roku powstał dom pracowniczy kopalni „Kleofas”[4], zaś przy ulicy J. Wyplera 2 powstał dom urzędniczy[10] – pochodzi on z 1912 roku[11].

Według mapy z 1916 roku pozostały wówczas wolne parcele w rejonie ulic J. Wyplera, Lisa i Gliwickiej, które zabudowano familokami wzorowanymi na tymi położonymi w Nikiszowcu[12]. Mapa z 1933 roku przedstawia kolonię po ukończeniu II etapu rozbudowy i do tego czasu kolonia familoków kopalni Kleofas przybrała ostateczny kształt[13]. Wybudowane domy robotnicze, wolnostojące i typu kamienicowego, doprowadziły do całkowitej zmiany charakteru tego miejsca na robotniczy[6].

W latach 60. i 70. XX wieku kopalnia „Kleofas” przebudowała część familoków położonych przy ulicy: J. Wyplera, Ślusarskiej i Lisa. W ramach przebudowy zlikwidowano sienie i zastąpiono je małymi klatkami schodowymi, z których bezpośrednio się wchodzi do przedpokojów. Tam zaś umieszczano łazienki i drzwi do kuchni, zaś reszta mieszania pozostawała bez zmian. Nad dachem dobudowano zaś pomieszczenia na pralnie i suszarnie. Projekt ten zarzucono z uwagi na zbyt wysokie koszty realizacji[14].

Z uwagi na poszerzenie jezdni ulicy F. Bocheńskiego, która stała się łącznikiem pomiędzy autostradą A4 a Drogową Trasą Średnicową, wyburzono zachodnią część kolonii przy ulicy F. Bocheńskiego[4].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Familok przy ulicy Ślusarskiej
Familoki przy ulicy Wiśniowej
Familoki przy ulicy Bocheńskiego

Kolonia robotnicza kopalni „Kleofas” położona jest w północno-zachodniej części Katowic, w dzielnicy Załęże[15], w rejonie ulic: Gliwickiej, Wiśniowej, Lisa, Ślusarskiej, J. Wyplera, Pokoju i F. Bocheńskiego[7][16].

W zabudowie kolonii przeważają familoki, a także występują w rejonie kolonii domy w typie kamienicy. Familoki zaś mieszczą do 36 mieszkań w budynku. Pod względem architektonicznym część z nich posiadają na elewacjach dekoracje z układanej cegły, wykusze i gzymsy[5]. Mieszkania w familokach posiadały zróżnicowany standard[13]. W rejonie ulic Wiśniowej i F. Bocheńskiego znajdowały się dodatkowo budynki, w których mieszkańcy mogli wypiekać pieczywo, a także prać, suszyć i maglować bieliznę. W pobliżu familoków istniały także chlewiki[17].

Część kolonii przy ulicy F. Bocheńskiego wykazuje największą powtarzalność zabudowy i przypomina architektonicznie kolonię przy ulicy Lwowskiej – tzw. Helgoland[4]. Istniejące familoki po wschodniej stronie ulicy F. Bocheńskiego są otynkowane[9]. Część familoków kopalni „Kleofas” wykazują także podobieństwo do zabudowy zabytkowego Nikiszowca, dlatego niewykluczone też jest to, że były one projektowane przez Georga i Emila Zillmannów[4].

Spośród familoków o budynków kolonii kopalni „Kleofas”, do obiektów chronionych i proponowanych do objęcia ochroną na postawie ustaleń planów miejscowych należą następujące budynki:

  • Ul. Gliwicka 200 – zespół familoków[16],
  • Ul. Gliwicka 231 i 233 – familoki w stylu historycznym[16],
  • Ul. Lisa 1-10, 12 i 14 – zespół familoków w stylu modernistycznym[16],
  • Ul. Ślusarska 1 / J. Wyplera 4-6 – kamienica-familok kopalni w stylu modernistycznym[16],
  • Ul. Ślusarska 4-7 – zespół familoków w stylu modernistycznym[16],
  • Ul. Wiśniowa 1-7, 9 i 11 – zespół familoków[16],
  • Ul. J. Wyplera 2 / Gliwicka 186 – kamienica w stylu modernistycznym[16],
  • Ul. J. Wyplera 7 – kamienica-familok w stylu historycznym[16],
  • Ul. J. Wyplera 8, 10, 12-15 – zespół familoków[16],
  • Ul. J. Wyplera 9-11 – kamienica-familok w stylu modernistycznym[16].

W rejonie osiedla znajdują się dwa przystanki miejskiego transportu zbiorowego: Załęże Wiśniowa (przystanek autobusowy i tramwajowy przy ulicy Wiśniowej), a także Załęże Dwór (przystanek tramwajowy na skrzyżowaniu ulic F. Bocheńskiego, Brackiej i Gliwickiej)[18]. W pobliżu drugiego przystanku działa także 13-stanowiskowa stacja wypożyczalni rowerów miejskich City by bike nr 6152 Bracka / Gliwicka[19].

Wierni rzymskokatoliccy z kolonii kopalni „Kleofas” przynależą do parafii św. Józefa[20].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Matuszek 2008 ↓, s. 19.
  2. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 121.
  3. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 122.
  4. a b c d e Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 132.
  5. a b Matuszek 2008 ↓, s. 20.
  6. a b Chmielewska 2009 ↓, s. 10.
  7. a b c Pierończyk, Różycka i Gąsior 2016 ↓, s. 8.
  8. Pierończyk, Różycka i Gąsior 2016 ↓, s. 19.
  9. a b Pierończyk, Różycka i Gąsior 2016 ↓, s. 18.
  10. Pierończyk, Różycka i Gąsior 2016 ↓, s. 67.
  11. Katowickie budynki (pol.). katowickiebudynki.eu. [dostęp 2022-07-02].
  12. Pierończyk, Różycka i Gąsior 2016 ↓, s. 13.
  13. a b Pierończyk, Różycka i Gąsior 2016 ↓, s. 38.
  14. Pierończyk, Różycka i Gąsior 2016 ↓, s. 91.
  15. Miejski System Zarządzania-Katowicka Infrastruktura Informacji Przestrzennej (pol.). Urząd Miasta Katowice. [dostęp 2022-04-12].
  16. a b c d e f g h i j k Studium... 2012 ↓, Załącznik Z I.9 23/36.
  17. Pierończyk, Różycka i Gąsior 2016 ↓, s. 39.
  18. Zarząd Transportu Metropolitalnego: Lista przystanków: Katowice (pol.). rj.metropoliaztm.pl. [dostęp 2022-07-02].
  19. City by bike. Mapa stacji (pol.). citybybike.pl. [dostęp 2022-07-02].
  20. Archidiecezja Katowicka: KATOWICE-ZAŁĘŻE, Świętego Józefa (pol.). www.archidiecezja.katowice.pl. [dostęp 2022-07-02].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]