Załęska Hałda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Herb Katowic Załęska Hałda
Część Katowic
Ilustracja
Domy przy ul. Załęska Hałda
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Miasto Katowice
Dzielnica Osiedle Witosa,
Załęska Hałda-Brynów,
Załęże
W granicach Katowic 1924
Nr kierunkowy 0-32
Tablice rejestracyjne SK
Położenie na mapie Katowic
Mapa lokalizacyjna Katowic
Załęska Hałda
Załęska Hałda
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Załęska Hałda
Załęska Hałda
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Załęska Hałda
Załęska Hałda
Ziemia50°15′01″N 18°59′02″E/50,250244 18,983998
Portal Portal Polska
Las Załęski
Krzyż przydrożny z 1891
Nieistniejący obecnie budynek Szkoły Podstawowej nr 25

Załęska Hałda (niem. Zalenzer Halde) − dawniej południowo-zachodnia część Załęża, obecnie część dzielnic: Osiedle Witosa, Załęska Hałda-Brynów i Załęże, położona w zachodniej części Katowic, przy autostradzie A4.

Osada ta powstała w XVIII w. jako kolonia Załęża. Nazwa osady pochodzi prawdopodobnie od wysypiska powstałego w wyniku dawnego górnictwa rud żelaza na tym terenie[1]. Od XIX w. Załęska Hałda ma charakter osady robotniczej i z biegiem czasu wybudowano kilka osiedli, w tym Osiedle Witosa. Obecnie Załęska Hałda ma głównie charakter mieszkaniowy i usługowy (głównie z branży motoryzacyjnej), a także stanowi ważny węzeł komunikacyjny Katowic.

Miejsce urodzenia polskiego duchownego, arcybiskupa Stanisława Szymeckiego.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Załęska Hałda jest położona w zachodniej części Katowic, na terenie dzielnic: Osiedle Witosa, Załęska Hałda-Brynów i Załęże. Historycznie od północy Załęska Hałda graniczy z Obrokami i Załężem (granica przebiegała na północ od rozebranej linii kolei piaskowej), od wschodu z Katowicką Hałdą (wzdłuż linii kolejowej nr 139, od południa z Ligotą i Kokocińcem (wzdłuż ul. Brygadzistów i dalej na zachód przez obszary leśne), a od wschodu z miastem Chorzowem[2].

Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego Załęska Hałda znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), będącej południową częścią Wyżyny Śląskiej, w podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska[3].

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Załęska Hałda położona jest w niecce górnośląskiej, która wypełnia utwory pochodzące z górnego karbonu, zawierające pokłady węgla kamiennego. Według jednostek morfologicznych Załęska Hałda położona jest głównie na Wzgórzach Kochłowickich, stąd też obszar osady charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem powierzchni, który wznosi się w kierunku zachodnim. Najwyższe wzniesienia, położone w lasach w zachodniej części Załęskiej Hałdy, dochodzą do 338 m n.p.m. Skrzyżowanie ul. Bocheńskiego z ul. Załęska Hałda jest położone na wysokości 303 m n.p.m., natomiast północna i wschodnia część położona jest średnio na wysokości 280 m n.p.m.[3][4]

Klimat osady w niewielkim stopniu różni się od warunków klimatycznych panujących w całych Katowicach. Średnia roczna temperatura wynosi 8,1 °C., a średnia roczna suma opadów 710 mm. Powierzchnia Załęskiej Hałdy położona jest w całości w dorzeczu Wisły, w zlewni Rawy. Średni czas zalegania pokrywy śnieżnej wynosi 60-70 dni, a okres wegetacyjny trwa średnio 200-220 dni. Charakterystyczne są tu wiatry słabe, o prędkości nieprzekraczającej 2 m/s, wiejące z kierunku zachodniego.[5].

Załęska Hałda charakteryzuje się znacznym udziałem terenów zielonych, głównie w jej zachodniej części osady, będących pozostałością Lasu Załęskiego. Dominują tam dęby, a w wyższej części obszaru kompleksy brzozowo-sosnowe. Lasy te przynależą do Nadleśnictwa Katowice. Część tych kompleksów jest pod ochrona prawną jako zespół przyrodniczo-krajobrazowy "Uroczysko Buczyna"[4][6][7].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki i okres do I wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Załęskiej Hałdy około 1640 rozpoczęło się górnictwo węgla kamiennego, co doprowadziło do przekształcenia środowiska naturalnego w tym rejonie, co miało w późniejszym okresie wpływ na nazwę osady. Pierwsze wzmianki o Załęskiej Hałdzie pochodzą z około 1710-1720, kiedy to w dokumentach probostwa boguckiego wzmiankowano o osadzie Załęsko Hołda. W tym czasie, na terenie częściowo wykarczowanych Lasów Załęskich, powstała rolnicza osada, będąca kolonią Załęża. Pod koniec XVIII w. osada ta rozciągała się w postaci podwójnego szeregu kilkunastu zagród po wschodniej stronie dzisiejszej ulicy Dobrego Urobku na wysokości ul. Okrężnej. W zachodniej części Załęskiej Hałdy powstałą kolonia Owsiska, gdzie uprawiano owies, a na początku XIX w. kolonię Johanka, przy której później powstała cynkownia Joanna[8].

Charakter rolniczy Załęskiej Hałdy zachował się do drugiej połowy XIX w., kiedy to osadę zaczęli zamieszkiwać robotnicy z hut cynku Victor (powstała prawdopodobnie w 1843) i Johanna (powstała w zabudowaniach dawnej huty szkła Saeman, założonej w 1820, funkcjonującej przez dwa lata), a także późniejszych kopalń węgla kamiennego: Kleofas i Wujek. Centrum osady wówczas stanowił obszar dzisiejszego węzła autostradowego z ul. Bocheńskiego. Dla robotników powstała na granicy Załęskiej i Katowickiej Hałdy pod koniec XIX w. kolonia domów, zwana kolonią robotnicza kopalni „Wujek”. W 1890 na Załęskiej Hałdzie mieszkało 845 osób[9][10][11][1][12][13].

W Załęskiej Hałdzie rozwijały się placówki edukacyjne i instytucje kultury. W 1872 wybudowano budynek szkoły powszechnej, a w latach 90. XIX w. amatorski zespół teatralny. W 1906 powołano Towarzystwo Katolickich Robotników, a także inne organizacje, jak Zjednoczenie Zawodowe Polskie czy gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego Sokół[14].

Lata międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

Po I wojnie światowej w Załęskiej hałdzie powstało szereg towarzystw, w tym w 1919 Chór Męski Lutnia, Towarzystwo Oświaty na Śląsku oraz Towarzystwo Polek, a w 1920 Towarzystwo Gimnastyczne Sokół i komórka Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. W tym samym roku odbył się strajk szkolny dzieci polskich. Na przełomie 22 i 23 sierpnia 1920 podczas II powstania śląskiego Polska Organizacja Wojskowa po zaciętych walkach z Sicherheitspolizei objęła kontrolę nad Załęską Hałdą. Podczas III powstania śląskiego w 1921 powstańcy opanowali dzielnicę, a rok później osadę przyłączono do Polski, mimo, że w czasie plebiscytu większość mieszkańców opowiedziała się za pozostaniem w Niemczech. W 1924 Załęska Hałda wraz z gminą Załęże stały się częścią Katowic. W dwudziestoleciu międzywojennym w Załęskiej Hałdzie, przy ul. Kochłowickiej 6 funkcjonowała Biblioteka Towarzystwa Czytelni Ludowych. W latach 30. XX w. powstała nieistniejąca obecnie Szkoła Powszechna nr 25 przy ul. Bocheńskiego[9].

Lata powojenne[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej, 11 września 1945 biskup Stanisław Adamski poświęcił kościół św. Cyryla i Metodego. Po wojnie rozwijało się też budownictwo mieszkaniowe – w 1948 w północnej części Załęskiej Hałdy wybudowano kolonię fińskich domków dla górników kopalni Kleofas, ale połowie lat 70. XX w. rozpoczęto ich wyburzenie, a w ich miejscu wybudowano Osiedle Witosa[14].

W latach 90. XX wieku część Załęskiej Hałdy (położona po południowej stronie obecnej Autostrady A4) została włączona do dzielnicy Załęska Hałda-Brynów, a część położona po północno-zachodniej stronie autostrady, czyli Osiedle Witosa stało się osobną jednostką administracyjną. Mała, północno-wschodnia część Załęskiej Hałdy znajduje się w dzielnicy Załęże.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Autostrada A4 na wysokości nieczynnego wiaduktu kolejowego
Przystanek autobusowy Załęska Hałda Szkoła przy ul. Bocheńskiego

Działalność gospodarcza prowadzona na terenie Załęskiej Hałdy (bez Osiedla Witosa) ma głównie charakter usługowy. Sprzyja temu przede wszystkim dogodne położenie komunikacyjne (przy autostradzie A4 i w pobliżu Drogowej Trasy Średnicowej). Głównym ośrodkiem gospodarczym Załęskiej Hałdy jest ul. Bocheńskiego. 14 maja 2014 działało tam 136 firm wielu branż, głównie hurtowe i motoryzacyjne. Funkcjonuje tam też targowisko miejskie, a także Centrum Handlowe Załęże. Drugim miejscem koncentracji firm jest ul. Dobrego Urobku – tam funkcjonują głównie firmy oferujące usługi motoryzacyjne wszelkiego rodzaju[15][16].

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Dawna osada posiada bardzo dobre powiązania komunikacyjne. Przez środek Załęskiej Hałdy, w miejscu dawnego centrum osady przebiega autostrada A4, której początki sięgają lat 50. XX w., kiedy to poprowadzono drogę szybkiego ruchu Katowice – Kochłowice[14]. W Załęskiej Hałdzie łączy się ona z inną ważną arterią komunikacyjną Katowic, tj. ul. Bocheńskiego, która dochodzi do ul. Brackiej i dalej, do Drogowej Trasy Średnicowej. Inne ważne szlaki to: ul. Dobrego Urobku, Załęska Hałda i Wincentego Witosa (ta ostatnia przebiega przez Osiedle Witosa).

Komunikacja kolejowa na terenie Załęskiej Hałdy funkcjonuje od 1 grudnia 1852 r., kiedy to Kolej Górnośląska uruchomiła linię łączącą Katowice z Murckami przez Ligotę (fragment linii kolejowej nr 139). W latach 50. XX w. powstała linia Południowej Magistrali Piaskowej, biegnącej w kierunku północnym przez Załęską Hałdę do kopalni Kleofas. Została ona rozebrana w 2009[17][18]. We wschodniej części Załęskiej hałdy, w pobliżu kolonii robotniczej kopalni „Wujek” znajduje się czynny przystanek osobowy Katowice Brynów, będący częścią Szybkiej Kolei Regionalnej. Z przystanku według rozkładu jazdy z okresu 2013/14 realizowanych jest prawie 100 połączeń regionalnych, obsługiwanych przez Koleje Śląskie. Główne kierunki pociągów to: Bielsko-Biała Główna, Katowice, Rybnik, Sosnowiec Główny, Tychy Lodowisko i Żywiec[19].

Poza Osiedlem Witosa, w Załęskiej Hałdzie zlokalizowane są dwa przystanki autobusowej komunikacji miejskiej: Załęska Hałda Szkoła oraz Katowice Osiedle Kopalni Wujek. Pierwszy z nich, położony w południowym krańcu ul. Bocheńskiego, obsługuje jedną linię – nr 70 relacji Obroki Elkop – Borki Pętla. Drugi położony jest przy autostradzie A4 na wysokości wylotu ul. Przekopowej. Zatrzymuje się na nim 10 linii autobusowych (w tym jedna nocna). Łączą one Załęską Hałdę z wieloma dzielnicami Katowic oraz Rudą Śląską[20][21].

Architektura i zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół parafialny parafii św. Cyryla i Metodego

Zabudowa Załęskiej Hałdy pochodzi z różnych okresów, głównie z przełomu XIX i XX w. i z lat powojennych. Ma ona charakter głównie rozproszony z koncentracją przy ul. Dobrego urobku i Załęska Hałda. Na terenie Załęskiej Hałdy jedyne obiekty historyczne to zabudowa kolonii robotniczej kopalni „Wujek” (często błędnie określanej mianem Kolonii Dwunastu Apostołów) przy ul. Przekopowej 10-88 i Przodowników 10-80 (numery parzyste) – domki robotnicze szeregowe kopalni Wujek z XIX/XX wieku[22].

W Załęskiej Hałdzie jedynym miejscem pamięci jest tablica upamiętniająca mieszkańców Załęskiej Hałdy poległych za wolność i demokrację w latach II wojny światowej, znajdująca się na skrzyżowaniu ul. Bocheńskiego i Załęska Hałda, a dawniej na fasadzie Szkoły Podstawowej Nr 25[23].

Osiedla i kolonie[edytuj | edytuj kod]

W XIX w. na terenie Załęskiej Hałdy znajdowały się dwie kolonie Johanka (lub Janina) i Owsiska (zachodnia część osady). Obecnie w historycznych granicach osady znajdują się następujące osiedla i kolonie[2]:

Instytucje[edytuj | edytuj kod]

Największa koncentracja instytucji (głównie szkół i placówek ochrony zdrowia) występuje na Osiedlu Wincentego Witosa. W pozostałej części Załęskiej Hałdy do najważniejszych placówek tego typu należy katolicka parafia św. Cyryla i Metodego. Obejmuje ona swoim zasięgiem południową część tej osady. Parafia liczy 638 wiernych, a kościół parafialny znajduje się przy ul. Bocheńskiego 147. Powstał on w 1945 w budynku dawnej cegielni, natomiast współczesny wystrój wnętrza pochodzi z 1984[24][25].

Szkolnictwo w Załęskiej Hałdzie funkcjonowało od 8 sierpnia 1873, kiedy to otwarto 2-klasową szkołę podstawową, w której naukę rozpoczęło 195 uczniów. 3 września 1929 szkołę tę ze względu na nieodpowiadające potrzeby starego obiektu przeniesiono do nowej siedziby (przy ul. Bocheńskiego 149). W 2003 powołano Zespół Szkół Integracyjnych nr 1 im. Roberta Oszka, w skład którego weszła Szkoła Podstawowa nr 25, kktóra została zlikwidowana 1 września 2006. Sam zaś Zespół Szkół Integracyjnych nr 1 został połączony ze Szkołą Podstawową nr 58 im. Marii Dąbrowskiej na Osiedlu Tysiąclecia[26].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Tofilska i Steuer 2012 ↓, s. 680.
  2. a b Szaraniec 2010 ↓, s. 377.
  3. a b Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 43.
  4. a b Geoportal krajowy (pol.). geoportal.gov.pl. [dostęp 2014-05-13].
  5. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 51-56.
  6. Geoserwis GDOŚ (pol.). Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. [dostęp 2014-05-13].
  7. Lasy Państwowe. Mapa (pol.). [dostęp 2014-05-13].
  8. Borowy 1997 ↓, s. 75-78.
  9. a b Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010, s. 114. ISBN 978-83-7729-021-7.
  10. Szaraniec 2010 ↓.
  11. Szaraniec 2010 ↓, s. 378.
  12. Borowy 1997 ↓, s. 86.
  13. Borowy 1997 ↓, s. 94.
  14. a b c Szaraniec 2010 ↓, s. 382.
  15. Firmy ul. Bocheńskiego, Katowice (pol.). Panorama Firm. panoramafirm.pl. [dostęp 2014-05-14].
  16. Firmy ul. Dobrego Urobku, Katowice (pol.). Panorama Firm. panoramafirm.pl. [dostęp 2014-05-14].
  17. Ryszard Stankiewicz, Marcin Stiasny: Atlas linii kolejowych polski 2010. Rybnik: Wydawnictwo Eurosprinter, 2010. ISBN 978-83-926946-8-7.
  18. Borowy 1997 ↓, s. 88.
  19. Katowice Brynów. Plakatowy rozkład jazdy pociągów ważny od 2014-03-09 do 2014-04-26. . PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. (pol.). 
  20. KZK GOP: Kursy dla przystanku Załęska Hałda Szkoła (pol.). www.rozklady.kzkgop.pl. [dostęp 2014-05-14].
  21. KZK GOP: Kursy dla przystanku Katowice Osiedle Kopalni Wujek (pol.). www.rozklady.kzkgop.pl. [dostęp 2014-05-14].
  22. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice – II edycja. Część 1. Uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego. , 2012. Załącznik nr 1 do uchwały nr XXI/483/12 Rady Miasta Katowice z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie uchwalenia „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice” – II edycja. Miasto Katowice (pol.). 
  23. Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach: Ewidencja miejsc pamięci województwa śląskiego: miasto Katowice (pol.). www.katowice.uw.gov.pl. [dostęp 2014-06-21].
  24. Archidiecezja Katowicka: KATOWICE-ZAŁĘSKA HAŁDA, Świętych Cyryla i Metodego (pol.). www.archidiecezja.katowice.pl. [dostęp 2014-05-13].
  25. Załęska Hałda - świętych Cyryla i Metodego (pol.). www.nmpwelnowiec.katowice.opoka.org.pl. [dostęp 2014-05-13].
  26. Zespół Szkół Integracyjnych nr 1 im. Roberta Oszka w Katowicach: HISTORIA ZSI NR 1 (pol.). www.zsi1katowice.pl. [dostęp 2014-06-21].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Damian Absalon, Stanisław Czaja, Andrzej T. Jankowski: Środowisko geograficzne. W: Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. T. 1. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, s. 43-78. ISBN 978-83-8772-724-6.
  2. Robert Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kloefas”. Historia węglem pisana. Katowice: KWK „Katowice-Kloefas”, 1997. ISBN 83-907139-2-6.
  3. Lech Szaraniec: Osady i osiedla Katowic. Katowice: Wydawnictwo Naukowe Śląsk, 2010. ISBN 978-83-7164-636-2.
  4. Joanna Tofilska, Antoni Steuer: Osady i osiedla. W: Antoni Barciak, Ewa Chojecka, Sylwester Fertacz (red.): Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. T. 2. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, s. 662-682.
  5. Andrzej Złoty: Ligota, Murcki... i inne szkice historyczne. Katowice: Bractwo Gospodarcze Związku Górnośląskiego, 2008. ISBN 978-83-7593-014-6.