Historia języka polskiego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Strona tytułowa dzieła o polskiej ortografii pt. "Ortographia" autorstwa Stanisława Zaborowskiego, wydanie z 1518.
Najstarszy druk w języku polskim wydany w 1475 roku we Wrocławiu przez Kaspra Elyana.

Język polski powstał z zachodniego wariantu języka prasłowiańskiego i wywodzi się z języka praindoeuropejskiego.

Rys historyczny[edytuj]

Vocabularis breviloquus Johannesa Reuchlina z roku 1532 z zapisanymi po polsku adnotacjami Bartłomieja z Bydgoszczy ze zbiorów Biblioteki UAM.
„Nauka krótka ku czytaniu pisma polskiego”, drukowana gotykiem w Królewcu około roku 1570.
Jeden z pierwszych słowników łacińsko-polskich Jana Mączyńskiego wydany w 1564 w Królewcu.
Pierwsze zachowane polskie czasopismo "Merkuriusz Polski Ordynaryjny" nr. 35 z 1661 roku

Okres staropolski[edytuj]

Pierwsze polskie wyrazy notowane były w średniowieczu przy wymienianiu imion, nazw geograficznych oraz nazw miejscowych w łacińskich, średniowiecznych dokumentach. Język staropolski był wówczas nieskodyfikowanym językiem mówionym wywodzącym się z języka prasłowiańskiego. Nie miał on opracowanych zasad, ortografii i nie był językiem literackim. W średniowiecznej Europie międzynarodowym językiem literackim, urzędniczo-dyplomatycznym oraz naukowym była łacina i to w niej zapisywano wszystkie dokumenty i kroniki. Wzorem kultury starożytnego Rzymu łacina była sermo urbanus - językiem warstwy wykształconej i oświeconej natomiast wszystkie języki narodowe w tym język polski uznawane były za lingua vulgaris czyli potoczne języki pospólstwa - niewykształconych mas. Z tej przyczyny w literaturze piśmiennej język staropolski pojawiał się najczęściej podczas wymieniania imion oraz nazw w zniekształconej, zlatynizowanej formie. Na przełomie X-XI wieku pierwszymi słowami polskimi jakie pojawiły się w łacińskich źródłach była nazwa Polski oraz imiona jej władców Mieszka I i Bolesława Chrobrego.

Najstarszym zabytkiem piśmiennictwa notującym Polskę oraz jej władcę Bolesława Chrobrego jest Żywot pierwszy św. Wojciecha spisany w latach 997-1003 przez Jana Canapariusa, opata rzymskiego klasztoru św. Bonifacego i Aleksego. We fragmencie notuje Sobiesława (Sobiebora) Sławnikowica, który zbrojnie wyruszył „cum Bolizlauo Palaniorum duce” (pol. „z Bolesławem księciem polskim”)[1][2].

 Osobny artykuł: Etymologia nazwy Polska.

W średniowieczu teksty pisane sporządzano ręcznie, a ich twórcami było przeważnie duchowieństwo[3]. Początkowo było to głównie religijne pisarstwo: żywoty świętych, moralitety, literatura odpustowa oraz przede wszystkim Biblia najważniejszy tekst wiary chrześcijańskiej w Europie. Z czasem mnisi pracujący w skryptoriach zajęli się także tematyką świecką adaptując wzory wcześniejszej literatury antycznej: starogreckiej oraz starożytnego Rzymu. Prowadzone przez mnichów kancelarie władców również rozpoczęły działalność piśmienniczą. Pojawiły się pierwsze utwory w stylu gesta opisujące czyny władców i losy państw. Język polski coraz częściej zaczął pojawiać się w tych łacińskich utworach w tekstach dokumentów dyplomatycznych, własności oraz lokacji miast. Najbardziej znanym zabytkiem piśmiennictwa tego rodzaju jest spisana po łacinie w 1136 roku tzw. Bulla gnieźnieńska papieża Innocentego II uznawana za pierwszy zabytek mowy polskiej[4]. Pośród listy ponad 400 nazw miejscowych w języku polskim, tj. prowincji, grodów, wsi przedstawione zostały w niej również nazwy osobowe, czyli rycerzy, chłopów, gości i rzemieślników – mieszkańców lub przynależnych. Wymieniona jest także nazwa Polski jako „Poloniorum regio” (pol. kraj Polaków) oraz fraza „Mesco dux Poloniae baptisatur” odnotowująca pod rokiem (966) chrzest Mieszka I[5].

W literaturze zapisanej po łacinie zanotowano również pierwsze polskie zdania. Najstarsze zdanie w języku polskim „Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai” zapisano w 1270 roku we Wrocławiu na karcie 24. Księgi henrykowskiej[6]. Kolejne Byegaycze, byegaycze! (...) Gorze szą nam stalo! zapisane zostało w latach 1455-80 w Rocznikach, czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego spisanych przez Jana Długosza[7].

Najstarsze zdanie zapisane w 1270 roku w języku polskim w Księdze henrykowskiej

W 1285 na zjeździe w Łęczycy postanowiono o używaniu języka polskiego obok łaciny w szkołach katedralnych i klasztornych[8]. Liczne zdania w języku polskim zachowały się w rękopiśmiennych księgach sądowych notujących treść procesów, zeznań oraz rot sądowych. Zapisane one zostały w XIV i XV wieku, a najwcześniejsze z nich notowane są od 1386 roku w wielkopolskich księgach sądowych tzw. roty poznańskie[9].

Od XV-wieku mnisi przepisujący łacińskie teksty w skryptoriach dla ułatwienia sobie pracy zbierali lokalne słownictwo polskie dopisując je w przepisywanych ręcznie manuskryptach. Pod koniec średniowiecza powstało kilka tego typu słowników jak Słownik łacińsko-polski (1437)[10] czy Słownik łacińsko-polski Piotra z Uścia z 1450. Najstarszy słownik łacińsko-polski znany jako Wokabularz trydencki powstał ok. roku 1424 (wł.) Il piú antico dizionario latino-polacco) i sporządzony został przez Aleksandra syna księcia mazowieckiego Ziemowita IV[11][12] zawiera ok. 500 wyrazów łacińskich , przy których odnotowano polskie odpowiedniki[13]. Pierwszy najbardziej obszerny słownik łacińsko-polski w układzie alfabetycznym, który wydany został drukiem zawierał ok. 20 tys. haseł łacińskich oraz ich polskich odpowiedników, a opublikował go w 1564 w Królewcu Jan Mączyński.

Najstarszy druk w języku polskim ukazał się 35 lat po wynalezieniu druku przez Jana Gutenberga w 1475 roku we Wrocławiu. Były to trzy modlitwy katolickie „Ojcze nasz”, „Zdrowaś Mario” oraz „Wierzę w Boga” opublikowane w tzw. „Statutach Elyana” (łac. Statuta Synodalia Episcoporum Wratislaviensium) w pierwszej oficynie wrocławskiej Kaspra Elyana - Drukarni Świętokrzyskiej[14].

Wyróżnia się cztery okresy rozwoju języka polskiego:

  • staropolski – między czasami najdawniejszymi a początkiem wieku XVI
  • średniopolski – od wieku XVI aż do końca XVIII
  • nowopolski – do 1930
  • współczesny – po 1930[15].

Najważniejsze zmiany jakie w nim zaszły, to:

Procesy fonetyczne[edytuj]

  • Prelabializacja ą. Np.:
    ąglь > glь > giel
  • Zmiękczenie spółgłosek przed samogłoskami szeregu przedniego: i, ь, e, ę, ě. Np.:
    > siĄ > się
    lъjь > biały
  • Przegłos samogłosek przed twardymi spółgłoskami przedniojęzykowymi e > o (ze zmiękczeniem poprzedzającej), ě > a (ze zmiękczeniem poprzedzającej). Np.:
    nesą > niosę, ale nesešь > niesiesz
    bělъjь > biy, ale bělitъ > (on) bieli
    • Zanikły ślady przejścia ě w a po j, š, ž, č w czasownikach
      slyšatь – slyšalъ – slyšalь > słyszeć, słyszał, słyszeli (porównaj ros. слышать (słyszat´)) na wzór
      wisětь – wisělъ – wisělь > wisieć, wisiał, wisieli
      przetrwało tylko stojatь, bojatь > stojać, bojać (w gwarach wielkopolskich – w gwarach małopolskich i języku literackim stać, bać)
  • Zanik jerów słabych i przemiana mocnych w e. Np.:
    pьsъ > pies, ale pьsa > psa
    sъnъ > sen
  • Powstanie długich samogłosek w wyniku:
    • ich zanik:
      • długość i:, y:, u: znikła bez śladu w początku XVI w.
      • długość a:, e:, o:, Ą: przemieniła się w pochylenie tych głosek w początku XVI w.
      • o: > ó – o pochylone, potem zlało się z u
      • Prasłowiańskie ą i ę uległy wymieszaniu
        • około 1000 r. były 4 odrębne nosówki: ę i ą długie i krótkie
        • w XII w. wymowa ę i ą zbliżyła się do Ą (a nosowego)
        • W XIII i XIV w. istniała tylko różnica co do iloczasu, stąd wspólny znak ø
        • Ą > ę (nietypowy proces, w niektórych gwarach pozostało a nosowe), Ą: > Ą° (a nosowe pochylone, stąd pisownia) > ą
      • a pochylone (kreskowano a pochylone (we współczesnej pisowni etymologicznej å) lub a jasne (niepochylone)) zanikło w XVIII w. W wielu gwarach odpowiada mu /o/ (pon ‘pan’)
      • é pochylone w XIX w. wymawiano już zupełnie, jak i lub y („daléj, daléj/niech się na powietrzu spali” – Dziady Adama Mickiewicza), ale ostatecznie zlało się z e jasnym
    nesątъ > niosĄ: > niosą, ale nesą > niosĄ > niosę
    Bogъ > Bo:g > Bóg, ale Boga > Boga > Boga
    kurъ > ku:r > kur
  • Rozwój sonantów.
    X – dowolna
    T – przedniojęzykowa
    T´ – przedniojęzykowa zmiękczona
    W – wargowa
    K – tylnojęzykowa
    Č – szumiąca pochodząca ze spalatalizowanej tylnojęzykowej
    • XrX, Xr´T > XarX, wyjątkowo Xr´T > X´arT, XrX > XurX, XorX
      krkъ > kark
      čnъjь > czarny
      zno > ziarno
    • Xr´T´ > XirT´ > X´erT´
      vr´titi > wiercić
    • Xr´K, W > XirzX > X´erzX, wyjątkowo XarX
      vxъ > wierzch
      vba > wierzba
      pxy > parchy, ale pchnąti > pierzchnąć
      • ogólnie ir, irz > ´er, ´erz
        sěkyra > siekira > siekiera
    • TlX, Tl´X > TłuX
      dgъjь > długi
      stlpъ > stłup > słup
      • Tln, Tl´n > Tłun > Tłon
        slnьce > słuńce > słońce
    • W, KlX, Wl´T > XełX, czasem WlX > WołX, WułX
      klbasa > kiełbasa
      vna > wna
      mlva > mwa > mowa
      plkъ > pk (ros. полк (połk))
    • Čl´X > ČełX > ČołX
      čno > czółno
      žtъjь > żółty
    • Wl´T´, W, K > Wl´X
      vkъ > wilk
  • Czwarta palatalizacja ke, ky, ge, gy > kie, ki, gie, gi. Np.:
bogyni > bogini
  • Wzmocnienie miękkości: s´, z´, t´, d´, n´ > ś, ź, ć, dź, ń. Np.:
lo > ło > łoś
  • Przejście miękkości
gostь > gost´ > gość
sъpi > spi > śpi
  • Zanik miękkości
    • š, ž, č, dž, c´, dz´, r´ (> ř) i l´ (ale nie przed i; l twarde > ł) straciły miękkość w każdej pozycji. Np.:
      či > czy
    • p´, b´, w´, f´, m´ straciły miękkość na końcu wyrazu i przed spółgłoską. Np.:
      golą > gołĄ: > gołąb
    • s´, z´, t´, d´, n´ traciły czasem miękkość przed twardą spółgłoską. Np.:
      kotьnъjь > kot´ny: > kotny
  • Uproszczenie grup spółgłoskowych
    • kń > kś
      kъnędzь > kniĄ:dz > ksiądz
    • czs > cs > c, dźs > ćs > c, żs > szs > ss > s
      czso > co
      lud – ludzki /lucki/ < ludźski
      bogaty – bogactwo < bogaćstwo
      Bóg – boski < bożski
      Włochy – włoski < włoszski
      Ruś – ruski < rusьskъjь
    • śćc > jc, dźc > ćc > jc
      miejsce < mieśćce < městьce
      ojca < oćca < otьca
      rajca < radźca
    • źdźs > śćs > js
      Miasto – miejski < mieśćski
      Ujazd – ujejski < ujeźdźski
      sześćset /szejset/
    • sr´- > s´r´- > śrz- > śr-, analogicznie zr´- >źr- (gwarowe Wielkopolskie i Śląskie strz-, zdrz-, Małopolskie rś-, rź-)
      sreda > środa (strzoda, rsioda)
      zrěnica > źrenica (zdrzenica, rzienica)
    • zgn, rgn, rgm > zn, rn, rm
      rozgniewać się > rozniewać się (staropolskie)
      burgmistrz (niem. Bürgermeister) > burmistrz
    • rdc, zdn, łdn, cztw, stb, stł, stl > rc, zn, łn, czw, zb, sł, śl
      sr´dьce > sierdce > serce
      cztwarty > czwarty
  • ji > i (przynajmniej w pisowni i wymowie starannej)
dojiti > doić
jixъ > ich
kolo > koło (początkowo z przedniojęzykowo-zębowym ł, dziś /kowo/)

Akcent, pierwotnie ruchomy, ustalił się najpierw na pierwszej, a później na przedostatniej sylabie.

Przemiany w zakresie gramatyki[edytuj]

Deklinacja[edytuj]

Rzeczowniki[edytuj]

Odmiana rzeczowników uległa uproszczeniu. Jest obecnie oparta na rodzaju (smok, o smoku – foka, o foce) i w pewnym stopniu na twardości tematu (liść, liście – list, listy). W rodzaju męskim pojawiła się jednak kategoria żywotności i osobowości (but, widzę but, widzę buty – kot, widzę kota, widzę koty – pilot, widzę pilota, widzę pilotów).

Ślady tematów spółgłoskowych zachowały się prawie wyłącznie w tematach nijakich na -en-, -ent- (cielę – cielęcia, imię – imienia). W innych tematach forma długa lub krótka rozszerzyła się na wszystkie przypadki. Ogólnie dominowały końcówki z tematów na -o-, -jo- i -a-, -ja-, inne zanikały, chociaż niekiedy się upowszechniały. Upowszechniały się zwłaszcza te, które nie powodowały alteracji tematu. Zanikły ślady braku miękkości w pewnych formach wyrazów zmiękczanych przez samogłoski przednie (głównie spółgłoskowe i na -i-, np. krъvaxъ > *krwach > krwiach). Niekiedy tylko miękkość pozostała po dawnych końcówkach (D. kamane > kamienia).

Liczba pojedyncza[edytuj]
Mianownik[edytuj]

Zanik form krótkich tematów można interpretować jako pojawienie się w mianowniku formy biernika.

kamy > *kamy > kamień (por. kamenь)
kry > *kry > krew (por. krъvь)

W rodzaju nijakim końcówka -ьje dawała czasem -é pochylone (weselé). Nazwy urzędów typu podkomorzé pod wpływem nazw typu łowczy przeszły w XVI w. do deklinacji przymiotnikowej: podkomorzy.

Dopełniacz[edytuj]

Końcówka -y rozszerzyła się na cały rodzaj żeński.

Końcówka -a rozszerzyła się na cały rodzaj nijaki i większość rodzaju męskiego. Dawne nijakie na -ьje miały w XVI w. -å, czyli -a niekreskowane: oká, ale wesela

Końcówka -u po okresie rozchwiania (w pewnym sensie niezakończonym do dzisiaj) pozostała w pewnych rzeczownikach męskich nieżywotnych, bez większego związku z formą pierwotną.

Końcówka -ej z deklinacji zaimkowej pojawiła się przejściowo do XVI w. w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku w rodzaju żeńskim w dawnych tematach na -ja-: paniej, rolej, duszej

Celownik[edytuj]

Końcówka -´e pozostała w żeńskich tematach na -a-.

Końcówka -y pozostała w żeńskich miękkotematowych. Sporadycznie w staropolskim pozostało -y w nijakich tematach spółgłoskowych: dziecięci, książęci.

Końcówka -owi rozszerzyła się na prawie cały rodzaj męski. Sporadycznie pojawiała się w rodzaju nijakim.

Końcówka -ewi w staropolskim czasem zastępowała -owi w miękkotematowych, w XV i XVI w. nawet w twardotematowych.

Końcówka -u rozszerzyła się na cały rodzaj nijaki. W rodzaju męskim przetrwała w pewnych formach na -o-, -jo-. Do XVI w. była nieco częstsza, zwłaszcza po przyimku ku (człowieku, głosu, ku południu).

Biernik[edytuj]

W rodzaju nijakim biernik pozostał równy mianownikowi.

W rodzaju męskim biernik pozostał równy mianownikowi dla rzeczowników nieżywotnych, a dla żywotnych stał się równy dopełniaczowi. Przyczyną był prawdopodobnie szyk swobodny, który groził dwuznacznością zwrotów typu syn kocha ojciec i ojciec kocha syn. Nadanie im postaci syn kocha ojca i ojca kocha syn chroniło przed tym. Dawny biernik równy mianownikowi pozostał szczątkowo do XIV – XV w. (a nawet, zwłaszcza na Mazowszu, XVI w.), a do dziś w utartych zwrotach jak iść za mąż, siąść na koń, na miły Bóg, być za pan brat.

Końcówka -0 pozostała w żeńskich wyrazach, w których występuje też w mianowniku.

Końcówka -ę pozostała w typowych żeńskich.

Końcówka -ą występowała w języku staropolskim zamiast -ę w rzeczownikach, których mianownik kończył się na -å: widzę duszę, boginię, ale wolą, pieczą. Dziś reliktem tej zasady jest biernik panią.

Narzędnik[edytuj]

Końcówka -ą pozostała w całym rodzaju żeńskim.

Końcówka -em rozszerzyła się na cały rodzaj męski i nijaki. Do jej stabilizacji przyczynił się rozwój -ъmь, -ьmь.

Końcówka -im < -ьjemь pojawiała się w nijakich zakończonych na dawne -ьje: wiesielim, miłosierdzim, wyobrażenim

Miejscownik[edytuj]

Końcówka -´e panuje w twardotematowych. Do XV – XVI w. również w męskich i nijakich na -k, -g, -ch: Bodze, gresze, mlece. Z tematów na -n-: We dnie i w nocy, ale normalnie w dniu

Końcówka -y rozszerzyła się na wszystkie żeńskie miękkotematowe. Przetrwała też szczątkowo w tematach na -jo- do XIV – XV w., zwłaszcza -i < -ьji w nijakich na -ьje.

Końcówka -u opanowała męskie i nijakie miękkotematowe i na -k, -g, -ch. Przetrwała również w formach (o) synu, domu, oraz pojawiła się w formie (o) panu (Pod wpływem zwrotu w panu Bogu).

Wołacz[edytuj]

Końcówka -´e (z -e, nie -ě2, dlatego mamy miękczenie związane z pierwszą palatalizacją) panuje w męskich twardotematowych. Do XVI w. również w rzeczownikach na -k, -g, -ch. Zachowała się do dziś w formach typu Boże, człowiecze, Kozacze (też człowieku, Kozaku), a także księże i po -ec: ojcze, starcze (Związane z trzecia palatalizacją).

Końcówka -u opanowała męskie miękkotematowe i na -k, -g, -ch oraz żeńskie miękkotematowe „rodzinne” (ciociu, Helu). Przetrwała również w formach synu, domu!.

Końcówka -o przetrwała w dawnych żeńskich na -a- i rozszerzyła się na większość dawnych żeńskich na -ja-.

Końcówka -y przetrwała w żeńskich zakończonych w mianowniku na spółgłoskę (myszy, kości!) i rozszerzyła się na rzeczowniki typu pani.

W rodzaju nijakim wołacz pozostał równy mianownikowi.

Liczba mnoga[edytuj]
Mianownik[edytuj]

Końcówka -i do XV w. dominowała w męskich. Od XVI w. zanikła w nieżywotnych, a od XVIII w. – w nieosobowych. Formy Włoszy, mniszy zostały zastąpione przez Włosi, mnisi z fonetyczną miękkością w XVII w.

Końcówka -y z biernika stopniowo zastępowała -i w męskich. Od XVI w. występowała nawet w osobowych, szczególnie modna była w oświeceniu (syny, wnuki, greki). W rodzaju żeńskim pozostała w tematach na -a- i w części form z M. l.p. na -0.

Końcówka -e pochodząca z tematów na -i- (gost-ьje, lud-ьje), -n- (dьn-e, kamen-e, mestjan-e) i form typu przyjaciele, cesarze zdominowała męskie miękkie. W rodzaju żeńskim pozostała w dawnych tematach na -ja- i rozszerzyła się na część form z M. l.p. na -0.

Końcówka -owie w XIV – XV w. występowała we wszystkich męskich. Od XVI w. wycofywała się, zwłaszcza z nieżywotnych i nieosobowych, ale jeszcze u Norwida w rymie jest obłokowie.

Końcówka -ewie w staropolskim czasem zastępowała -owie w miękkotematowych.

Końcówka -a pozostała w nijakich. Pod wpływem łaciny pojawiała się od XV w. w męskich zapożyczonych z łaciny i z niemieckiego: akta, fundamenta, grunta, a przejściowo i niepoprawnie również rodzime okręta, pociska. Dziś końcówka -a w r.m. jest zasadniczo niepoprawna, ale: akta (sądowe) || akty (w dramacie).

Nazwy urzędów typu podkomorzé do XV w. również miały l.m. na -a. W XVI w. panowały formy chorążowie podczasze podchorąże ma pod sobą, a dziś M. chorążowie, D. podchorążych.

Końcówka -´a (-´å) < -ьja dotyczy dzisiaj form brat – bracia, ksiądz – księża. Pierwotnie formy te były odczuwane jako rzeczowniki zbiorowe (bracia stała =braty stały, księża poszła= księdzowie poszli), i odmieniały się jak rzeczowniki żeńskie (jak w innych tego typu B. -ą, DCMsc. również -ej). Już u Skargi odmieniały się jak liczba mnoga (braciom, braćmi, braciach, księżom, księżmi, księżach). W gwarach spotyka się formy typu swaciå, muzykanciå, adwokaciå.

Dopełniacz[edytuj]

Końcówka -0 opanowała nijakie i żeńskie twardotematowe. W miękkotematowych rywalizuje z -y. Do XVII w., a nawet dziś, występują też jej ślady w dawnych tematach męskich na -o-, -jo-: D. woz, god, tysiąc, dziej, włos, do dziś przyjaciół, dotychczas.

Końcówka -ów opanowała męskie twardotematowe, a w miękkotematowych rywalizuje z -y. W staropolskim, z nieco inną wymową, miała szerszy zasięg: pisarzow, koniow, dniow, miesiącow, gwarowe krolew.

Końcówka -y rywalizują z -ów/-0 w miękkotematowych.

Celownik[edytuj]

Końcówka -om od dawna dominowała w męskich i nijakich. Od okresu średniopolskiego również w żeńskich.

Końcówka -am dominowała w staropolskim w żeńskich. W XV–XVII w. pojawiała się również w męskich i nijakich.

Końcówka -em do XVI w. czasem zastępowała -om w męskich. W nijakich brak jej śladów.

Końcówka -um, -óm w staropolskim czasem zastępowała -om w nijakich.

Biernik[edytuj]

W bierniku rodzaju męskiego pierwotnie końcówki -e/-y dzieliły się w sposób przeniesiony do mianownika w nieosobowych. Jednak w osobowych w XVI w. pojawił się, a w XVII – upowszechnił biernik równy dopełniaczowi. Dawny biernik był i jest używany d celów stylizacyjnych: króle, pany, chłopy.

W rodzaju żeńskim i nijakim biernik liczby mnogiej pozostał równy mianownikowi.

Narzędnik[edytuj]

Końcówka -ami od dawna dominowała w żeńskich. Od XV w. upowszechniała się w nijakich, a w XVI–XVII w. mimo oporu gramatyków w męskich.

Końcówka -mi występowała w staropolskim w męskich i nijakich, zwłaszcza miękkotematowych, a także w niektórych żeńskich z mianownikiem na -0. Dziś występuje w zasadzie tylko w męskich i żeńskich z mianownikiem na -0, z tematem zakończonym na fonetycznie miękką.

Końcówka -y występowała w staropolskim w męskich i nijakich, zwłaszcza twardotematowych. Do dziś przetrwała w zwrotach typu tymi czasy.

Końcówka -oma pochodząca z liczby podwójnej pojawiała się w męskich w XVI–XVII w.

Miejscownik[edytuj]

Końcówka -ach od dawna dominowała w żeńskich. Była też spotykana w męskich i nijakich, ale opanowała te rodzaje dopiero w XVI w.

Końcówka -´ech dominowała w staropolskim w męskich i nijakich: wilcech, syniech, skrzydlech, leciech. Ślady pozostały w nazwach krajów: Na Węgrzech.

Końcówka -och pojawiała się we wszystkich rodzajach w XIV – XVI w., zwłaszcza przy miękkotematowych i na k, g, ch, prawdopodobnie pod wpływem końcówek typu -owie, -ów, -om.

Wołacz[edytuj]

Wołacz liczby mnogiej pozostał równy mianownikowi.

Deklinacja mieszana[edytuj]

Do deklinacji mieszanej należą formy typu poeta, mężczyzna, Jagiełło, Fredro, sędzia.

W staropolszczyźnie formy typu starosta, poeta odmieniały się we wszystkich przypadkach jak żeńskie. W XVI w. zadziałał czynnik znaczeniowy zmienił formy w liczbie mnogiej. Również C. l.m. typu mężczyznam.

Natomiast rzeczowniki typu Fredro do XVII w. przyjmowały w l.p. formy Fredra, Fredrowi, Fredrę itp.

Rzeczowniki typu sędzia < sądьja uzyskały już w XV w. przymiotnikowe formy DCB. l.p. Później obok narzędnika sędzią pojawiły się formy sędzim, sędziem. Zdarzał się też miejscownik sędziej.

Przymiotniki[edytuj]

Odmiana rzeczownikowa niemal zanikła (ale pełen).

Odmiana przymiotnikowa z zaimkiem jь dała początek odmianie przymiotnikowo-zaimkowej, różnej od rzeczownikowej: jego, tego białego słonia.

Zaimki rodzajowe[edytuj]

Twardotematowe upodobniły się do miękkotematowych.

těxъ > *ciech > tych jak ich
togo > *togo > tego jak jego

Pierwotną końcówką biernika l.p. r.ż. było -ę. Wyjątkiem była forma . Pod wpływem przymiotników formą szerzyło się -ą, a współcześnie pozostało tylko . (W 1996? forma biernika została uznana za dopuszczalną w języku mówionym.)

Zaimki bezrodzajowe[edytuj]

Uległy niewielkim zmianom:

azъ > jazъ > jaz > ja
mene > *mienie > mnie
kogo > kogo (bez większych zmian fonetycznych)
čьso > czso > cso > co

Dawny dopełniacz čьso wyparty do biernika rozszerzył się na mianownik. Dawny biernik utrzymał się z przyimkami: w niwecz < vъ nivъčь, przecz < prěčь, zacz < začь.

Liczebniki[edytuj]

Liczebniki porządkowe, mnożne i wielorakie odmieniały i odmieniają się jak przymiotniki, nie ich więc omawiać.

Jeden[edytuj]

Liczebnik jedinъ zachował odmianę zaimkowo-przymiotnikową.

Dwa – cztery[edytuj]
Pięć – dziesięć[edytuj]
Sto[edytuj]

Liczebniki uzyskały własną, dosyć niejednolitą odmianę, częściowo opartą na liczbie podwójnej.

Jedenaście – dziewiętnaście[edytuj]
Dwadzieścia – dziewięćdziesiąt, dwieście – dziewięćset[edytuj]

Zastawienia stały się zrostami, a potem złożeniami.

Liczebniki zbiorowe[edytuj]

Formy liczebników zbiorowych uległy kontaminacji (skrzyżowaniu).

D. r.m. dъvoj-a lub dъvoj-ego > dwoj(e)ga

Liczba podwójna[edytuj]

Zanikła, niekiedy końcówki zachowały się, np. oczy, uszy, rękoma (obok rękami). Również w gwarach i w przysłowiach: „mądrej głowie dość dwie słowie, lepszy wróbel w ręku niż gołąb na sęku”.

Koniugacja[edytuj]

Zachowało się rozróżnienie czasu tematu teraźniejszego i przeszłego.

Bezokolicznik[edytuj]

W bezokoliczniku zanikło i (najwcześniej w końcówkach *-cy < -ci):

by-ti > *byci > być
nes-ti > *nieści > nieść
dvigną-ti > *dźwignęci > dźwignąć

Czas teraźniejszy[edytuj]

Uległ niewielkim zmianom, np.:

nes-ą > niosę
rek-ą > *rzekę > rzeczę, ale tłukę
rec-i > *rzec(y) > rzecz, ale tłucz
nes-e-mъ > *niesiem > niesiemy

Wiele czasowników zmieniło formy czasu teraźniejszego:

żywię – żywiesz > żyję – żyjesz
grzebę – grzebiesz > grzebię – grzebiesz
kolę – kolesz > kłuję – kłujesz
porzę – porzesz > pruję – prujesz
rostę – rościesz > rosnę – rośniesz
kradę – kradziesz > kradnę – kradniesz
łupam – łupasz > łupię – łupiesz
kłamam – kłamasz > kłamię – kłamiesz

Zamiast -ętъ w czasownikach atematycznych i tematach na -i- mamy jakby -jątъ:

dus-ętъ > *dusią(t) > duszą
dad-ętъ > *dadzią(t) > dadzą
Koniugacja -am, -asz[edytuj]

Na wzór czasowników atematycznych powstała koniugacja -am, -asz (śladowo -em, -esz):

gra-je-šь > *gra-je-sz > *gr-a:-sz > grasz
gra-je-tъ > *gra-je-0 > *gr-a:-0 > gra
gra-je-mъ > *gra-je-my > *gr-a:-my > gramy
gra-je-te > *gra-je-cie > *gr-a:-cie > gracie

Przez analogię do dam – dasz:

gra-ją > gra-j-ę (do XIV – XV w.) > gram

Ale regularnie (porównaj dadzą):

gra-ją-tъ > grają

Czasy przeszłe[edytuj]

Aoryst – czas przeszły dokonany, oznaczał czynność jednokrotną i dokonaną w przeszłości. Pierwotnie tworzył się zarówno od czasowników dokonanych, jak i niedokonanych. Z trzech aorystów: asygmatycznego, sygmatycznego I, sygmatycznego II w języku polskim ujawnił się tylko sygmatyczny I. Tworzony od czasowników zakończonych w temacie bezokolicznika na samogłoskę.

Imperfekt – oznaczał czynność trwającą lub powtarzającą się w przeszłości. Był tworzony od czasowników niedokonanych.

Aoryst i imperfekt zlały się, a następnie zanikły. Końcówka aorystu zachowała pewną żywotność w gwarach: byłech, byłek (=byłem)

Czas przeszły złożony stał się prosty: bylъ jes-mь > byłem.

Czas zaprzeszły współcześnie zanika.

Czas przyszły[edytuj]

Formy formalnie teraźniejsze czasowników dokonanych zachowały znaczenie przyszłe.

Czas przyszły od czasowników niedokonanych wciąż tworzy się przez łączenie form typy będę i bezokolicznika lub imiesłowu przeszłego: będę chwalić lub będę chwalił.

Tryb warunkowy[edytuj]

Prasłowiańska forma trybu warunkowego ustąpiła miejsca aorystowi (staropolskie bych), który z kolei uległ wpływom końcówek czasu przeszłego.

Imiesłowy[edytuj]

  • imiesłów czasu teraźniejszego czynny zaczął się odmieniać jak przymiotnik, pojawił się też imiesłów teraźniejszy przysłowny: gotujący, gotując.
  • imiesłów czasu teraźniejszego bierny pozostawił ślady typu świadomy, rzekoma.
  • imiesłów czasu przeszłego czynny I pozostał jako imiesłów przeszły przysłowny: ugotowawszy, kopnąwszy, obdarłszy.
  • imiesłów czasu przeszłego czynny II stał się podstawą czasu przeszłego (gotowałem) i przyszłego złożonego (będę gotował), dla niektórych czasowników nieprzechodnich pozostał (zgniły, zmokły).
  • imiesłów czasu przeszłego bierny pozostał żywotny: bity, poznana, wiedzione.

Liczba podwójna[edytuj]

Formy liczby podwójnej przetrwały do XIV – XV w., z pewnymi zmianami:

1. os. -vě > *-wie > -wa (pod wpływem l. podw. r.m.: dwa konja)
2. os. -ta > -ta
3. os. -te > *-cie > -ta (zrównanie z 2. os. dla odróżnienia od 2. os. liczby mnogiej)

W XVI w. zanikły w języku literackim. Zachowały się w licznych gwarach, ale ich znaczenie prawie zawsze jest równe liczbie mnogiej. Spotyka się też końcówkę 1. os. -ma ze skrzyżowania -wa i -my.

chodźwa, chodźma (=chodźmy)

Jedynie w okolicach Tarnobrzega istnieje opozycja niesiewa, nieśwa (l. podw.) || niesiemy, nieśmy (l.m.).

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. August Bielowski 1864 ↓, s. 179.
  2. Jan Kanapariusz, „Świętego Wojciecha żywot pierwszy”, Tekst łaciński Jadwiga Karasińska, przełożył Kazimierz Abgarowicz, komentarze Jadwiga Karasińska, Biblioteka Gdańska 2009, ISBN 9788374538695
  3. Krzyżanowski 1979 ↓, s. 16.
  4. Jerzy Starnawski 1989 ↓.
  5. Wydra 1984 ↓, s. 17.
  6. Bogdan Walczak: Zarys dziejów języka polskiego. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1999, s. 64. ISBN 83-229-1867-4.
  7. Wydra 1984 ↓, s. 165-167.
  8. Kultura Wielkiego Księstwa Litewskiego, Kraków 2011, s. 550.
  9. Wydra 1984 ↓.
  10. Teresa Michałowska 2011 ↓, s. 769.
  11. Wydra 1984 ↓, s. 202-203.
  12. Stanisław Urbańczyk, Wokabularz trydencki w: Język Polski. 1962, nr 1 (styczeń/luty) s. 15 - 29
  13. Michałowska 1995 ↓, s. 331-332.
  14. Jerzy Oleksiński, „I nie ustali w walce”, Nasza Księgarnia, Warszawa 1980, ISBN 978-83-10-07610-6, s. 52.
  15. Artykuł „Język polski przez wieki”.

Bibliografia[edytuj]

  • Stanisław Rospond, Gramatyka historyczna języka polskiego, PWN, Warszawa-Wrocław 2005.
  • August Bielowski: Monumenta Poloniae Historica t.I. Lwów: August Bielowski, 1864.
  • Zenon Klemensiewicz: Gramatyka historyczna języka polskiego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981. ISBN 83-01-00995-0.
  • Wiesław Wydra: Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543. Wrocław: Ossolineum, 1984. ISBN 83-04-01568-4.
  • [1]
  • Julian Krzyżanowski: Historia polskiej literatury. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979. ISBN 83-06-00213-X.
  • Teresa Michałowska: Literatura polskiego średniowiecza. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 769. ISBN 978-83-01-16675-5.
  • Teresa Michałowska: Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 331-332, seria: Wielka Historia Literatury Polskiej. ISBN 83-01-11452-5.
  • Deputacya Od Król. Towarzystwa Warsz. Przyjaciół Nauk, Rozprawy i Wnioski o Ortografii Polskiéj, Drukarnia Józefa Węckiego, Warszawa 1830.
  • Jerzy Starnawski: „Średniowiecze”. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1989.

Linki zewnętrzne[edytuj]