Palindrom

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy pojęcia z językoznawstwa. Zobacz też: Palindromy – film z 2004 roku.

Palindrom (gr. palindromeo – biec z powrotem) – wyrażenie brzmiące tak samo czytane od lewej do prawej i od prawej do lewej. Przykładem palindromu jest: Kobyła ma mały bok. Współcześnie palindromy pełnią funkcję gry słownej. Prawdopodobnie tak było również i w przeszłości, choć pewne znaleziska sugerują, że palindromy mogły też mieć znaczenie magiczne.

Historia palindromu[edytuj]

Dzieje palindromu sięgają starożytności. Być może powstał jako zabawa słowna, a może od razu niektóre z palindromów miały być czymś w rodzaju szyfru, może zaklęcia. Współcześnie palindrom to przede wszystkim rozrywka umysłowa i żart słowny, który bawi głównie kontrastem między idealną dokładnością w postaci symetrii a chaosem często bezsensownych zwrotów i zdań, które powstają przy jego konstruowaniu.

Biblia[edytuj]

Niektórzy anglikanie twierdzą, że pierwsze słowa wypowiedziane przez człowieka były palindromem. Adam przywitał Ewę w Raju, mówiąc:

Madam, I'm Adam (Pani, jestem Adam).

lub Madam in Eden, I'm Adam (Pani w Edenie, jestem Adam).

Starożytny Egipt[edytuj]

Tradycja mówi, że wynalazcą palindromów był Sotades (III w p.n.e.) z Maronei, twórca poezji frywolnej na dworze Ptolemeusza. Podobno jego twórczość nie przyniosła mu szczęścia – Ptolemeusz II miał kazać go stracić przez wrzucenie do morza, jakoby za wers, w którym Sotades go obraził.

Starożytna Grecja i Rzym[edytuj]

Do najbardziej znanych palindromów starożytnych należy inskrypcja umieszczana na greckich fontannach: Nipson anomemata me monan opsin (ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜEΜΑΤΑ ΜE ΜΟΝΑΝ ΟΨΙΝ – Zmyj grzechy, nie tylko twarz). Ψ w polskiej transkrypcji pisze się „ps”. Rzymianie także bawili się palindromami. Tworzyli tasiemcowe zdania w rodzaju: In girum imus nocte et consumimur igni (Wchodzimy w krąg po ciemku i trawi nas ogień). Jednym z palindromów z czasów antycznych jest kwadrat magiczny z murów w Pompejach i rzymskiego muru w Cirencester w Anglii. Jeszcze w XIX wieku ryto go na amuletach i wisiorkach mających przynieść szczęście. Do osób zajmujących się palindromem z Pompejów należał Felix Grosser – niemiecki duchowny z Chemnitz. W 1926 roku w artykule Ein neuer Vorschlag zur Deutung der Sator-Formel[1] przedstawił jedną z najbardziej znanych interpretacji kwadratu palindromicznego z Pompejów[2][3], będącego rodzajem kwadratu magicznego.

Palindrom TENET.svg

Czasy chrześcijańskie[edytuj]

Za czasów pierwszych chrześcijan kwadrat z Pompei mógł pełnić funkcje rozpoznawczą, podobnie jak znak i grecka nazwa ryby, która jednak wykorzystywała inną formę szyfru literowego, była bowiem akrostychem. Palindrom (jego najprostsze tłumaczenie brzmi: „siewca Arepo trzyma koła z dużym zaangażowaniem”[potrzebny przypis]) ma dwie osie symetrii, stanowione przez skrzyżowane słowa TENET. To sprawia, że według niektórych interpretacji palindrom ten jest pochodzenia chrześcijańskiego. Z drugiej strony podobno znaleziono tę inskrypcję również w Egipcie, Etiopii i obszarach dawnej Mezopotamii[potrzebny przypis].

W 1925 roku Felix Grosser i Sigurd Agrell odkryli (niezależnie), że 25 liter kwadratu tworzy 2 wyrażenia „PATER NOSTER” oraz 2 symbole alfa (A) i 2 symbole omega (O), które dla wczesnych chrześcijan oznaczały odpowiednio „początek” i „koniec”.

Figurę taką można do dziś zobaczyć na posadzce w niektórych kościołach Włoch.

Palindrom ten doczekał się zresztą wielu innych prób interpretacji; niektóre z nich odzwierciedlały chęć znalezienia w nim magii[potrzebny przypis].

Palindrom PATERNOSTER.svg

Palindromy w różnych językach[edytuj]

Angielski[edytuj]

  • Do geese see God? – Czy gęsi widzą Boga?
  • Devil lived. – Diabeł żył.
  • Race fast, safe car. – Ścigaj się (pędź) szybko, bezpieczny samochodzie.
  • Was it a cat I saw? – Czy to, co widziałem, było kotem?
  • Able was I ere I saw Elba. – Palindrom przypisywany Napoleonowi, wypowiedzieć miał go na widok rzeki Elby.
  • Rats live on no evil star. – Szczury nie żyją na żadnej złej gwieździe.
  • A man a plan a Canal Panama (inskrypcja zamieszczona na nagrobku inżyniera kierującego budową Kanału Panamskiego, Ferdynanda de Lessepsa).
  • A Toyota! Race fast... safe car: a Toyota

Chiński (Mandaryński)[edytuj]

  • 我爱妈妈,妈妈爱我。 – Ja kocham mamę, mama mnie kocha. (czyt: Wǒ ài māma, māma ài wŏ.)

Chorwacki[edytuj]

  • Ana voli Milovana. – Anna kocha Milovana.
  • Idu ludi. – Idą szaleni.
  • Perica reže raci rep.

Czeski[edytuj]

  • Jáva horko má, mokro Havaj. – Na Jawie gorąco, na Hawajach mokro.
  • Drápe gepard? – Drapie gepard?
  • Motýla má malý Tom. – Motyla ma mały Tom.

Duński[edytuj]

  • Skal Eva have laks? – Czy Ewa zje łososia?

Esperanto[edytuj]

  • Ne mateno, bone tamen? – Nie ranek, ale jednak dobrze?

Fiński[edytuj]

  • Ana, kanna kana. – Ana, przynieś kurczaka.
  • Irak: Koraania lainaa rokkari. - Irak: rockman cytuje Koran. (Risto Rekola)
  • Aivot avaavat ovia. - Mózgi otwierają drzwi.

Francuski[edytuj]

  • Bon sport, trop snob. – Dobry sport i dla snobów.

Hiszpański[edytuj]

  • O rey, o joyero. – Albo król, albo jubiler.

Kataloński[edytuj]

  • Català, a l'atac! – Atakuj, Katalończyku!

Łaciński[edytuj]

  • Sum summus mus. – Jestem największą myszą.
  • Si nummi immunis. – Jeśli masz pieniądze, będziesz wolny (napis na drzwiach kancelarii adwokackiej).

Niemiecki[edytuj]

  • Ein Esel lese nie. – Osioł nigdy nie czyta.

Norweski[edytuj]

  • Anne var i Ravenna. – Anna była w Rawennie.

Oksytański[edytuj]

  • Roma, lo còr nud d’un ròc o l’amor. – Rzym, gołe skalisty serce albo miłość.

Polski[edytuj]

  • Ikar łapał raki.
  • Igor łamał rogi.
  • Kobyła ma mały bok.
  • Może jutro ta dama da tortu jeżom.
  • Wódy żal dla żydów.
  • Zakopane na pokaz.
  • Elf układał kufle.
  • A to kanapa pana Kota.
  • Tolo ma samolot.
  • Ma tarapaty ta para tam.
  • Wół utył i ma miły tułów.
  • Marzena pokazała Zakopane z ram.
  • A to idiota.
  • Kamil ślimak.

Rosyjski[edytuj]

  • А роза упала на лапу Азора (czyt. A roza upała na łapu Azora). – Róża upadła na łapę Azora.
  • Олимп – мило (czyt. Ołimp – miło). – Olimp – to miło.
  • А ритм – ум Тира (czyt. A ritm – um TIR-a). – Rytm to rozum strzelnicy.
  • А в Тибете битва (czyt. A w Tibete bitwa) – A w Tybecie bitwa.

Szwedzki[edytuj]

  • Ni talar bra latin. – Mówicie dobrze po łacinie.

Ukraiński[edytuj]

  • І що сало? Ласощі (czyt. I szczo sało? Łasoszczi). – A co to jest słonina? To łakocie.
  • І мчу кіло бараболі Кучмі (czyt, I mczu kiło baraboli Kuczmi). – I mknę z kilogramem ziemniaków do Kuczmy.
  • Три психи пили Пилипихи спирт (czyt. Try psychy pyły Pyłypychy spyrt). – Trzej wariaci pili alkohol Pyłypychy.

Włoski[edytuj]

  • I topi non avevano nipoti. – Myszy nie miały wnucząt.
  • Autore ero tua. – Autorze, byłam twoja.

Polscy autorzy palindromów[edytuj]

Julian Tuwim[edytuj]

 Osobny artykuł: Julian Tuwim.

Julian Tuwim (1894-1953) – poeta, pisarz i tłumacz. W książce Pegaz dęba (1950) opisał przykłady gier słownych, m.in. anagramów, palindromów, tautogramów, lipogramów, wierszy obrazkowych i kalamburów. Palindromom poświęcony jest rozdział O pewnej kobyle i o rakach. Znajduje się tam m.in. najstarszy polski palindrom autorstwa ks. Wojciecha Waśniowskiego (XVII w.): „co w onei? Ow pokoy y okop, woien owoc” oraz najbardziej znany, pochodzący z XIX wieku (autor nieznany): „kobyła ma mały bok”. Jest też sześć palindromów autorstwa Tuwima[4].

Przykłady palindromów:

  • „Popija rum As, samuraj i pop.”
  • „Muzo, raz daj jad za rozum.”

Edmund John[edytuj]

 Osobny artykuł: Edmund John.

Edmund John (1894-1989) – architekt (wykładał na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej), malarz związany z Kazimierzem nad Wisłą, plakacista, projektant znaczków pocztowych i okładek książek. Autor wielu palindromów, których wybór w postaci książki Palindromy pana Johna wydał w 2006 roku jego syn, Jacek John. Książka zawiera ponad sto palindromów[4].

Przykłady palindromów:

  • „Ada raportuje, że jutro parada.”
  • „Ale uda szałowe me! – Woła z sadu Ela.”
  • „Ada, panna pocałowana, woła: «co pan napada!»”

Stanisław Barańczak[edytuj]

 Osobny artykuł: Stanisław Barańczak.

Stanisław Barańczak (1946-2014) – poeta, tłumacz, krytyk literacki, wykładał literaturę polską na Uniwersytecie Harvarda w USA. W jego książce Pegaz zdębiał (1995) znajdują się anagramy, palindromy, lipogramy, turystychy i inne zabawy słowami. Książka zawiera rekordową liczbę pangramów (zwanych przez autora alfabetonami) – Stanisław Barańczak ułożył ich aż czternaście. W poświęconym palindromom rozdziale Palindromadery zamieścił on 29 dłuższych palindromów, nazwanych przez niego palindromaderami. Barańczak jest także autorem liczącego ponad 2500 liter megapalindromu rozpoczynającego się od słów „w lasku hulaka”–[4].

Przykłady palindromów:

  • „I lali masoni wydrom w mordy wino, sami lali.”
  • „Kobyła ma manny żywo je, żywiej zje i wyżej – o, wyżynna! – ma mały bok.”

Józef Godzic[edytuj]

Józef Godzic (ur. 1930) – emerytowany elektryk i kinooperator z Rzeszowa. Autor wydanej w 1996 roku książki Echozdania czyli palindromy, zawierającej tysiąc palindromów. Godzic opracował algorytm pozwalający na utworzenie ponad stu bilionów palindromów. Algorytm ten zawarty jest w czterotomowym maszynopisie Taaaaaaaaaka księga, nazywanym także Księżycową Księgą, gdyż spisanie palindromów wygenerowanych przez algorytm dałoby książkę o grubości porównywalnej z odległością ZiemiaKsiężyc; algorytm uhonorowano certyfikatem Guinessa. Kolejny maszynopis Tysiąc razy „wte i wewte” zawiera tysiąc palindromów, częściowo nowych, a częściowo z wydanej uprzednio książki. Józef Godzic jest też autorem ponad stu kolorowych rysunków ilustrujących jego palindromy oraz dwóch megapalindromów. Maszynopisy można obejrzeć w Muzeum Palindromów, założonym przez Tadeusza Morawskiego[4].

Przykłady palindromów[5]:

  • „Łapał za kran, a kanarka złapał.”
  • „A krowo, do worka!”
  • „Napotkała typa, zapytała: Kto pan?”
  • „O, na ryby rano!”
  • „Ejże, trener też je!”
  • „I co, idioci?”
  • „A to kanapa pana Kota.”
  • „Że tak ładna Wanda łka też?”
  • „Ławy mały wyłamywał.”

Tadeusz Morawski[edytuj]

 Osobny artykuł: Tadeusz Morawski (ur. 1940).

Tadeusz Morawski (ur. 1940) – profesor elektroniki pracujący w Instytucie Radioelektroniki Politechniki Warszawskiej, autor wielu książek i podręczników z teorii pola elektromagnetycznego i techniki mikrofalowej. Kilka lat temu zainteresował się palindromami i obecnie jest ich czołowym twórcą. Od 2005 roku wydano piętnaście książek z jego palindromami. Siedem z nich to autorskie zbiory: Gór ech chce róg, Zagwiżdż i w gaz, Zaradny dynda raz, Żartem dano nadmetraż, Raz czart – raz czar, Elf układał kufle, A guru ruga – każdy zawiera tysiąc palindromów. Książka Może jeż łże jeżom zawiera fraszki różnych autorów z jego palindromami. W książce Kobyła ma mały bok Morawski opisał historię polskich palindromów, z kolei książki Aga naga oraz Trafili, popili, fart to małe antologie palindromów erotycznych i pijackich. Publikacje A kilku tu klika, Wór mrów i Listy palindromisty zawierają palindromy i inne gry słowne[4].

Tadeusz Morawski wygłosił ponad sto odczytów o palindromach. Jest autorem trzech megapalindromów. Najdłuższy z nich liczy 33 tys. liter, a jego najdłuższy palindrom-wiersz – 4400 liter. Z wiersza tego można utworzyć ponad miliard miliardów krótszych rymowanych palindromów. Jego niekomercyjna strona www.palindromy.pl miała już osiem milionów wywołań[4].

Tadeusz Morawski utworzył w Nowej Wsi koło Serocka Muzeum Palindromów[4].

Przykłady palindromów:

  • „Co mi dał duch – cud, ład i moc.”
  • „Jeż leje lwa, paw leje lżej.”
  • „Ile Roman ładny dyndał na moreli?”
  • „Ada bąki piką bada.”

Najdłuższy palindrom[edytuj]

Na prowadzonej przez siebie stronie www.palindromy.pl Tadeusz Morawski umieścił najdłuższy na świecie palindrom, mający ponad 33 tysiące liter (dotychczas najdłuższym był palindrom angielski mający około 17 tys. liter)[6].

Palindromy liczbowe[edytuj]

Palindromami mogą być liczby w danym systemie liczbowym, od najprostszych, dwucyfrowych, począwszy. Każdy palindrom liczbowy w systemie dziesiętnym złożony z parzystej liczby cyfr jest podzielny przez 11 (np. 279972:11=25452).

Dowód: Oznacza się wielokrotną powtórkę jakiejś grupy cyfr przez nawias z indeksem, np. 120101014=12(01)34. Każdą liczbę postaci xn=1(0)2n1 można zapisać matematycznie jako xn=(9)2n1+10=(99)n0+11=11×((90)n+1), liczby te są więc zawsze podzielne przez 11. Dowolny palindrom o parzystej liczbie cyfr można zapisać jako sumę liczb xn (np. 279972=2x2+70x1+900x0), więc palindromy takie jako sumy wielokrotności 11 są także podzielne przez 11.

Ogólnie dla systemu o podstawie n palindromy o parzystej liczbie cyfr są podzielne przez n+1.

Fobia[edytuj]

Nazwą aibofobia określa się lęk przed palindromami. Takie zaburzenie lękowe w rzeczywistości nie istnieje i jest jedynie formą żartu.

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]

Przypisy