Karol XI

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Karol XI
Z Bożej łaski król Szwecji, Gotów i Wenedów, wielki książę Finlandii, książę Skanii, Estonii, Inflant, Karelii, Bremy, Verden, Szczecina, Pomorza, Kaszubów i Wenedów, książę Rugii, pan Ingrii, Wismaru, hrabia-palatyn Renu, książę Bawarii, Jülich, Kleve, Bergu.
Carl-XI-Sweden.jpg
król Szwecji
Okres panowania od 13 lutego 1660
do 5 kwietnia 1697
Poprzednik Karol X Gustaw
Następca Karol XII
książę Palatynatu-Zweibrücken-Kleeburg
Okres panowania od 13 lutego 1660
do 11 kwietnia 1681
Poprzednik Karol X Gustaw
Następca połączenie z Palatynatem-Zweibrücken
książę Palatynatu-Zweibrücken
Okres panowania od 11 kwietnia 1681
do 5 kwietnia 1697
Poprzednik Fryderyk Ludwik Wittelsbach
Następca Karol XII
Dane biograficzne
Dynastia Wittelsbachowie
Urodziny 24 listopada 1655
Śmierć 5 kwietnia 1697
Ojciec Karol X Gustaw
Matka Jadwiga Eleonora z Holstein-Gottorp
Żona Ulryka Eleonora Oldenburg
Dzieci Karol XII, Ulryka Eleonora Wittelsbach.
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons

Karol XI Wittelsbach, szw. Karl XI (ur. 24 listopada 1655 w Sztokholmie, zm. 5 kwietnia 1697 tamże) – król Szwecji, książę Bremy i Verden, książę Palatynatu-Zweibrücken-Kleeburg, książę Palatynatu-Zweibrücken od 1660.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Karol XI w wieku 5 lat na obrazie Davida Klöckera Ehrenstrahla

Urodził się w 1655 roku na zamku Kronor w Sztokholmie jako syn Karola X Gustawa króla Szwecji i jego żony Jadwigi Eleonory z Holstein-Gottorp, córki Fryderyka III, księcia holsztyńskiego na Gottorp. W wieku 4 lat objął formalnie rządy po nagłej śmierci swojego ojca, jednak faktyczna władza znajdowała się w rękach jego matki, pełniącej funkcję regentki oraz oligarchii magnackiej.

Jako nastolatek, Karol wiele uwagi poświęcał się zajęciom sportowym i ćwiczeniom, a jego ulubioną rozrywką było polowanie na niedźwiedzie. Nie przejmował się sprawami związany z polityką. Nie interesowała go literatura oraz przejawiał objawy dysleksji[1]. Uchodził według współczesnych mu ludzi za osobę mało wykształconą. Był zależny od matki i doradców, prowadzących w jego imieniu politykę zagraniczną, ponieważ władca ten nie umiał żadnego języka obcego poza językiem niemieckim, który znał bardzo słabo[2].

Pierwsze lata panowania[edytuj | edytuj kod]

18 grudnia 1672 został uznany przez szwedzki parlament stanowy - Ståndsriksdagen pełnoletnim, co zapoczątkowało jego bezpośrednie rządy w państwie. Na wiosnę tego samego roku zawarł przymierze królem Francji Ludwikiem XIV Burbonem i w zamian za subwencje na zbrojenia zobowiązał się do pomocy wojskowej na wypadek wojny w Niemczech.

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Karol XI podczas bitwy pod Lund (1676)

Wypełniając postanowienia tego traktatu zaatakował w grudniu 1674 roku Brandenburgię. Niedługo potem znalazł się w stanie wojny ze sprzymierzeńcami elektora brandenburskiego: Danią i Holandią, co uwikłało Szwecję w walki na kliku frontach. 28 czerwca 1675 roku wojska szwedzkie poniosły klęskę w bitwie pod Fehrbelinem. Po serii klęsk zadanych flocie szwedzkiej przez Duńczyków i Holendrów koło Olandii (1676) i u wybrzeży Zelandii (1677) utracił inicjatywę na Morzu Bałtyckim, w efekcie czego w latach 1675-1678 poniósł duże straty terytorialne, głównie na rzecz Brandenburgii, która zajęła całą część szwedzkiego Pomorza Zachodniego z Wołogoszczą, Szczecinem i wyspami Uznam, Wolin i Rugią. Dzięki interwencji dyplomatycznej Francji odzyskał większość utraconych ziem oraz zawarł traktaty pokojowe z Brandenburgią w Saint-Germain-en-Laye (29 czerwca 1679) i Danią w Lund (26 września 1679.

Polityka wewnętrzna[edytuj | edytuj kod]

Niepowodzenia w polityce zagranicznej polegające na prowadzeniu niepomyślnych wojen, pozwoliły Karolowi XI na wprowadzenie w Szwecji rządów absolutnych, które popierali mieszczanie oraz średnia szlachta. W latach 1680-1683 zniósł baronie i hrabstwa, a cały obszar państwa podzielił na mniejsze okręgi (routu), z których każdy był zobowiązany dostarczać jednego żołnierza oraz wyposażyć go w broń[potrzebne źródło]. Ponadto żołnierz dostawał w swoim okręgu kawałek ziemi.

Zamek Läckö, jedna z posiadłości objętych wielką redukcją

Przeprowadził przy poparciu niższych stanów rewindykację dóbr królewskich (tzw. wielka redukcja przez co ustabilizował finanse. Niedługo potem dokonał reformy systemu finansowego oraz reorganizacji armii.

Ograniczył rolę instytucji stanowych, sejmu i Rady Królestwa, którą przekształcił w Radę Królewską jako doradczy organ panującego. Dążył do pełnej integracji ustrojowej i administracyjnej prowincji szwedzkich, a w przypadku byłych prowincji duńskich i norweskich - Skanii i Blekinge, także narodowej. Za jego panowania założono w 1668 roku Uniwersytet w Lund.

Małżeństwo i dzieci[edytuj | edytuj kod]

6 maja 1680 poślubił Ulrykę Eleonorą Oldenburg, córkę króla Danii Fryderyka III i Zofii Amalii brunszwickiej. Para miała siedmioro dzieci:

Trumna ze szczątkami Karola XI
  • Jadwigę Zofię, przyszłą księżną Holstein-Gottorp (1681-1708)
  • Karola XII, kolejnego króla Szwecji (1682-1718)
  • Gustawa (1683-1685)
  • Ulryka (1684-1685)
  • Fryderyka (1685-1685)
  • Karola Gustawa (1686-1687)
  • Ulrykę Eleonorę, również przyszłą królową Szwecji (1688-1741).

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Karol XI skarżył się od 1694 roku na częste bóle brzucha. Dwa lata później stan zdrowia władcy znacznie się pogorszył, także już w lutym 1697 król musiał wracać często do Sztokholmu, gdzie lekarze odkryli, że Karol XI ma duży i twardy guz w brzuchu oraz, że są bezsilni i niewiele mogą zrobić, aby go wyleczyć. Rok później władca zmarł, a sekcja zwłok wykazała, iż nowotwór rozprzestrzenił się na całą jamę brzuszną. Został pochowany w sztokholmskim kościele Riddarholm[3].

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

Prapradziadkowie

Wolfgang Wittelsbach
(1526-1569)
∞1545
Anna Heska
(1504-1567)

Wilhelm IV Jülich-Klewe-Berg
(1516-1592)
∞1546
Maria Habsburg
(1531-1581)

król Szwecji
Gustaw I Waza
(1496-1560)
∞1536
Małgorzata Leijonhufvud
(1514-1551)

elektor Palatynatu Reńskiego
Ludwik VI Wittelsbach
(1539-1583)
∞1560
Elżbieta Heska
(1539-1582)

Adolf Holstein-Gottorp
(1526-1586)
∞1564
Krystyna Hessen-Kassel
(1543-1604)

król Danii
Fryderyk II Oldenburg
(1534-1588)
∞1572
Zofia Meklemburska
(1557-1631)

elektor Saksonii
Krystian I Wettyn
(1560-1591)
∞1582
Zofia Hohenzollern
(1568-1622)

Albrecht Fryderyk Hohenzollern
(1553-1618)
∞1573
Maria Eleonora Jülich-Cleves-Berg
(1550-1608)

Pradziadkowie

Jan I Wittelsbach
(1550-1604)
∞1579
Magdalena Jülich-Klewe-Berg
(1553-1633)

król Szwecji
Karol IX Waza
(1550-1611)
∞1579
Anna Maria Wittelsbach
(1561-1589)

Jan Adolf Holstein-Gottorp
(1575-1616)
∞1596
Augusta Oldenburg
(1580-1639)

elektor Saksonii
Jan Jerzy I Wettyn
(1585-1656)
∞1607
Magdalena Sybilla Hohenzollern
(1586-1659)

Dziadkowie

Jan Kazimierz Wittelsbach
(1589-1652)
∞1615
Katarzyna Waza
(1584-1638)

Fryderyk III Holstein-Gottorp
(1597-1659)
∞1630
Maria Elżbieta Wettyn
(1610-1684)

Rodzice

król Szwecji
Karol X Gustaw Wittelsbach
(1622-1660)
∞1654
Jadwiga Eleonora z Holstein-Gottorp
(1636-1715)

Karol XI Wittelsbach (1655-1697) , król Szwecji

Przypisy

  1. Åberg, Alf, Karl XI, Wahlström & Widstrand, Falun 1994.
  2. Upton, Anthony F., Charles XI and Swedish Absolutism, 1660–1697, Cambridge University Press, 1998, s. 91.
  3. Rystad, Göran, Karl XI. En biografi, AiT Falun AB 2001, s. 368-369.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Lagerqvist, Lars O., Historia Szwecji, przekł. H. Thylwe, Instytut Szwedzki, Sztokholm 2002.
  • Kersten A., Historia Szwecji, Ossolineum, Wrocław 1973.
  • Słownik władców Europy nowożytnej i współczesnej, pod red. J. Dobosza i M. Serwańskiego, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1998.


Poprzednik
Karol X Gustaw Wittelsbach
Armoiries Bavière-Palatinat.svg książę Palatynatu-Zweibrücken-Kleeburg
1660-1681
Armoiries Bavière-Palatinat.svg Następca
połączenie z Palatynatem-Zweibrücken
Poprzednik
Fryderyk Ludwik Wittelsbach (Pfalz-Zweibrücken)
Armoiries Bavière-Palatinat.svg książę Palatynatu-Zweibrücken
1681-1697
Armoiries Bavière-Palatinat.svg Następca
Karol XII Wittelsbach


Poprzednik
Karol X Gustaw
Greater coat of arms of Sweden.svg Król Szwecji
1660–1697
Greater coat of arms of Sweden.svg Następca
Karol XII