Kościół św. Mikołaja w Chełmży

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kościół parafialny św. Mikołaja
w Chełmży
kościół parafialny
Distinctive emblem for cultural property.svg A/407 z 02.05.1966 r.
Kościół św. Mikołaja, widziany od południa, maj 2007 r.
Kościół św. Mikołaja, widziany od południa, maj 2007 r.
Państwo  Polska
Miejscowość Chełmża
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Parafia św. Mikołaja w Chełmży
Wezwanie św. Mikołaja
Położenie na mapie Chełmży
Mapa lokalizacyjna Chełmży
Kościół parafialny św. Mikołaja w Chełmży
Kościół parafialny św. Mikołaja
w Chełmży
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kościół parafialny św. Mikołaja w Chełmży
Kościół parafialny św. Mikołaja
w Chełmży
Ziemia 53°11′12,335″N 18°36′50,724″E/53,186760 18,614090
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wieża kościoła św. Mikołaja (maj 2007).

Kościół św. Mikołaja w Chełmży – gotycki (przed przebudową romański) kościół z połowy XII w., odbudowany po 1422 i przebudowany w XIX w., dawna fara miejska Chełmży, w latach 1827-1945 kościół ewangelicki. Zlokalizowany jest w obrębie miasta lokacyjnego, na południowy zachód od Rynku i od katedry, między ulicami Sądową i Strzelecką.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Parafia i kościół św. Mikołaja, wówczas jako budynek drewniany, zaistniały już prawdopodobnie w połowie IX w., czego świadectwem jest podporządkowanie go katedrze w akcie erekcyjnym katedry z 1248. W 1264 biskup chełmiński Fryderyk von Hausen uposażył parafię w 12 łanów ziemi.

Obecny kościół wzniesiono w trzech fazach. Budowa trwała prawdopodobnie od ok. 1264 do pocz. XIV w. Powstała trójnawowa świątynia z prostokątnym prezbiterium i wieżą od zachodu, wtopioną w dolnej części w korpus. Do prezbiterium przylegała nieistniejąca już kaplicą św. Wawrzyńca, później pw. św. Huberta. W 1422, w wyniku najazdu polsko-litewskiego w trakcie wojny golubskiej, kościół uległ spaleniu. Zawaliły się wówczas sklepienia w korpusie, który odbudowano zamurowując okna w nawie głównej. W 1824 kościół został zakupiony przez Króla Prus i 24 sierpnia 1827 przekazany miejscowej gminie ewangelickiej. W tym samym roku kościołem parafialnym stała się dawna katedra, a siedzibę diecezji przeniesiono do Pelplina.

W latach 1848-1858 podwyższono wieżę o jedną kondygnację, rozbierając wcześniejszy smukły hełm. W 1858 przystąpiono do gruntownej przebudowy i rozbudowy na potrzeby gminy ewangelickiej. Wnętrze otynkowano, do korpusu dobudowano transept, a wschodni szczyt prezbiterium wymurowano na nowo. W 1897 teren kościoła otoczono murowanym ogrodzeniem, w tym samym roku sporządzono projekt kruchty zachodniej, który zrealizowano dopiero w 1906.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Jest to trójnawowy gotycki kościół z neogotyckim transeptem i masywną wieżą od strony zachodniej. Budynek jest murowany z cegły w wątku wendyjskim, z użyciem kamienia polnego w dolnych częściach ścian. Prezbiterium jest przekryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym z pocz. XIV w., natomiast nawy nakryte są drewnianymi stropami belkowymi.

Wyposażenie[edytuj | edytuj kod]

24 września 1827 kościół św. Mikołaja stał się zborem ewangelickim. Z wyposażenia przyjęto i obiecano zachować następujące przedmioty:

  1. Ołtarz główny.
  2. Ambony.
  3. Organy dziesięciorejestrowe.
  4. Trzy dzwony z wieży.

We wnętrzu, oprócz ołtarza głównego, znajdowało się w siedem ołtarzy. Główny ołtarz został ufundowany przez zamożną rodzinę burmistrza miasta o nazwisku Żuławy w roku 1612, przedstawiał Matkę Bożą w otoczeniu św. Barbary i św. Katarzyny, w środku wielki obraz hołdu św. Trzech króli. Mniejszy ołtarz św. Jana Nepomucena sprawiło bractwo piwowarów, ołtarz św. Barbary bractwo rybaków, ołtarz Matki Bożej Bolesnej bractwo szewskie, ołtarz św. Huberta bractwo robotników, ołtarz św. Walentego bractwo kuśnierzy, ołtarz Matki Bożej Różańcowej, bardzo liczne bractwo tejże nazwy, ołtarz św. Franciszka Ksawerego bractwo krawieckie, ołtarz św. Rocha bractwo tkackie. Pieczę i starania nad ołtarzem miały poszczególne bractwa, których tyle bywało, ile ołtarzy. Prawie wszystkie ołtarze, oprócz głównego ołtarza, przeniesiono przed zabraniem kościoła przez ewangelików do katedry.[...][1]

Obecne wyposażenie kościoła św. Mikołaja[edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Mikołaja powrócił do Kościoła Katolickiego po zakończeniu II wojny światowej. Według P. Bireckiego w 1945 zostały ponownie przeniesione do kościoła św. Mikołaja następujące elementy wyposażenia: cztery XVIII-wieczne ołtarze, które stanęły przy filarach międzynawowych. [...] Są to: ołtarz św. Stanisława Kostki i św. Antoniego, z postacią św. męczennicy w zwieńczeniu, drugi ze św. Rochem w części nastawy, trzeci z obrazem św. Trójcy w typie Tronu Łaski i czwarty, ostatni, ze św. Barbarą, której wizerunek zdobi trybowana, rokokowa sukienka. [...] W kościele św. Mikołaja w czasie protestanckiej opieki został zakupiony instrument organowy, zbudowany na zlecenie protestantów przez Orgelbauanstalt A. Terletzki – Ed. Wittek z Elbląga w 1905[2].

Przypisy

  1. Szydzik ks. wydawca kalendarza; Kościół św.Mikołaja w Chełmży, dawniej parafjalny, a od 24 września 1827 (zatem od stu lat) zbór ewangelicki. s. 65, POSŁANIEC Błogosławionej Juty, Kalendarz kościelny dla parafii Chełmżyńskiej na rok 1928, wyd. przez ks. Szydzika
  2. Piotr Birecki: Dzieje sztuki w Chełmży, Chełmża 2001, s. 90-91.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Władysław Abraham; ORGANIZACJA KOŚCIOŁA W POLSCE DO POŁOWY WIEKU XII; PALLOTTINUM, Poznań 1962, str. 100
  • P. Birecki, Dzieje sztuki w Chełmży, Chełmża 2001.
  • Collen Botey, Helen Clarke, R. I. Page, Neil S. Price; WIELKIE KULTURY ŚWIATA, WIKINGOWIE, STR. 8, 44.
  • Architektura gotycka w Polsce, pod red. Teresy Mroczko i Mariana Arszyńskiego, Warszawa 1995.
  • Artykuł o kościołach Chełmży, zamieszczony w Posłańcu błogosławionej Juty, Kalendarzu kościelnym dla parafii Chełmżyńskiej na rok 1928, wyd. przez ks. Szydzika.
  • Stanisław Kujot; Kto założył pierwsze parafie. cz. 2, Toruń 1904
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, red. J. Z. Łoziński, t. XI, Województwo bydgoskie, red. T. Chrzanowski, M. Kornecki, z. 16, Powiat toruński, oprac. T. Chrzanowski, M. Kornecki