Kościół św. Jana w Gdańsku

Kościół św. Jana w Gdańsku
kościół
317 z 27.02.1967 r.
Kościół św. Jana - widok na wieżę
Państwo	Polska
Miejscowość	Gdańsk
Wyznanie	katolickie
Kościół	rzymskokatolicki
Wezwanie	św. Jan Chrzciciel, św. Jan Apostoł
Historia Data zakończenia budowy XIV - XVI w. Aktualne przeznaczenie użytkowany jako kościół i sala koncertowo-wystawowa
Dane świątyni Styl gotyk ceglany Świątynia • materiał budowlany • cegła
Położenie na mapie Polski Kościół św. Jana w Gdańsku
54°21′07″N 18°39′21.6″E
Multimedia w Wikimedia Commons

Kościół św. Jana w Gdańsku – gotycki kościół położony na Głównym Mieście w Gdańsku, przy ul. Świętojańskiej 50.

Jeden z najcenniejszych zabytków miasta.

Historia

Pierwsza wzmianka o istnieniu niewielkiej kaplicy pod wezwaniem św. Jana pojawiła się w 1358. Na pocz. lat 60. XIV w. o jurysdykcję nad kaplicą toczył się spór między proboszczami kościołów Mariackiego i św. Katarzyny. Mocą wyroku komtura gdańskiego Giselberta von Dudulsheima kaplica św. Jana stała się filią kościoła Św. Katarzyny. Jej rola wzrastała wraz z rozwojem północnej części Głównego Miasta. Pod koniec XIV w. pod względem wysokości obciążeń podatkowych kościół św. Jana znajdował na drugim miejscu, zaraz po Mariackim.

Od ok. 1360 trwała budowa trójnawowej świątyni. Prace prowadzono najpierw po stronie wschodniej, a następnie, od 1382, po zachodniej. Zakończone one zostały na pocz. XV w., przy czym zostawiono miejsce na wieżę, której powstanie planowano na później, podobnie jak sklepień, które tymczasowo zastąpił strop wykonany z belek.

W 1415 zaczęła się przebudowa korpusu wschodniego. Zbudowano nowe prezbiterium i transept. Rozpoczęto też stawianie wieży, ale budowę przerwał, wydany w 1453 przez Zakon Krzyżacki, zakaz stawiania tak wysokich budynków w okolicy zamku. Zakaz dotyczył także innych świątyń oraz ratusza.

Budowę sklepień i wieży dokończono jeszcze w trakcie wojny trzynastoletniej. Wtedy też kościół otrzymał formę, w jakiej istnieje do chwili obecnej.

Kościół św. Jana z otoczeniem

Wnętrze kościoła

Ołtarz główny

Sceneria spektaklu Otello w Kościele Św. Jana (X Festiwal Szekspirowski)

W 1456 już po powrocie Gdańska do Polski, biskup kujawski Jan Gruszczyński dokonał podziału miasta na 6 parafii. Wówczas to świątynia stała się kościołem parafialnym.

W latach 1463–1465 kościół otrzymał sklepienia gwiaździste.

W ciągu XV i XVI w. cechy rzemieślnicze, zamożniejsze rodziny i bractwa ufundowały łącznie 13 ołtarzy, dedykowanych m.in. Najświętszej Maryi Pannie, św. Krzyżowi czy św. Jakubowi. Od poł. XVI w. kościół św. Jan stał się definitywnie świątynią luterańską i z biegiem czasu ołtarze te zaczęły znikać. W ich miejsce pojawił się w 1612 wielki kamienny ołtarz Abrahama van den Blocke'a, zachowany do dziś.

W 1543 r. wieżę kościelną strawił pożar. Zniszczenia usunięto po 24 latach. Niedługo potem pojawił problem ze stabilnością budowli. Zbyt ciężka i posiadająca zbyt słabe fundamenty świątynia zaczęła nierównomiernie osiadać na niestabilnym gruncie. Na niestabilność budowli miały także wpływ zbyt głębokie pochówki. Konstrukcję wzmacniano kilkakrotnie od końca XVI w., przez cały wiek XVII i XVIII. W międzyczasie około 1650 pojawiły się dwa barokowe domki po południowej stronie prezbiterium. W jednym z nich mieszkał kościelny, w drugim zaś diakonisy luterańskie. Domki te zostały zniszczone w 1945 r., odtworzono je w latach 2009-2010.

W latach 1680-1690 przy północnej stronie transeptu powstała biblioteka fundacji Zachariasza Zappio.

W 1823 rozebrana została sygnaturka uszkodzona w 1807 podczas oblężenia miasta. W II poł. XIX w. uporządkowano otoczenie świątyni, a ją samą ogrodzono murem.

W marcu 1945 kościół spłonął. Po zakończeniu działań wojennych wypalony budynek kościoła przykryto dachem i zabezpieczono jego cenne sklepienia. Samą świątynię przeznaczono na lapidarium. W jego wnętrzu przechowywane były fragmenty rzeźb znajdowanych w ruinach, by po identyfikacji użyć ich do odbudowy gdańskiej starówki. Sam kościół natomiast nie został objęty planową rekonstrukcją Głównego Miasta.

Większość jego wyposażenia została przeniesiona do Kościoła Mariackiego w Gdańsku. Kościół nie został po wojnie przejęty na cele kultu religijnego, przez wiele lat niszczał, stanowił także scenografię dla filmów wojennych (m.in. Kolumbowie w reżyserii Janusza Morgensterna), skutkiem czego popadał w dalszą ruinę.

W 1960 gmina ewangelicka zrezygnowała z własności świątyni.

Pod koniec lat 60. odbudowana została wieża. Od 1965 do 1985 palowano i wzmacniano filary. w latach 80. zrekonstruowano sklepienia. W maju 1986 zawalił się jeden z filarów i runęła część sklepienia.

Od początku lat 90. diecezja gdańska może użytkować kościół w niedziele i święta – msze odbywają się regularnie od jesieni 1998. Organizuje je Duszpasterstwo Środowisk Twórczych Archidiecezji Gdańskiej. Liturgia sprawowana jest w językach: kaszubskim i polskim.

W 1996 roku rozpoczął się remont kościoła, m.in. odgruzowywanie i zabezpieczanie wnętrza oraz renowację i wzmocnienie ścian zewnętrznych. W gruzowisku odnaleziono mnóstwo fragmentów murowanych, wewnętrznych zdobień, płyt nagrobnych, wyposażenie trumien, setki monet z czasów krzyżackich, a nawet gotyckie polichromie z XVI w.

W 2006 mroczne i przytłaczające swoim ogromem wnętrze kościoła było scenerią dla spektakli teatralnych X Festiwalu Szekspirowskiego [1].

Trwa renowacja kościoła, polegająca na pracach konserwatorskich przy ścianach, sklepieniach i płytach nagrobnych korpusu nawowego oraz wieży; a także rekonstrukcji kamiennej posadzki (I etap) oraz pracach przy elewacjach zewnętrznych kościoła i wieży oraz ścianach wewnętrznych prezbiterium (II etap). Planuje się również rekonstrukcję sygnaturki na dachu oraz zegara na wieży. Zakończenie prac, kosztujących 16,8 mln zł (w tym 11,3 mln z UE) zaplanowano na 2011 rok.

Nabożeństwa w kościele św. Jana

• Liturgia w języku polskim: niedziele i święta - godzina 12.00
• Liturgia w języku kaszubskim: druga niedziela miesiąca - godzina 11.00 (w kaplicy).

Architektura

Kościół św. Jana jest kościołem trójnawowym, halowym z jednonawowym transeptem. Każda z trzech naw korpusu i prezbiterium nakryta jest osobnym dachem. Długość kościoła wynosi ok. 55 m, szerokość 20 m. Czterokondygnacyjna wieża ma wysokość 47 m. Jest ona udekorowana zespołami blend i ornamentowanymi fryzami, odzwierciedlającymi kilkuetapowy czas jej powstawania. Wieża jest nakryta niewysokim czterospadowym dachem i zwieńczona smukłą sygnaturką.

Wyposażenie

Figury Matki Boskiej i św. Jana z belki tęczowej kościoła św. Jana w Gdańsku

Najcenniejszym elementem wyposażenia jest, wykonany z szarego piaskowca, renesansowy ołtarz główny o wysokości 12 m, dedykowany św. Janowi Chrzcicielowi. Zbudował go w latach 1599–1612 Abraham van der Blocke. Mimo, iż ołtarz przetrwał szczęśliwie II wojnę światową, z biegiem czasu popadał w ruinę. Niedawno (lata 2000.) przeprowadzono jego remont kapitalny.

Warto wspomnieć o zmontowanych w latach 1625-1629 okazałych organach autorstwa Martena Friese (organy), Andrzeja Fischera, Piotra Bringemanna (prospekt organowy), którego części zabrano po wojnie do kościoła Mariackiego, gdzie posłużyły w 1985 do zrekonstruowania tamtejszego prospektu organowego.

Na uwagę zasługuje też chrzcielnica z 1669 i barokowy nagrobek Nathanaela Schroedera z 1668 oraz:

• gotyckie Ukrzyżowanie z 1482 i dwa rzędy ław,
• małe organy (1685 - 1761),
• kazalnica, halle straganiarzy, żeglarzy, murarzy i rodzin: Schopenhauerów i Muhlów oraz loża kata
• elementy wystroju (23 lichtarze z reflektorami, pająk, biblioteka, mosiężne baptysterium, zegar na wieży) - fundowane w większości przez Zachariasza Zappio (zm. w 1680) i jego żonę.

Bibliografia

1. Franciszek Mamuszka: Gdańsk i okolice : przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1990. ISBN 83-217-2585-6. 

Linki zewnętrzne

• Historia kościoła
• Strona Duszpasterstwa Środowisk Twórczych Archidiecezji Gdańskiej działającego przy tym kościele