Bazylika archikatedralna w Gdańsku-Oliwie
Z Wikipedii
| Bazylika archikatedralna w Gdańsku Oliwie | |
 |
|
| Data budowy | II połowa XIV wieku |
| Data poświęcenia | 14 sierpnia 1594 |
| Wyznanie | katolicyzm |
| Rodzaj | bazylika mniejsza, archikatedra |
| Wezwanie | Trójca Święta, Najświętsza Maryja Panna, św. Bernarda |
| Budulec | cegła |
 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons |
|
Archikatedra gdańska (oliwska) to kościół pw. Trójcy Świętej, NMP i św. Bernarda w Gdańsku, w dzielnicy Oliwa.
Jest trójnawową bazyliką z transeptem i wielobocznie zamkniętym prezbiterium z obejściem. Fasadę flankują dwie smukłe wieże, o wys. 46 m każda z ostro zakończonymi hełmami. Ożywia ją barokowy portal (1688), jak również trzy okna różnej wielkości i trzy kartusze. Nad przecięciem naw góruje wieża dzwonów, typowy element budownictwa cysterskiego. Ma dł. 107 m (wewnątrz 97,6 m), szer. 19 m, wys. 17,7 m i jest najdłuższym kościołem cysterskim na świecie kryjącym dzieła sztuki sakralnej w stylu renesansowym, barokowym, rokokowym i klasycystycznym o wysokim poziomie artystycznym.
Spis treści |
[edytuj] Organy oliwskie
Bazylika słynie głównie z organów. Zabytkowa obudowa (tzw. szafa organowa, prospekt), należy do arcydzieł plastyki w skali światowej. Same organy, czyli ich wnętrze, mechanizm, piszczałki, nie są zabytkowe. Pozostałe po niegdysiejszych organach prospekty były wykonane w 1763-88 (małe) i 1788 (duże) przez brata Michaela, od 1776 ojca Michaela alias Johannesa Wulfa z Ornety na Warmii (zmarł w 1807). Same organy, wówczas największe na świecie (duże liczyły w momencie ukończenia 83 głosy i 5100 piszczałek), nie zostały w pełnie przez ojca Michaela ukończone. Prace nad dużymi organami dokończył Fryderyk Rudolf Dalitz (1790-93). W XIX wieku, kiedy w muzyce zapanował romantyzm, organy oliwskie zaznały wiele przeróbek i "ulepszeń", mających dopasować ich do panujących trendów w budownictwie organowym (1840 - K. F. Schuricht, 1863-65 - Friedrich Kaltschmidt). Pod koniec XIX w. wielka część (prawie połowa) piszczałek była już nieoryginalna; później zmieniono również trakturę gry (z mechanicznej na pneumatyczną i na elektropneumatyczną), zmieniono strój itd. Największe zmiany i przebudowy miały miejsce w okresie międzywojennym (1934), kiedy firma Józefa Goebla z Gdańska gruntownie zmodernizowała, jak się wówczas wydawało, "zrebarokizowała" organy, stosując współczesną wówczas technikę i metody, polegające na wymianie części oryginalnych i zastąpieniu ich nowymi, imitującymi stare wzory. Już wówczas, pod koniec lat 30., oryginalnych XVIII-wiecznych piszczałek w organach zostało kilkanaście procent. Organy małe (boczne) zostały na nowo zbudowane (w starej szafie) przez Józefa Goebla i posiadały trakturę najpierw pneumatyczną, a potem elektropneumatyczną, dzięki czemu udało się połączyć dwa instrumenty w jeden za pomocą kabla elektrycznego. W czasie wojny organy katedralne znacznie ucierpiały: miały miejsce ogromne ubytki w piszczałkach i mechanizmach, zniszczonych lub rozkradzionych przez żołnierzy radzieckich. Po wojnie, od końca lat 40., organy próbowano stopniowo przywracać do potrzeb liturgii. Zaproszone firmy (w procesie odnowy organów oliwskich wzięły udział prawie wszystkie istniejące wówczas w Polsce firmy organmistrzowskie - Fryderyk Szwarc (1945), Wacław i Dominik Biernacki (1955), Zygmunt Kamiński (1966-68) i inne) w warunkach totalnych braków materiałów przeprowadziły składanie organów metodą kompilacji: ubytki uzupełniano piszczałkami, wyjętymi z innych organów, w tym z ruin organów z terenu Trójmiasta i z wyjętych organów z kościołów na Ziemiach Odzyskanych. Zbudowano nowy kontuar (stół gry). W 1968 r. firma "Zygmunt Kamiński i synowie" zbudowała boczny pozytyw, podłączony elektrycznie do organów głównych. Małe (boczne) organy B. Goebla natomiast szczęśliwie przetrwały wojnę. Przed kilku laty (2003) zostały z katedry usunięte i zastąpione piszczałkami współczesnych organów Kempera, sprowadzonych z Niemiec.
Podsumowując, obecnie zabytkowymi częściami w organach oliwskich są prospekty organowe i część piszczałek. Późnobarokowe prospekty organowe wyposażone są w liczne poruszające się figury - słońca, gwiazdy, kotły, anioły itp. Ta tzw. orkiestra niebiańska stanowi turystyczną atrakcję, dzięki której organy oliwskie są powszechnie znane w Polsce. Zabytkowe także są widoczne z zewnątrz piszczałki "prospektowe" (w liczbie 445 sztuk tj. niecałe 6% wszystkich). Pochodzą jeszcze z okresu budowy organów i szczęśliwie w 1917 r. uniknęły rekwizycji zaplanowanej przez władze niemieckie. Zachowały się także zabytkowe piszczałki niewidoczne z zewnątrz, gdyż są wewnątrz widzialnego korpusu organów. Pochodzą tak z okresu budowy (minimalna liczba), jak z przebudowy w 1865r. a zwłaszcza z lat trzydziestych XX wieku i stanowią 50% ich ogólnej liczby. Reszta jest dobudowana później. Jest to więc w większości zabytek z nawarstwieniami z różnych okresów, powstały w wyniku licznych przeróbek, napraw i modyfikacji mających na celu udoskonalenie brzmieniowe tych unikalnych organów. Obecne są to trzy instrumenty posiadające razem 113 głosów (87 – organy duże, 17 – organy małe, 9 – pozytyw) i 7876 piszczałek, co plasuje organy oliwskie wśród kilku największych w Polsce. Organy charakteryzują się bogactwem brzmienia. Można na nich wydobyć dźwięki naśladujące śpiew ptaków, bicie dzwonów, szum wiatru, plusk wody, pomruki niedźwiedzia a nawet głos ludzki – vox humana. Muzyka z dużych organów może być odbita jak echo, zagrane przez małe organy oddalone o 65 metrów.
[edytuj] Wystrój katedry
Wewnątrz katedry znajdują się 23 ołtarze o dużej wartości historycznej, przeważnie barokowe i rokokowe, wykonane częściowo z marmuru. Ich treść ikonograficzna oddaje program kościoła potrydenckiego. Zwracają uwagę dawny ołtarz główny wykonany w stylu renesansu niderlandzkiego (1605) i obecny główny, najpełniejsze dzieło barokowe na Pomorzu (1688).
Obrazy w ołtarzach, prezbiterium i nawie głównej są dziełem znanych XVII-wiecznych malarzy Hermana Hana (1574-1628), Adolfa Boya (1612-1680), Andrzeja Stecha (1635-1697) i Andreasa Schlütera (1660-1714).
Wystrój uzupełniają rokokowe kaplice św. Jana Nepomucena i św. Krzyża, ambona, płyty nagrobne, epitafia, grobowiec książąt pomorskich, nagrobek rodziny Kosów, krypta biskupia, zabytkowe żyrandole, baldachimy, cenny kultowo i artystycznie feretron przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem, noszony na pielgrzymkach do Kalwarii Wejherowskiej oraz wiele innych zabytków kościoła i byłego klasztoru cystersów.
W archikatedrze odbywają się koncerty organowe, a w zabudowaniach byłego klasztoru (obecnie Gdańskie Seminarium Duchowne) można oglądać zbiory muzeum diecezjalnego.
[edytuj] Rys historyczny
- 1186 - książę pomorski Sambor I (syn Subisława I) erygował 2 lipca klasztor cystersów nazywany „Beatae Mariae de Oliva” lub „ad montem Olivarum”, a od XII wieku „Monasterium sanctae dei genitricis et virginis Mariae de Oliva”.
- 1224 - w czasie napadu pogańskich Prusów pierwsze romańskie oratorium spłonęło. Odbudowany i powiększony kościół w 1234 (lub w 1236) ponownie zniszczony przez Prusów.
- 1350 - zapalenie się sadzy w kominie spowodowało pożar i doszczętne spalenie się kościoła i klasztoru. Obecny kształt kościół i klasztor uzyskał w II poł. XIV wieku.
- 1577 - w czasie wojny Rzeczypospolitej z Gdańskiem gdańskie wojsko najemne napadło na klasztor i spaliło go doszczętnie. Kościół odbudowano w latach 1578-1583.
- 1594 - biskup włocławski Hieronim Rozrażewski konsekrował kościół 14 sierpnia.
- 1831 - władze pruskie zlikwidowały klasztor Cystersów w Oliwie. Kościół i część zabudowań poklasztornych przydzieliły parafii katolickiej.
- 1925 - papież Pius XI erygował diecezję gdańską bullą z 30 grudnia, na jej mocy kościół oliwski uzyskał rangę katedry, a Gdańsk-Oliwa stał się stolicą diecezji i siedzibą biskupów.
- 1976 - papież Paweł VI podniósł katedrę do godności bazyliki mniejszej 8 lipca.
- 1992 - Jan Paweł II utworzył archidiecezję gdańską z siedzibą w Oliwie bullą z 25 marca, a bazylika stała się archikatedrą.
