Chełmża

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Chełmża
Chełmża, rynek (2007r.)
Chełmża, rynek (2007r.)
Herb
Herb Chełmży
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat toruński
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 1251
Burmistrz Jerzy Tadeusz Czerwiński
Powierzchnia 7,84 km²
Wysokość 91 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

15 138
1930,9 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 56
Kod pocztowy 87-140
Tablice rejestracyjne CTR
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Chełmża
Chełmża
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Chełmża
Chełmża
Ziemia 53°11′12″N 18°36′13″E/53,186667 18,603611Na mapach: 53°11′12″N 18°36′13″E/53,186667 18,603611
TERC
(TERYT)
6040615011
Urząd miejski
ul. Gen. Hallera 2
87-140 Chełmża
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikisłownik Hasło Chełmża w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP
Brama kamienna w Chełmży

Chełmża (pol. do 1251 r. Łoza, niem. Culmsee) – miasto i gmina w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie toruńskim na brzegu Jeziora Chełmżyńskiego.

Według danych z 30 czerwca 2010 miasto miało 15 138 mieszkańców[1].

W latach powojennych miasto kojarzone było głównie z Cukrownią "Chełmża"[styl do poprawy].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 1 stycznia 2010 powierzchnia miasta wynosiła 7,84 km²[2]. Miasto stanowi 0,64% powierzchni powiatu.

Według danych z 2002 r. Chełmża ma obszar 7,83 km², w tym: użytki rolne: 47%, użytki leśne: 1%[3].

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa toruńskiego.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 30 czerwca 2004[4]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 15 297 100 7997 52,3 7300 47,7
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
1953,6 1021,3 932,3

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ślady osadnictwa na tym terenie sięgają neolitu.

Dwa główne miasta ziemi chełmińskiej posiadają podobne nazwy, Chełmno i Chełmża. Pierwsza wzmianka o Chełmnie pochodzi z XI w. Pierwsza wzmianka o Chełmży została odnotowana przez historyka tej ziemi, ks. Stanisława Kujota: [...] "Powyżej dowiedliśmy, że już przed wystawieniem przywileju dla Chełmna i Torunia porozumieli się Krzyżacy z Chrystyanem o zamianę dziesięcin biskupich z ziemi chełmińskiej na daninę zbożową. Nadto przyznali Krzyżacy biskupowi 600 włók ziemi, które mu pod Łozą czyli późniejszą Chełmżą, w Wąbrzeźnie, Bobrowie i nad Drwęcą, w późniejszem Mszanie – in Loża . .. et in Wambrez et in Boberow et super Drivanciam – wymierzyli. Może już Chrystian założył w swojej Łozie jakąś siedzibę duchowieństwa misyjnego, Heidenrych osiadł w niej od samego początku i wyniósł ją na stolicę dyecezyi, albowiem r. 1248 mówi o miarach zboża, które kościołowi chełmżyńskiemu dawane bywają – que ecclesie Culmseensi solvuntur –. Niezawodnie on nadał też jako Niemiec swej siedzibie nazwę Culmsee, przypominającą nazwę dyecezyi od głównego miasta Chełmna wziętą. Obok nowej nazwy pierwotna poszła prędko w zapomnienie, choć jeszcze r. 1246 mistrz w. tylko Łozę – Loża – znał. Lud okoliczny przerobił nazwę Culmsee na Chełmżę...[...][5]

Chełmża, rynek (2007r.)

Znajdujący się tu gród obronny o nazwie Łoza został w 1222 r. podarowany przez Konrada I mazowieckiego biskupowi misyjnemu Prus, Chrystianowi. Większą rolę zaczęła Chełmża odgrywać od 1251 r., kiedy stała się siedzibą biskupstwa chełmińskiego, uzyskując jednocześnie od biskupa Heidenryka prawa miejskie jako Culmensee (możliwe jednak, że miasto lokowano jeszcze przed 1251 r. nie na miejscu osady Łoza, której położenie nie jest na pewno znane, ale obok niej, na tzw. surowym korzeniu)[6]. W tym samym roku zaczęto wznosić kościół katedralny, będący jednym z największych kościołów gotyckich na ziemi chełmińskiej. Wcześniej powstała fara chełmżyńska.

Konkatedra i ul. Tumska

Pierwsze dziesięciolecia istnienia miasta przebiegały pod znakiem najazdów pruskich (lata 1268 i 1277). W 1286 r. miasto i katedra zostały zniszczone przez najazd Prusów.

Po I pokoju toruńskim Chełmża wraz z całą ziemią chełmińską pozostała w granicach państwa krzyżackiego i w 1422 r. została zdobyta przez wojska polskie. W 1440 r. stała się członkiem Związku Pruskiego, a w 1454 r. znalazła się w Polsce. Od końca wojny trzynastoletniej miasto nie odgrywało większej roli politycznej ani gospodarczej, będąc jedynie miejscem ingresów biskupów chełmińskich oraz synodów prowincjonalnych. Nie znalazło dobrych warunków rozwoju, żyjąc w cieniu większych miast – Torunia i Chełmna, było też niszczone przez pożary i wojny (przede wszystkim najazdy szwedzkie w latach 1626–29 i 1655–60). Tak więc o ile w drugiej połowie XVI w. Chełmża liczyła ok. 850 mieszkańców, to przed 1776 r. populacja miasta spadła do zaledwie ok. 520 osób.

Ponowny okres rozwoju miasta przypada na ostatnie dziesięciolecia XIX w., zapoczątkowane wybudowaniem w 1882 r. największej w ówczesnej Europie cukrowni oraz połączenia kolejowego z Toruniem, Bydgoszczą i Kowalewem Pomorskim.

W latach 1940–45 Chełmża nosiła oficjalną nazwę Kulmsee.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Na początku XX w. w Chełmży wzniesiono kilka reprezentatywnych willi. Do jednych z pierwszych należy mały dom buchaltera Neubara wzniesiony przy ul. Bydgoskiej, pochodzący z 1908 r., choć w dość tradycyjnej formie, zdobiony delikatnym, secesyjnym ornamentem. Do najbardziej okazałych zalicza się dom Jana Czarlińskiego, właściciela Brąchnówka, wzniesiony w 1911 r. przy ul. Dąbrowskiego. Przy dzisiejszej ul. Dąbrowskiego wybudowano okazałe wille: weterynarza, dyrektora rzeźni miejskiej Franciszka Górskiego, przebudowana w 1911–1912 r. i willa Ludwika Kotewicza. Obok, przy ulicy Toruńskiej (wtedy 21 stycznia) stanęły dwie wille: Teofila Rochona i Maxa Welde[7].

Po I wojnie światowej nastąpiła wyraźna stagnacja w budowie budynków prywatnych. Przykładem nowoczesnej w formie architektury okresu międzywojennego, jest zbudowana w 1934 r. willa "Danuta". Budynek ten, sąsiadujący z "Concordią", zbudował burmistrz Chełmży Bronisław Kurzętkowski na parceli wytyczonej na terenie parku miejskiego[7].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

MRD 4222 kolejowego przewoźnika Arriva RP z Torunia do Malborka na dworcu w Chełmży

Oświata[edytuj | edytuj kod]

  • Zespół Szkół w Chełmży (liceum ogólnokształcące, technikum, zasadnicza szkoła zawodowa, szkoła policealna dla dorosłych)
  • Zespół Szkół Specjalnych w Chełmży (szkoła podstawowa specjalna, gimnazjum specjalne, zasadnicza szkoła specjalna)
  • Szkoła Muzyczna I stopnia w Chełmży (6-letnia podstawowa – dz. dziecięcy, 4-letnia podstawowa – dz. młodzieżowy)
  • Gimnazjum nr 1
  • Szkoła Podstawowa nr 2
  • Szkoła Podstawowa nr 3
  • Szkoła Podstawowa nr 5

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Coroczne imprezy organizowane w Chełmży:

  • Dni Chełmży (lipiec)
  • Rozpoczęcie sezonu turystycznego (czerwiec)

Chór mieszany "Święta Cecylia" – najstarszy tego typu chór w Polsce, założony w 1869 r. Uhonorowany w 1996 r. najwyższym papieskim odznaczeniem "Pro Ecclesia Et Pontifice".[potrzebne źródło]

  • Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliana Preisa – gromadzi wokoło swej statutowej działalności następujące główne formy działań obszaru kultury:
  • Redakcja Gazety Chełmżyńskiej
  • Redakcja Głosu Chełmżyńskiego
  • Miejska Izba Muzealna
  • Chełmżyński Ośrodek Kultury
  • Siedziba Chełmżyńskiego Towarzystwa Kultury

Sport[edytuj | edytuj kod]

W Chełmży działa kilka klubów:

  • Klub Sportowy Legia Chełmża – prowadzi sekcję piłkarską,
  • Klub Sportowo-Turystyczny "Włókniarz" – prowadzi sekcję żeglarską i kajakarską,
  • Uczniowski Klub Sportowy "Zak" (działa w ramach klubu KST),
  • Chełmżyńskie Towarzystwo Wioślarskie,
  • Klub Sportowy "Grom" – prowadzi sekcję bokserską,
  • Modelarnia SM "Combat" – bierze udział w mistrzostwach Polski modeli samolotów, pojazdów i okrętów,
  • Międzyszkolny Klub Sportowy "Chełmża" – sekcja karate-do shotokan (trener Janusz Mikołajczyk 3dan),
  • MKS Łozanie Chełmża – oficjalny klub szachowy przy Gimnazjum nr 1 w Chełmży,
  • Koło wędkarskie.
  • MKS Chełmża – oficjalny klub młodzieżowej piłki siatkowej,
  • KS Chełmża – Klub seniorski piłki siatkowej.
  • Sekcja sztuk walki na zasadach K1

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Parafia rzymskokatolicka św. Mikołaja w dekanacie Chełmża. W Chełmży działa też Chrześcijański Zbór Świadków Jehowy[8].

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Znani chełmżanie[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Kostka – kanonik chełmżyński
  • bp Piotr Kostka
  • Jan Achtabowski
  • Zbigniew Cebulak
  • Michał Czajkowski (ur. 1934) – ksiądz katolicki, biblista
  • Andrzej Drzycimski (ur. 1942) – publicysta
  • Stefan Wincenty Frelichowski (ur. 22 stycznia 1913 w Chełmży, zm. 23 lutego 1945 w Dachau) – ksiądz i błogosławiony katolicki, patron polskiego harcerstwa
  • Tomasz Nemezy Fryntkowski
  • Władysław Gabriel
  • Józef Gierszewski
  • Tadeusz Glemma (1895–1958) – ksiądz katolicki, historyk Kościoła katolickiego
  • Alfons Groszkowski
  • Bronisław Kurzętkowski (zm. 1939) – burmistrz Chełmży w latach 1920–1933
  • Stanisław Nehring
  • Alfred Paliński
  • Leon Poeplau
  • Julian Prejs (1820–1904)
  • Mirosława Sędzikowska (ur. 1955) – pisarka, współpracowniczka KOR
  • Mieczysław Szczepański (1919–1945) – cichociemny
  • Franciszek Tretkowski (zm. 1944) – solista opery berlińskiej
  • Gracjan Tretkowski
  • Lothar Treuge (1877–1920) – liryk
  • Zofia z Wasilewskich Świdowa – lekarz wojsk polskich z lat 1914–1920 i 1939–1945
  • Józef Szydzik – ks. katolicki, bardzo zasłużony proboszcz chełmżyński z czasów II Rzeczypospolitej
  • Kurt Vespermann – aktor niemiecki
  • Józef Wrycza
  • Mieczysław Wyszkowski (1912–1976) – pilot polskich eskadr w Wielkiej Brytanii
  • Alfred Zawisza Czarny (1811–1878) – był w młodości oficerem polskim w powstaniu listopadowym
  • Dariusz Preis
  • Maciej Wojtaś
  • Aleksander Nalaskowski (ur. 24 lutego 1957) – polski pedagog specjalizujący się w pedagogice ogólnej i pedeutologii
  • Michał Kwiatkowski (ur. 2 czerwca 1990) - polski kolarz

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-11-02. ISSN 1734-6118.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-08-20. ISSN 1505-5507.
  3. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  4. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast. GUS. [dostęp 2010-09-14].
  5. Kujot Stanisław; Kto założył parafie w dzisiejszej diecezji chełmińskiej. Cz. 2, Toruń 1904, str. 42 [1]
  6. P. Birecki, Dzieje sztuki w Chełmży, s. 13-15
  7. 7,0 7,1 Piotr Birecki: Dzieje sztuki w Chełmży, Chełmża 2001, s. 78.
  8. Dane według wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 5 czerwca 2014.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Architektura gotycka w Polsce, pod red. Teresy Mroczko i Mariana Arszyńskiego, Warszawa, Instytut Sztuki PAN 1995
  • Marian Dorawa "Katedra św. Trójcy w Chełmży", TNT, Toruń 1975
  • Jerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa. Wyd. Z.P. POLIMER Koszalin  2010, ISBN 978-83-89976-40-6
  • Dzieje Chełmży, red. Mieczysław Wojciechowski, Chełmża, Chełmżyńskie Towarzystwo Kultury 1994 [2]
  • Przewodnik po zabytkach Chełmży i turystycznym szlaku zielonym, Wydano na zlecenie UM w Chełmży, BIS MEDIUM BYDGOSZCZ, Czerwiec 2001.
  • Piotr Birecki Dzieje sztuki w Chełmży, Wyd. Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliana Prejsa, Chełmża 2001 [3]
  • Chełmża. Miasto Ziemi Chełmińskiej, Wyd. Studio Plus, Bydgoszcz 2006
  • Chełmża ze starej fotografii, opis zdjęć Dariusz Meller, Leszek Pachoń, Wyd. Black Ball, Chełmża 1998
  • Tadeusz Muszyński, Chełmża na starej fotografii, Wyd. "Pagina", Nakło nad Notecią 1996
  • Dariusz Poliński, Chełmża. Badania wykopaliskowe 1995-1996. Informator, Wyd. Journal, Bydgoszcz 1997

Stara prasa[edytuj | edytuj kod]

Literatura dodatkowa[edytuj | edytuj kod]

  1. Belzyt Leszek, Dzieje Chełmży w okresie międzywojennym (1920-1939), Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2001
  2. Szkice regionalne. Zapiski chełmżyńskie, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2002
  3. Meller Dariusz, Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" w Chełmży w latach 1895-1939, Wyd. Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliana Prejsa w Chełmży, Chełmża 2005
  4. Meller Dariusz, Krótka historia Chełmży (Łod pirszych poczuntków do dzisioj), Wyd. Wąbrzeskie Zakłady Graficzne, Chełmża 2004

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]