Utah

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Utah
State of Utah
Flaga stanowa Utah Pięczęć stanowa Utah
Flaga stanowa Utah Pieczęć stanowa Utah
Przydomek: Beehive State
Dewiza: Industry
Map of USA UT.svg
Państwo  Stany Zjednoczone
Stolica Salt Lake City
Język urzędowy] język angielski
Mieszkańcy Utahan, Utahn
Gubernator Gary R. Herbert (R)
Największe miasto Salt Lake City
Powierzchnia

 • ogółem
 • lądowa
 • wodna
 • % wodna

na 13. miejscu

220 080 km²
212 988 km²
7092 km²
3,2 %

Szerokość

Długość
Wzniesienie
 • najwyższe
 • średnie
 • najniższe

435 km

565 km
 
4123 (King's Peak) m
1920 m
610 (Beaver Dam Wash) m

Szerokość geograficzna 37° – 42°N
Długość geograficzna 109°W – 114°W
Populacja (2000)
na 34. miejscu

2 233 169

Gęstość (2000)
na 41. miejscu

10,50 os./km²

Wejście do Unii

 • kolejność
 • data


45
4 stycznia 1896

Strefa czasowa
Czas letni
UTC-7:00
UTC-6:00
ISO 3166-2 US-UT
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa
Portal Portal Stany Zjednoczone

Utah (wymowa: /ˈjuːtɑː/ i) – stan na środkowym zachodzie USA, leżący na obszarze Wielkiej Kotliny (północno-zachodnia część stanu) i Wyżyny Kolorado (południowo-wschodnia część). Graniczy na północy z Idaho i Wyoming, na wschodzie z Kolorado, na południowym wschodzie z Nowym Meksykiem (w jednym punkcie), na południu z Arizoną i na zachodzie z Nevadą.

Został przyłączony do Unii Stanów Zjednoczonych w dniu 4 stycznia 1896 roku jako 45 stan.

Nazwa „Utah” pochodzi z języka Indian Ute (pol. Jutowie), oznacza „ludzie gór”.

Utah jest znane z bycia jednym z najbardziej homogenicznych religijnie stanów USA. Pomiędzy 58% a 72% mieszkańców jest zdeklarowanymi mormonami.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Pierwowzorem jest nazwa z języka Apaczów Juttahih „ten, który mieszka wyżej”, to jest w górach White Mountains „góry białe”. Mormoni kolonizując kraj nad Wielkim Jeziorem Słonym, nazwę tę przenieśli (1847) w formie Ute na tamtejsze plemiona indiańskie.

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Stan leży na obszarze Gór Skalistych, Wielkiej Kotliny i Wyżyny Kolorado. Obszar stanu jest wyżynny i górzysty. W północno-zachodniej części stanu rozpościera się bezodpływowe Wielkie Jezioro Słone i Wielka Pustynia Słona.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat stanu jest podzwrotnikowy, wybitnie suchy. Według klasyfikacji klimatów Köppena klimat Utah należy do stref BWh (klimat pustyń podzwrotnikowych), BWk (klimat pustyń stref umiarkowanych) i BSh (klimat stepów) z dużym oddziaływaniem klimatu górskiego ze względu na obecność gór których wysokość sięga 4123 m n.p.m. (King's Peak).

Opady[edytuj | edytuj kod]

Opady w Utah należą do najniższych w USA. Niewielkie opady są spowodowane położeniem Utah w cieniu opadowym gór Sierra Nevada, a ponadto wschodnia część w cieniu opadowym łańcucha Wasatch. Wyróżnia się dwa kierunki napływu wilgotnego powietrza zawierającego potencjalnie wodę opadową. W okresie zimowym, od października do maja, z kierunku zachodniego napływa wilgotne powietrze pacyficzne. Spowodowane jest to często występującymi w tym okresie sztormami na Oceanie Spokojnym, których kierunek przemieszczania jest wschodni. W okresie letnim dociera do Utah, szczególnie jego wschodniej części, powietrze monsunowe znad Zatoki Meksykańskiej[1].

Większość terenów o nizinnym charakterze rzeźby terenu (mimo dużego wyniesienia nad poziom morza) ma opady na poziomie poniżej 305 mm rocznie. Nieco wyższe opady ma korytarz, którym poprowadzona jest autostrada I-15, gdyż wynoszą 381 mm. Rejon Wielkiej Pustyni Słonej otrzymuje mniej niż 127 mm rocznie opadów. Szczyty górskie w Utah mogą jednak otrzymywać opady na poziomie 1500 mm.

W zimie śnieg może zdarzać na terenie całego stanu jednak najczęściej ogranicza się do wierzchołków gór oraz dolin na południu. Jednak i tutaj zdarzają się różnice, gdyż rejon miasta St. George, leżącego w południowo-zachodnim krańcu stanu ma średnio rocznie tylko 8 cm śniegu, podczas gdy Salt Lake City ze względu na wpływ sąsiedztwa Wielkiego Słonego Jeziora otrzymuje rocznie nawet 152 cm śniegu. Tak wysokie opady śniegu sprzyjały podjęciu decyzji o przyznaniu Salt Lake City organizacji Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 2002 roku. Rekordowe opady śniegu w SLC miały miejsce zimą 1951/52 kiedy suma wyniosła 287,4 cm[2]. Rejony górskie Utah, jak na przykład pasmo górskie Wasatch otrzymują rocznie nawet do 1270 cm śniegu.

Temperatura[edytuj | edytuj kod]

Temperatura w stanie Utah przyjmuje szeroki zakres wartości. Zimą, w zależności od wysokości spadki mogą być bardzo znaczne, natomiast lato jest upalne w całym stanie z wyjątkiem szczytów gór. Leżące na północy i wschodzie góry zabezpieczają przed napływem arktycznego powietrza w zimie, choć sporadycznie taki napływ się zdarza. Średnia maksymalna temperatura stycznia zawiera się pomiędzy −1 °C na północy i prawie 13 °C w St. George, na południu.

Temperatury poniżej −18 °C w większości lat zdarzają się na terenie całego stanu, jednak w niektórych rejonach ma to miejsce regularnie. Na przykład w mieście Randolph średnio przez 50 dni rocznie temperatura spada poniżej −18 °C. W lipcu średnie maksymalne temperatury zawierają się w przedziale pomiędzy 29 °C a 38 °C. Jednak niska wilgotność względna oraz wysoki poziom powyżej poziomu morza powodują dużą amplitudę dobową i nawet w środku lata noce zwykle są zimne. Rekordowo wysoka temperatura została zanotowana 4 lipca 2007 roku w St. George i wyniosła 48 °C, natomiast rekord zimna zmierzono w dniu 1 lutego 1985 roku, w miejscu Peter Sinks w Dolinie Niedźwiedziej, na północy Utah kiedy stwierdzono −56 °C[2]. Najniższa temperatura w miejscu zamieszkałym wyniosła −45 °C a zmierzono ją w Woodruff 12 grudnia 1932 roku[3].

Parki narodowe i obszary chronione[edytuj | edytuj kod]

Kanion Bryce

Na terenie stanu jest wiele obszarów i obiektów chronionych prawodawstwem federalnym lub stanowym. Najbardziej znane są parki narodowe, których jest pięć, co plasuje stan na trzecim miejscu w USA, po Alasce i Kalifornii, a zważywszy na dużo mniejszy obszar stanu daje największe zagęszczenie w Stanach. Ponadto na terenie stanu jest siedem Pomników Narodowych, dwa narodowe rejony ochrony krajobrazu, trzydzieści trzy obszary o statusie chronionych obszarów naturalnych ((ang.) United States Wilderness Areas) oraz kilkanaście innych obiektów chronionych przez prawo federalne. Ze względu na to iż ochronie federalnej mogą podlegać wyłącznie tereny będące w całości własnością państwa część parków ma status parków stanowych, których jest w Utah czterdzieści trzy. Atrakcyjne obszary znajdujące się w całości na terenie rezerwatów podlegają jurysdykcji społeczności Indian, jak na przykład ma to miejsce w Kanionie Antylopy, bądź w spektakularnej Monument Valley (Dolina Pomników), leżącej na pograniczu Utah i Arizony, która ma status parku szczepu Indian Nawaho ((ang.) Monument Valley Navaho Tribal Park).

Parkami narodowymi w Utah są:

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Mapa gęstości zaludnienia w przeliczeniu na milę kwadratową

Według spisu w 2010 roku stan Utah zamieszkiwało 2 763 885 mieszkańców[4].

. Najpowszechniej używanymi językami są:

88% ludności mieszka w aglomeracji Salt Lake City, co czyni stan szóstym najbardziej zurbanizowanym w USA. Pięć największych miast stanu Utah: Salt Lake City, Provo, Ogden, Orem, St. George.

Salt Lake City jest siedzibą Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich, którego członkowie są potocznie zwani mormonami. Stanowią oni 62,4% ludności stanu[6]. Przyczynia się to do największego w USA współczynnika urodzeń – populacja stanu jest czwartą najszybciej rosnącą w USA – w latach 1990-2000 o 29,6%. Innym skutkiem jest zakaz hazardu – jedyny w USA obok Hawajów. Z kolei 17% deklaruje brak przynależności religijnej, co daje 10. miejsce w USA pod względem wielkości odsetka.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 2008 roku:

Największymi grupami religijnymi w 2010 roku, były[8]:

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Mapa podziału Utah na hrabstwa
Information icon.svg Osobny artykuł: Lista hrabstw w stanie Utah.

Stan Utah podzielony jest na 29 hrabstw (counties). Pod względem liczebności hrabstw jest to stan, który posiada ich stosunkowo mało co jest zrozumiałe ze względu na pustynny charakter i słabe zaludnienie znacznych obszarów Utah. Z liczbą 29 hrabstw znajduje się dopiero na 36 miejscu pośród stanów Stanów Zjednoczonych[9].

W pierwszym, prowizorycznym Stanie Deseret, obejmującym także część obecnych sąsiednich stanów, w 1849 roku utworzono 7 hrabstw: Davis, Iron, Sanpete, Salt Lake, Tooele, Utah i Weber[10][11]. Po utworzeniu Terytorium Utah w 1851 roku (w skład którego wchodziła prawie cała obecna Nevada oraz część Kolorado i Wyoming), władze ustawodawcze terytorium na posiedzeniach w latach 1851–1852 utworzyły trzy kolejne hrabstwa: Juab, Millard i Washington. Następne 17 hrabstw powstało w latach 1854–1894 poprzez odpowiednie akty prawne Terytorium Utah. Były to Beaver, Box Elder, Cache, Carbon, Emery, Garfield, Grand, Kane, Morgan, San Juan, Piute, Rich, Sevier, Summit, Uintah, Wasatch i Wayne[11].

Ostatnie dwa hrabstwa powstały już po powstaniu stanu Utah i przyłączeniu jego do Stanów Zjednoczonych w 1896 roku. Utworzone w 1915 roku Duchesne objęło rezerwat Indian Ute, który w roku 1905 został na mocy ustawy o zasiedlaniu został otwarty dla osadników. W dniu 7 stycznia 1918 poprzez podział hrabstwa Uintah, drogą głosowania jego mieszkańców, utworzono ostatnie hrabstwo – Daggett. Było to podyktowane względami praktycznymi, gdyż najodleglejsi mieszkańcy hrabstwa musieli do siedziby hrabstwa w miejscowości Vernal pokonać odległość nawet 1300 km[11].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ruiny osiedla klifowego Indian Anasazi w Parku Stanowym w Hrabstwie Garfield

Okres prekolumbijski[edytuj | edytuj kod]

Człowiek na terenie obecnego Utah pojawił się około 12 000 lat temu[12]. Krótko po ostatnim zlodowaceniu na kontynencie amerykańskim występowała liczna megafauna i ona oprócz zbieractwa jagód, nasion i innych części roślin stanowiła źródło pożywienia. Życie było łatwiejsze, gdyż klimat Utah był chłodniejszy i bardziej wilgotny[12]. Wielkie Jezioro Słone nie było tak zasolone jak obecnie i wokół niego oraz wokół innych jezior, a także wzdłuż licznych strumieni koncentrowało się życie. Najstarszymi zamieszkałymi miejscami jakie dotychczas odkryto są jaskinie leżące na wybrzeżu Wielkiego Jeziora Słonego[13].

Około 8 tysięcy lat temu zmienił się klimat, wzrosła temperatura i zmniejszyły się opady co spowodowało zmianę stylu życia. Archeologowie nazwali ten okres okresem Kultury Archaicznej. W dalszym ciągu podstawą było zbieractwo i łowiectwo choć odmiennych gatunków roślin i zwierząt. Pozostałościami po tym okresie, odkrytymi przez archeologów, jest wiele typów grotów do różnego rodzaju, włóczni oraz liczne naskalne malowidła przedstawiające ludzi, zwierzęta oraz polowania.

Ewolucja stylu życia zaszła około 2000 lat temu. Wtedy mieszkańcy zaczęli prowadzić bardziej osiadły tryb życia. Zaczęto uprawiać ziemię i siać kukurydzę, fasolę oraz różne gatunki dyni (dynia olbrzymia, dynia piżmowa, dynia zwyczajna). Na terenie Utah ewoluowały dwie kultury Indian; na południu i południowym wschodzie Anasazi oraz na północy, północnym zachodzie stanu Kultura Fremont[13][12]. Obie kultury około 750 roku naszej ery wprowadziły nową technologię łowiectwa: łuk i strzały[12]. Około 500 lat później (połowa XIII wieku) zanikła kultura Fremont, a 30-letnia susza która zaczęła się około 1270 roku spowodowała migrację Indian Anasazi w kierunku południowym.

Przypuszcza się, że zanik czy migrację spowodował napływ z północy Indian z uto-azteckiej rodziny językowej. Kultura Fremont najprawdopodobniej zasymilowała się z przybyszami natomiast Anasazi zostali wyparci do Arizony i Nowego Meksyku[12][13]. Przybysze ewoluowali i stworzyli na terenie Utah cztery grupy. Plemiona północnych Szoszonów, zajmujący się zbieractwem i łowiectwem, zajmujący oprócz północnej części Utah także tereny obecnych Idaho i Wyoming. Druga grupa to Indianie Goshute, żyjący na pustyniach w zachodniej części stanu Utah, do warunków których zaadaptowali się po mistrzowsku. Trzecią grupę stanowili Południowi Pajutowie zasiedlający południowo-zachodnią część stanu, żyjąc ze zbieractwa oraz uprawy gleby z wykorzystaniem sztucznego nawadniania. Ostatnim, największym plemieniem, obejmującym kilka grup, byli Jutowie, żyjący w północnej i centralnej części stanu utrzymujący się z handlu końmi i niewolnikami[12].

Podbój i tworzenie stanu[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Najważniejszymi dziedzinami gospodarki są: górnictwo z produkcją soli, hodowla bydła oraz turystyka.

Uczelnie[edytuj | edytuj kod]

Informacje dodatkowe[edytuj | edytuj kod]

Dewiza stanu Utah to: Industry (Pracowitość). Inne symbole stanowe to między innymi: ul pszczeli, mewa kalifornijska, świerk kłujący, trójednik Calochortus nuttallii i wiśnia[14].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Climate of Utah (ang.). Western Regional Climate Center. [dostęp 31-05-2014].
  2. 2,0 2,1 KSL Weather - Quick Weather Facts (ang.). [dostęp 28-10-2012].
  3. WOODRUFF, UTAH - Monthly Extreme Minimum Temperature (Degrees Fahrenheit) (ang.). [dostęp 28-10-2012].
  4. US Census Bureau: Profile of General Population and Housing Characteristics: 2010. 2010 Demographic Profile Data (ang.). [dostęp 2013-03-18].
  5. Modern Language Association. Podane są wszystkie języki używane przez więcej niż 0,5% ogółu ludności.
  6. Salt Lake Tribune – Mormon portion of Utah population steadily shrinking.
  7. Religious Affi liation by State in the U.S. str.100.
  8. thearda.com.
  9. How Many Counties are in Your State (Ile hrabstw ma twój stan?) (ang.). Click and Learn. [dostęp 21 grudnia 2011].
  10. Fisher, Richard Swainson: A new and complete statistical gazetteer of the United States of America (ang.). New York: J.H. Colton and Company.. [dostęp 1-11-2012].
  11. 11,0 11,1 11,2 Chart of County Formation in Utah (ang.). Utah State Archives. [dostęp 2 listopada 2012].
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 Utah’s Prehistory in a Nutshell (ang.). Utah Gov services. [dostęp 5-11-2012].
  13. 13,0 13,1 13,2 History of Utah (ang.). [dostęp 5-11-2012].
  14. Symbole stanu Utah (ang.). [dostęp 2010-04-02].