To jest dobry artykuł

Woskownica europejska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Woskownica europejska
375 Myrica gale.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd bukowce
Rodzina woskownicowate
Rodzaj woskownica
Gatunek woskownica europejska
Nazwa systematyczna
Myrica gale L.
Sp. pl. 2:1024. 1753
Synonimy
  • Angeia palustris (Lam.) Tidestr.
  • Gale belgica Dumort.
  • Gale commune J.Presl
  • Gale palustris Chev.
  • Gale uliginosa Spach
  • Myrica palustris Lam.[2]
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Woskownica europejska (Myrica gale L.) – gatunek krzewu należący do rodziny woskownicowatych. Rośnie w miejscach podmokłych w Ameryce Północnej, Azji i w Europie. W Polsce jest rośliną zagrożoną wymarciem i ściśle chronioną prawnie, spotykaną tylko w pasie wybrzeża bałtyckiego. Woskownica jest rośliną aromatyczną, w okresie wczesnośredniowiecznym w Europie północno-zachodniej powszechnie stosowaną w piwowarstwie. Poza tym wykorzystywana jest jako repelent oraz w garbarstwie. Używana była również do celów leczniczych.

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Gatunek jest dość szeroko rozpowszechniony na półkuli północnej, ale ma też duże przerwy w zasięgu i występuje przeważnie tylko na nadmorskich nizinach. Jedynie na obszarach pod silnym wpływem klimatu morskiego notowany jest w wyższych położeniach (np. w Szkocji do 520 m n.p.m.). Woskownica europejska w Europie rośnie wzdłuż wybrzeży północnej i zachodniej części kontynentu; od północno-zachodniej Hiszpanii po północną Norwegię. Z dala od wybrzeży notowana jest w południowo-wschodnich Niemczech i w środkowej Francji[3].

W Ameryce Północnej woskownica rośnie w rozproszeniu w północnej części kontynentu, najdalej na południe sięgając Wirginii[3]. Częściej spotykana jest na wybrzeżach atlantyckich w północno-wschodniej części kontynentu i w pasie sięgającym rejonu Wielkich Jezior. Na Alasce i pacyficznych wybrzeżach (na południu po stan Waszyngton) występuje odmiana tomentosa[4]. Ta sama odmiana spotykana jest w Azji, gdzie rośnie w północnej Japonii, na Sachalinie i wzdłuż wybrzeży od nasady Półwyspu Koreańskiego po zachodnie brzegi Morza Ochockiego oraz na Kamczatce[4].

W Polsce gatunek znany jest z rozproszonych stanowisk wzdłuż Pobrzeża Południowobałtyckiego, z liczniejszymi stanowiskami w rejonie ujścia Odry i Zalewu Szczecińskiego oraz we wschodniej części Pobrzeża Koszalińskiego[5]. W sumie rośnie na ok. 50 stanowiskach[6]. Poza wybrzeżem podawana była z pojedynczych stanowisk w okolicach Gubina i Lubska w województwie lubuskim[7].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Krzew silnie rozgałęziony, osiągający zwykle wysokość od 0,5 do 1,5 m, rzadko do 2,5 m[3]. Cała roślina wydziela przyjemny aromatyczny zapach, który utrzymuje się dość długo również po jej zasuszeniu.
Pędy
Brązowe, młodsze gałązki czerwonobrązowe[8]. Wraz z pączkami pokryte licznymi drobnymi gruczołkami wydzielającymi złocistego koloru, bardzo drobne kropelki żywicy. Pączki drobne, jajowate i tępe[3].
Liście
Ulistnienie skrętoległe. Liście krótkoogonkowe (ogonek do 5 mm długości), jajowate lub owalnie lancetowate, z klinowatą nasadą, ostro zakończone lub zaokrąglone, w górnej części (na 1/3 długości liścia) płytko ząbkowane (1-4 pary ząbków). Osiągają od 2 do 6 cm długości i od 0,5 do 1,5 cm szerokości. Blaszka młodych liści jest delikatna, starszych nieco skórzasta, z wierzchu ciemnozielona, zwykle z nielicznymi włoskami, od spodu jasnozielona, zwykle gęściej owłosiona, też filcowato, z wyraźną centralną wiązką przewodzącą. Po obu stronach z żółtymi lub pomarańczowymi gruczołkami siedzącymi lub wyrastającymi na trzonkach. Wiązki przewodzące II rzędu wygięte są ku końcowi liścia i anastamozująco połączone przy jego brzegu[3][8][9].
Kwiaty
Niepozorne, zebrane są w ciemnowiśniowej barwy, siedzące kotki męskie i żeńskie, woskownica jest bowiem zazwyczaj rośliną dwupienną, rzadko zdarzają się rośliny jednopienne, w tym z kwiatami obupłciowymi[3]. Zdarza się że w różnych latach ta sama roślina wytwarza przemiennie raz kwiaty męskie, raz żeńskie[10]. Kwiatostany rozwijają się na zeszłorocznych pędach przed pojawieniem się liści. Kotki męskie osiągają do 10-15 mm długości. Są nierozgałęzione, kwiaty zawierają zwykle po 4 pręciki (rzadziej 3 lub 5) z czerwonymi pylnikami i osłonięte są przysadkami dłuższymi od pręcików, brązowymi na brzegu, białawymi w środku. Okwiatu brak. Kwiatostany z kwiatami żeńskimi są krótsze (osiągają do 6-7 mm długości) i grubsze, z zielonymi lub brunatno-białawymi przysadkami. Słupek złożony jest z 2 owocolistków i posiada 2 nitkowate znamiona. Nitka słupka jest czerwona, znamiona purpurowe. Zalążnia jest drobna, podczas kwitnienia górna. Po zapyleniu dwie przysadki rozrastają się obrastając zalążnię, tak że jej położenie staje się dolne[3][8][9].
Owoc
Drobny, suchy orzeszek o długości 2,5 do 3 mm, spłaszczony, z trwałymi, gąbczastymi przysadkami tworzącymi dwa skrzydełka. Jest kropkowany gruczołowato i pokryty woskiem[3][8].

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Woskownica kwitnąca przed rozwinięciem liści
Ulistnione pędy

Rozwój[edytuj | edytuj kod]

Nanofanerofit rozmnażający się głównie za pomocą odroślisiewki są rzadko spotykane w naturze. Kwitnienie przypada w zależności od warunków klimatycznych na okres od kwietnia do czerwca (w Europie środkowej rośliny kwitną w maju i czerwcu). Kwiaty są wiatropylne. Pędy wegetatywne rozpoczynają rozwój w końcu maja lub w czerwcu. Silniej rozwijają się i większe liście mają pędy odroślowe niż pędy ubiegłoroczne. Młode liście są silnie aromatyczne, po czym wydzielanie olejków lotnych spada w okresie od maja do września, by w końcu tego miesiąca ponownie wzrosnąć. Owoce dojrzewają we wrześniu i październiku, pozostając często na roślinie macierzystej przez okres zimowy. Rozprzestrzeniają się za pomocą wody[3]. Gąbczaste przysadki przyrośnięte do owocu umożliwiają im unoszenie się na powierzchni wody[8]. Kiełkowaniu sprzyja schłodzenie nasion oraz przebywanie w zimnej wodzie (5°C) przez kilka tygodni. Warunkiem do skiełkowania jest w końcu ekspozycja na światło. Nasiona przechowywane przez 6 lat zachowywały zdolność do kiełkowania. Kiełkowanie jest epigeiczne[3]. Siewki po pierwszym roku osiągają ok. 10 cm wysokości[11].

Właściwości fizyko-chemiczne[edytuj | edytuj kod]

Największy udział (w przedziale 10-15%) w składzie charakterystycznego dla woskownicy olejku lotnego mają: b-elemonen, α-pinen, germacren, 1,8-cyneol. Z udziałem wynoszącym 3-5% występują w nim nerolidol i kadinen, a z udziałem w przedziale od 1 do 3%: β-pinen, limonen, mircen, p-cymen. Pozostałe składniki występują z udziałem poniżej 1%. Najwięcej olejku zawierają kwiatostany, w których świeżej masie stanowi ok. 1%. Jego udział w świeżych liściach wynosi poniżej 0,3%[3].

Ważnym składnikiem owoców ze względu na różne zastosowania i właściwości lecznicze jest myrigalon A, B i C[3].

Genetyka[edytuj | edytuj kod]

W fazie diploidalnej komórki woskownicy europejskiej zawierają 48 chromosomów, co wobec ich podstawowej liczby w rodzinie wynoszącej 8 świadczy o tym, że gatunek jest heksaploidem[3].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Siedlisko[edytuj | edytuj kod]

Woskownica europejska rośnie na obszarach znajdujących się pod wpływem klimatu oceanicznego, cechujących się wysokimi opadami sięgającymi w skali roku do 2000 mm. Jest rośliną światłolubną, ale też utrzymuje się w miejscach zacienionych. Rośnie w miejscach stale wilgotnych na różnego rodzaju torfowiskach oraz na ich obrzeżach, zwykle na glebach bagiennych[3]. Spotykana jest także na brzegach strumieni i jezior[10]. Im miejsce bardziej wilgotne, tym większe wyrastają krzewy woskownicy. Ze względu na zdolność wiązania azotu za sprawą symbiotycznych promieniowców rozwija się na glebach ubogich w ten pierwiastek[3]. Preferuje niskie zasolenie, ale znosi także silne[11].

Zarośla woskownicy europejskiej

Oddziaływania międzygatunkowe[edytuj | edytuj kod]

Zarośla woskownicy w przypadku zgryzania przez roślinożerców są niskie, sięgając do 0,5 m (woskownica jest zgryzana przez kozy, owce i zająca bielaka). Na gatunku tym rozwija się wiele patogenów grzybowych i owadów, przy czym czynnikiem chroniącym przed nadmierną presją roślinożernych bezkręgowców jest olejek lotny, działający na nie szkodliwie w przypadku spożycia. Spośród wielu gatunków owadów żerujących lub w różny sposób związanych z woskownicą, krzew ten jest szczególnie istotny dla utrzymania rzadkich i ginących motyli takich jak: Eugraphe subrosea, Eurois occulta i kosternika palemona (Carterocephalus palaemon). Zarośla woskownicy są też ważnym siedliskiem dla cietrzewia[3].

Silnie rozrastające się odroślowo zarośla woskownicy mogą powodować spadek różnorodności gatunkowej towarzyszących roślin z powodu silnego zacienienia[3].

Symbioza
Woskownica europejska należy do nielicznych rodzajów roślin naczyniowych żyjących w symbiozie z promieniowcami z rodzaju Frankia. Bakterie te wnikają z gleby do korzeni woskownicy poprzez włośniki. Nici promieniowców docierają do wnętrza korzenia, te nabrzmiewają i wielokrotnie się rozgałęziają, tworząc kuliste skupienia brodawek. Promieniowce zachowują się jak pasożyt tolerancyjny nie wykazując zjadliwości i odżywiają się materiałami znajdowanymi w komórkach korzeni. Po pewnym czasie roślina trawi promieniowce pozyskując w ten sposób znaczne ilości związków azotu. Oba gatunki pozostają w efekcie w stanie dynamicznej równowagi[3][12].
Niektórzy autorzy donoszą także o ektomikoryzie tj. związkach korzeni woskownicy z grzybami jednak brak jednoznacznych dowodów na istnienie takiej relacji[3].

Fitosocjologia[edytuj | edytuj kod]

W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla Cl/O/All. Alnetea glutinosae i Ass. Myrico-Salicetum auritae[13] – zarośli woskownicy z kruszyną pospolitą, wierzbą uszatą, płożącą i rokitą. Rośnie poza tym w szuwarach z kłocią wiechowatą oraz w lądowych szuwarach trzciny pospolitej z goryszem błotnym, lokalnie tworząc gęste zarośla i utrzymując się przy sukcesji prowadzącej do kształtowania się na takich siedliskach zbiorowisk brzeziny bagiennej z trzęślicą modrą, w których się także utrzymuje. Woskownica spotykana jest na mszarach torfowcowych, zwykle w zbiorowiskach z przygiełką białą, turzycą dzióbkowatą lub nitkowatą. Buduje także zbiorowiska z udziałem takich gatunków jak: sit ostrokwiatowy i tępokwiatowy, turzyca dwupienna, marzyca czarniawa. Częsta jest w zbiorowiskach z wrzoścem bagiennym i wełnianeczką darniową, turzycą prosowatą i czarcikęsem łąkowym[3].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Gatunek reprezentuje monotypowy podgatunek Gale w obrębie rodzaju, taksonomicznie izolowany od pozostałych ok. 60 przedstawicieli rodzaju Myrica. Tłumaczy to też brak stwierdzeń mieszańców tego gatunku z innymi[3]. Ponieważ Myrica gale jest gatunkiem typowym rodzaju Myrica, w przypadku jego wąskiego ujęcia, pozostałe gatunki tego rodzaju przenoszone są pod nazwę Morella Loureiro, Fl. Cochinch. 537, 548. Sep 1790[10][14].

Zmienność
W obrębie gatunku wyróżniono tylko jedną odmianę – var. tomentosa C.DC. (podnoszoną także do rangi podgatunku jako M. gale ssp. tomentosa (C. DC) E. Murray[10]) występującą na Dalekim Wschodzie[3] i wyróżniającą się silniejszym owłosieniem liści. W niektórych ujęciach wyróżniana jest także odmiana o liściach słabo owłosionych – M. gale var. subglabra Fernald[10].

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Analizę danych kopalnych utrudnia znaczne podobieństwo pyłku woskownicy do leszczynowego[9], a pędów do korzeni brzóz. Dobrze zachowują się jednak odporne na rozkład liście woskownicy[3], znane m.in. z osadów średniowiecznego Gdańska. Szczątki roślin z rodzaju Myrica znane są z neogenu[9].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Naukowa nazwa rodzajowa Myrica pochodzi od greckiego słowa myron oznaczającego perfumy[3], balsam, maść[15]. W starożytnej Grecji nazwa myrike oznaczała tamaryszek (m.in. u Homera). Karol Linneusz użył tego określenia dla rodzaju woskownica ze względu na aromatyczne liście[15]. Pochodzenie nazwy gatunkowej gale jest nieznane[3]. Użyta została po raz pierwszy przez Jeana Bauhina i wywodzona jest z celtyckiego słowa gal znaczącego "maść, balsam", utrwalonego też w języku angielskim (gale) i flamandzkim gagel[15].

Polska nazwa zwyczajowa „woskownica” pochodzi od złotawego wosku okrywającego od zewnątrz owoce[16].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na przywiązanie do siedlisk wilgotnych i bagiennych podstawowym zagrożeniem dla tego gatunku jest osuszanie takich terenów[6]. Eutrofizacja wód, w tym zalewanie wodami podczas piętrzeń powodującymi erozję gleb, przyczynia się do zaniku osobników wydających kwiaty żeńskie i owoce. Zmniejsza się także ilość kwiatów. Bezpośrednio czynnikiem negatywnie wpływającym na kwitnienie i owocowanie jest zwiększanie się udziału azotu i potasu w wodach zasilających siedliska woskownicy[17]. Zagrożeniem dla woskownicy jest też eksploatacja (koszenie) trzciny w miejscach wspólnego występowania obu gatunków – krzewy skoszone wykazują obniżoną żywotność, wypłonione pędy odroślowe zagłuszane są przez trzciny[18].

W Polsce roślina umieszczona została na Czerwonej liście roślin i grzybów w grupie gatunków wymierających, silnie zagrożonych wymarciem na izolowanych stanowiskach, poza głównym obszarem występowania (kategoria zagrożenia [E])[19]. Gatunek objęty jest w Polsce ścisłą ochroną prawną od 1983 roku[20]. Jego populacje chronione są także w rezerwatach przyrody (np. Białogóra, Piaśnickie Łąki i Czarnocin) oraz w Słowińskim[6] i Wolińskim Parku Narodowym[21].

W wydanych w Polsce poradnikach identyfikujących siedliska przyrodnicze wymagające ochrony w sieci Natura 2000, zarośla woskownicy zostały wskazane jako jeden z podtypów (oznaczony kodem 2190-6) siedliska o nazwie „wilgotne zagłębienia międzywydmowe”[22]. Jednak przewodnik europejski nie wymienia roślinności zaroślowej wśród wskaźnikowej dla tego siedliska[23], a poradnik dobrych praktyk dla siedliska 2190 wprost wyklucza ekosystemy zaroślowe z jego zakresu[24].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Roślina aromatyczna i stosowanie w browarnictwie
Pozostałości woskownicy towarzyszą dawnym śladom aktywności ludzkiej w Europie północno-zachodniej już w okresie przedrzymskim. Prawdopodobnie w całej Europie północno-zachodniej woskownica była stosowana do warzenia piwa, o czym świadczą także źródła pisane z X wieku. Z czasem została wyparta w browarnictwie przez chmiel zwyczajny. Piwo z woskownicy posądzano o właściwości trujące, w dodatku gorzej znosiło przechowywanie i transport. Na niektórych obszarach długo było jednak bardziej popularne od piwa chmielowego, np. na Wyspach Brytyjskich piwo z woskownicy zwane grut było powszechnie warzone do XVIII wieku[3]. W Szwecji piwo z woskownicy warzono do XIX wieku[25]. Przynajmniej jeszcze w końcu XX wieku woskownica wciąż była stosowana do aromatyzowania alkoholi, a sproszkowane owoce używane były jako przyprawa (np. w Kanadzie do aromatyzowania potraw mięsnych[3] i zup[26]). Suszonych liści woskownicy używano także do aromatyzowania tkanin lnianych[3].
Repelent
Tradycyjnie woskownica stosowana była na różnych obszarach jako repelent przeciw owadom. Olejek lotny tego gatunku działa już w niewielkich dawkach paraliżująco na Culicoides impunctatus, odstrasza też mrówki[3]. Napary z woskownicy stosowano jako insektycyd oraz do pozbywania się pasożytów[10]. Stwierdzono także silnie fitotoksyczne oddziaływanie skruszonych liści i owoców woskownicy na inwazyjnego mieszańca rdestowcaReynoutria ×bohemica (związkiem działającym fitotoksycznie jest myrigalon A)[27].
Roślina barwierska
Korzenie i kora służyły do rozjaśniania skór cielęcych, a zebrane jesienią używane były do barwienia wełny na żółto[3].
Roślina lecznicza
Woskownica europejska używana była do celów leczniczych lokalnie. Np. w Chinach napar z liści stosowany był przy dolegliwościach żołądkowych i sercowych. W Europie liście wykorzystywano do wykonywania aborcji, w leczeniu chorób skórnych i dyzenterii[3]. Indianie Nuxalk używali wywarów z ucieranych pędów jako środka moczopędnego oraz w leczeniu rzeżączki[8].
Inne zastosowania
Podczas gotowania w wodzie kwiatostanów i owocostanów woskownicy uzyskiwano wosk (zbierany był z powierzchni wody), służący do wyrobu świec[26]. W leśnictwie zwracano uwagę na potencjalne znaczenie woskownicy jako gatunku poprawiającego produktywność siedlisk leśnych na glebach bagiennych ze względu na zdolność wiązania azotu[3]. Indianie Potawatomi używali liści woskownicy do obkładania naczyń z jagodami, by zapobiec psuciu się owoców[26].

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Wymagania
Woskownica europejska wymaga gleby torfiastej lub torfiasto-piaszczystej, kwaśnej i przepuszczalnej. Najlepiej rośnie w półcieniu[11]. Nie toleruje wapnowania gleby[10].
Rozmnażanie
Nasiona do siewu zbiera się jesienią i po stratyfikacji wysiewa wiosną. Sadzonki woskownicy dość dobrze się ukorzeniają bez stosowania ukorzeniaczy, a zastosowane substancje wzrostowe silnie pobudzają wyrastanie korzeni. Wegetatywnie rozmnaża się woskownicę w okresie letnim[11] lub także jesienią[10]. Sadzonki należy umieszczać w glebie torfiasto-piaszczystej i regularnie podlewać. Okazy rosnące na optymalnych stanowiskach można rozmnażać także poprzez odkłady zwykłe[11].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-06].
  2. Myrica gale (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2012-12-01].
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 3,21 3,22 3,23 3,24 3,25 3,26 3,27 3,28 3,29 3,30 3,31 Keith R. Skene, Janet I. Sprent, John A. Raven, Lindsey Herdman. Myrica gale L.. „Journal of Ecology”. 88, 6, s. 1079–1094, 2000. doi:10.1046/j.1365-2745.2000.00522.x (ang.). 
  4. 4,0 4,1 Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein: Myrica gale (ang.). W: Den virtuella floran [on-line]. [dostęp 2013-02-14].
  5. Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 367. ISBN 83-915161-1-3.
  6. 6,0 6,1 6,2 Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 2006, s. 334. ISBN 8370734448.
  7. Jolanta Kujawa-Pawlaczyk, Paweł Pawlaczyk: Rzadkie i zagrożone rośliny naczyniowe lasów Ziemi Lubuskiej i Łużyc. Świebodzin: Wydawnictwo Lubuskiego Klubu Przyrodników, 2001, s. 202. ISBN 8387846171.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Myrica gale Linnaeus (ang.). W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2012-12-02].
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Adam Jasiewicz (red.): Flora Polski. Rośliny naczyniowe. Tom III. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 1992, s. 26-27. ISBN 83-85444-06-8.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 10,7 Gerry Moore: Myrica gale L. (ang.). W: Wildland Shrubs of the United States and its Territories: Thamnic Descriptions. General Technical Report IITF-WB-1 [on-line]. U.S. Department of Agriculture, Forest Service International Institute of Tropical Forestry, Shrub Sciences Laboratory. [dostęp 2012-12-31].
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 Jerzy Hrynkiewicz-Sudnik, Bolesław Sękowski, Mieczysław Wilczkiewicz: Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 108, 117, 178. ISBN 8301134348.
  12. Zbigniew Podbielkowski, Maria Podbielkowska: Przystosowania roślin do środowiska. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992, s. 308. ISBN 83-02-04299-4.
  13. Matuszkiewicz Władysław. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  14. Index Nominum Genericorum (ING) (ang.). Smithsonian Institution. [dostęp 2012-12-31].
  15. 15,0 15,1 15,2 Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskie nazw roślin polskich. Warszawa: 1996, s. 110. ISBN 83-05-12868-7.
  16. Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1957, s. 95.
  17. Mizuki I, Kume A, Chiwa M, Uehara Y, Ishida K.. Impact of soil water chemistry on the apparent sex ratio of the flowering ramets of the dioecious plant Myrica gale var. tomentosa. „J Plant Res.”. 125 (5), s. 631-641, 2012. doi:10.1007/s10265-012-0481-y (ang.). 
  18. Marian Ciaciura, Edyta Stępień. Rozmieszczenie populacji woskownicy europejskiej – Myrica gale L. i jej stan na obszarze Pobrzeża Szczecińskiego. „Zeszyty Naukowe Uniwerystetu Szczecińskiego”. 14, 507, s. 53-62, 2007. 
  19. Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  20. Dz. U. z 1983 r. Nr 27, poz. 134 – Rozporządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 30 kwietnia 1983 r. w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin
  21. Roślinność (pol.). Woliński Park Narodowy. [dostęp 2012-12-02].
  22. Siedliska morskie i przybrzeżne, nadmorskie i śródlądowe solniska i wydmy. W: Jacek Herbich (red.). Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 - podręcznik metodyczny. Ministerstwo Środowiska, s. 168. ISBN 83-86564-43-1.
  23. Interpretation Manual of European Union Habitats (ang.). 2007. [dostęp 2013-02-14].
  24. John Houston: Management of Natura 2000 habitats Humid dune slacks 2190 (ang.). The European Commission (DG ENV B2) commissioned the Management of Natura 2000 habitats, 2008. [dostęp 2013-02-14].
  25. Gordon Virgo: Traditional Scandinavian Beer Brewing: Microbial Inhibitory effect of Myrica gale and Rhodondendron tomentosum (ang.). Uppsala University, 2011. [dostęp 2012-12-31].
  26. 26,0 26,1 26,2 Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004, s. 246. ISBN 83-904633-6-9.
  27. Popovici J, Bertrand C, Jacquemoud D, Bellvert F, Fernandez MP, Comte G, Piola F.. An allelochemical from Myrica gale with strong phytotoxic activity against highly invasive Fallopia x bohemica taxa. „Molecules.”. 16 (3), s. 2323-2333, 2011. doi:10.3390/molecules16032323 (ang.). 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • Mapa zasięgu geograficznego: Myrica gale. Den virtuella floran (Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein)