Żółkiew

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta na Ukrainie. Zobacz też: wieś Żółkiew w województwie lubelskim.
Żółkiew
Жовква
Kolegiata św. Wawrzyńca w Żółkwi
Kolegiata św. Wawrzyńca w Żółkwi
Herb Flaga
Herb Żółkwi Flaga Żółkwi
Państwo  Ukraina
Obwód lwowski
Rejon żółkiewski
Powierzchnia 7,6 km²
Wysokość 150 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

13 455
1770 os./km²
Strefa numeracyjna +380-3252
Kod pocztowy 80300
Położenie na mapie obwodu lwowskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu lwowskiego
Żółkiew
Żółkiew
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Żółkiew
Żółkiew
Ziemia 50°03′21″N 23°58′14″E/50,055833 23,970556
Zamek, ratusz, rynek, herb
Zamek Sobieskich, front
Zamek Sobieskich, front
Synagoga
Synagoga
Synagoga
Kościoły, klasztor dominik., cerkiew
Kościół pw. Wniebowzięcia NMP oo. dominikanów
Kościół pw. Wniebowzięcia NMP oo. dominikanów
Brama Zwierzyniecka i fragment murów miejskich

Żółkiew (ukr. Жовква, Żowkwa, w latach 1951–1991 Нестеров, Nesterow) – miasto na Ukrainie, w obwodzie lwowskim, siedziba rejonu żółkiewskiego.

Żółkiew leży na Roztoczu Wschodnim, nad Świną, około 35 km od granicy z Polską.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Żółkiew została założona w 1597 przez hetmana polnego koronnego Stanisława Żółkiewskiego, herbu Lubicz. Miasto wraz z zamkiem zaprojektował Paweł Szczęśliwy[1], który był jednym z przedstawicieli szkoły włoskiej w architekturze. Żółkiewski chciał bowiem, aby jego miasto przypominało renesansowy Zamość (które także było miastem prywatnym). Żółkiew prawa miejskie otrzymała 22 lutego 1603 dzięki przywilejowi króla Zygmunta III Wazy. Fundator miasta od samego początku osobiście doglądał budowy najważniejszych obiektów - zamku, kościoła, cerkwi, a pod jego nieobecność czyniła to jego żona, Regina z Herburtów Żółkiewska[2].

Miasto założono na planie nieregularnego pięcioboku z zamkiem oraz rynkiem i przylegającą do niego kolegiatą. Żółkiew otoczona przez mury obronne z czterema bramami (jedna z bram – Zwierzyniecka i część murów zachowały się do dziś). Budowę miasta dokończyła małżonka fundatora, Regina, która, po tragicznej śmierci Stanisława Żółkiewskiego w bitwie pod Cecorą w roku 1620 stała się, razem z synem Janem, właścicielką Żółkwi. Następnie miasto przejęła córka – Zofia Daniłowiczowa, a po niej jej córka Zofia Teofila, zamężna z Jakubem Sobieskim, kasztelanem krakowskim, których synem był późniejszy król Jan III.

Żółkiew była ulubioną rezydencją króla Jana III Sobieskiego, który najwięcej czasu spędzał w Żółkwi. Król umocnił miasto nowoczesnymi obwarowaniami, dekorował też miasto w stylu barokowym, tu przywoził swoje liczne wojenne trofea. Wówczas powstała w mieście szkołą pisania ikon, manufaktura fajansu czy drukarnia hebrajska. Król także odnowił i wyposażył kościół dominikanów a także współfinansował budowę klasztoru bazylianów i nowej synagogi[3]. To tutaj, w Żółkwi odbyła się tu m.in. uroczystość nadania królowi Sobieskiemu przez króla Francji Ludwika XIV w 1676 r. Orderu Ducha Świętego, obchody zwycięstwa odniesionego pod Wiedniem i wręczenie w 1684 r. papieskich wyróżnień przysłanych przez Innocentego XI – poświęconego miecza i kapelusza Janowi III, a królowej Marii KazimierzeZłotej Róży. To właśnie królowi Sobieskiemu zawdzięcza się przebudowę żółkiewskiego zamku, który stał się iście królewską rezydencją.

Po śmierci Jakuba Sobieskiego, miasto odziedziczyła jego córka Maria Karolina de Bouillon, która przekazała później w spadku Żółkiew swojemu kuzynowi Michałowi Kazimierzowi Radziwiłłowi "Rybeńce", ówcześnie wojewodzie wileńskiemu i hetmanowi wielkiemu litewskiemu. Był ostatnim właścicielem miasta który dbał o nie. Jego następcy nie interesowali się zbytnio Żółkwią, przez co miasto podupadło, a majątek zlicytowano i rozprzedano.

Po I rozbiorze Polski w latach 1772-1918 – miasto powiatowe w Królestwie Galicji i Lodomerii w składzie monarchii Habsburgów, Cesarstwa Austrii, od 1866 Austro-Węgier.

Podczas I wojny światowej we wrześniu 1914 roku miasto zajęła armia rosyjska. Austriacy odbili je po bitwie pod miastem w czerwcu 1915 roku.

Od 1 listopada 1918 do 16 maja 1919 pod administracją ZURL, od 16 maja 1919 do 14 marca 1923 pod administracją tymczasową Polski, zatwierdzoną przez paryską konferencję pokojową 25 czerwca 1919. Suwerenność Polski na terytorium Galicji Wschodniej Rada Ambasadorów uznała 15 marca 1923[4].

Od 15 marca 1923 do 16 sierpnia 1945[5] w Polsce, miasto powiatowe w województwie lwowskim. W II Rzeczypospolitej miasto było garnizonem 6 Pułku Strzelców Konnych im. Hetmana Stanisława Żółkiewskiego.

Po agresji ZSRR na Polskę i zajęciu miasta przez Armię Czerwoną okupanci zniszczyli stojący przed ratuszem pomnik króla Jana III Sobieskiego i stojący w parku pomnik założyciela miasta hetmana Stanisława Żółkiewskiego.

Po ataku na ZSRR Niemcy wkroczyli do miasta 26 czerwca 1941 roku, w cztery dni po rozpoczęciu działań wojennych. Wraz z II wojną światową Żółkiew straciła większość mieszkańców miasta: Żydów po 1941 roku Niemcy wymordowali w podmiejskim Lesie Boreckim lub wywieziono do obozów zagłady, a prawie wszystkich Polaków wysiedlili Rosjanie w 1946 roku[6]. W czerwcu 1941 – według relacji polskich świadków i późniejszych ustaleń – w więzieniu w Zamku Żołkiewskich NKWD zamordowało przed ucieczką co najmniej 29 więźniów[7].

24 lipca 1944 zajęta przez Armię Czerwoną[8].

Od 16 sierpnia 1945 na terytorium Ukraińskiej SRR w granicach ZSRR. W latach 1951-1991 miasto nosiło nazwę Niestierow.

Od 1991 w granicach niepodległej Ukrainy.

24 stycznia 2011 Rada Miasta Żółkiew nadała honorowe obywatelstwo Miasta Żółkiew Stepanowi Banderze[9].

W Żółkwi działa oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej[10].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • zamek w Żółkwi z początku XVII wieku
  • ratusz neobarokowy z 1932 roku, proj. Bronisław Wiktor
  • synagoga
  • zespół oo. dominikanów:
    • klasztor – zwany z racji opiekunów klasztorem królewskim (Conventus Regalis), barokowy
    • kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny z 1655 roku, obecnie cerkiew greckokatolicka. We wnętrzu świątyni zachowały się późnobarokowe nagrobki (bardzo uszkodzone po wojnie) fundatorki Teofili Sobieskiej oraz jej syna Marka, brata króla Jana III, ściętego przez Kozaków po bitwie pod Batohem. Pochodzący stad obraz Matki Boskiej znalazł się po 1945 w kościele przy ul. Dominikańskiej w Warszawie
  • kościół pw. św. Łazarza i klasztor Felicjanek z 1627 r., fundacja Zofii Daniłowiczowej
  • kościół pw. św. Andrzeja i klasztor Dominikanek, przebudowany na szpital i koszary, fundacja króla Jana III
  • cerkiew pw. Narodzenia NMP (Bogurodzicy), drewniana z 1705 r.
  • cerkiew i monaster oo. bazylianów pw. św. Trójcy, dawniej pw. Serca Jezusowego, barokowa, fundowana w 1612 roku przez Stanisława Żółkiewskiego. Przebudowana w stylu bizantyńsko-rosyjskim w 1906 r.
  • kamienice z podcieniami z XVII w. przy rynku od strony kolegiaty
  • bramy:
    • Zwierzyniecka (rekonstrukcja)
    • Krakowska (Glińska) z XVII wieku, zrekonstruowany w latach 90. XX wieku, oryginał rozebrano 30 lat wcześniej
  • bramy niezachowane:
    • Żydowska
    • Lwowska.

Ludzie związani z Żółkwią[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Żółkwią.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Andrzej Kępiński: Ukraina - po obu stronach Dniestru. Poznań: Zysk i S-ka, grudzień 2013, s. 146, seria: Człowiek poznaje świat. ISBN 978-83-7785-346-7.
  2. Magda Osip-Pokrywka, Mirek Osip-Pokrywka: Polskie ślady na Ukrainie. Olszanica: Wydawnictwo BOSZ, 2013, s. 173. ISBN 978-83-7576-193-1.
  3. Magda Osip-Pokrywka, Mirek Osip-Pokrywka: Polskie ślady na Ukrainie. Olszanica: Wydawnictwo BOSZ, 2013, s. 174. ISBN 978-83-7576-193-1.
  4. Tekst deklaracji opublikowany w:Dz. U. z 1923 r. Nr 49, poz. 333
  5. Ustawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej (Dz. U. z 1946 r. Nr 2, poz. 5).
  6. Magda Osip-Pokrywka, Mirek Osip-Pokrywka: Polskie ślady na Ukrainie. Olszanica: Wydawnictwo BOSZ, 2013, s. 175. ISBN 978-83-7576-193-1.
  7. W sumie odkopano 29 ciał (...) Większość z nich miała twarze niemożliwe do rozpoznania. Przypisuję to częściowo temu, że były pobrudzone ziemią, jednak w jeszcze większym stopniu było to spowodowane okaleczeniami. Niektórym ofiarom brakowało na przykład oczu. U większości zabitych brakowało górnej części czaszki, a mózg wylał się. U nikogo nie zauważyłem ran postrzałowych.Bogdan Musiał: Rozstrzelać elementy kontrrewolucyjne!: brutalizacja wojny niemiecko-sowieckiej latem 1941 roku. Warszawa 2001, Wyd. Stowarzyszenie Kulturalne Fronda, ISBN 83-88747-40-1. s. 116, 143.
  8. ВОВ-60 – Сводки.
  9. Bandera honorowym obywatelem Żółkwi.
  10. Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]