Cieszanów
50°14′44″N 23°07′54″E/50,245556 23,131667| miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||||
 Rynek z kościołem parafialnym w Cieszanowie | |||||
| |||||
| Państwo | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Województwo | |||||
| Powiat | |||||
| Gmina | |||||
| Prawa miejskie |
1590 | ||||
| Burmistrz |
Zdzisław Zadworny[1] | ||||
| Powierzchnia |
15,06[2] km² | ||||
| Populacja (01.01.2024) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
| Strefa numeracyjna |
(+48) 16 | ||||
| Kod pocztowy |
37-611 | ||||
| Tablice rejestracyjne |
RLU | ||||
Położenie na mapie gminy Cieszanów  | |||||
Położenie na mapie Polski  | |||||
Położenie na mapie województwa podkarpackiego  | |||||
Położenie na mapie powiatu lubaczowskiego  | |||||
| 50°14′44″N 23°07′54″E/50,245556 23,131667[3]
| |||||
| TERC (TERYT) |
1809024 | ||||
| SIMC |
0972051 | ||||
Urząd miejski Rynek 137-611 Cieszanów | |||||
| Strona internetowa | |||||
| BIP | |||||
Cieszanów – miasto w woj. podkarpackim, w powiecie lubaczowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Cieszanów. Położony na Płaskowyżu Tarnogrodzkim, nad rzeką Brusienką. Leży w dawnej ziemi bełskiej[4].
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 1815 mieszkańców, będąc 47. najludniejszym miastem w województwie[2].
Miejscowość jest siedzibą dekanatu Cieszanów i parafii św. Wojciecha[5].
Historia
[edytuj | edytuj kod]_(7).jpg)
.jpg)
_(5).jpg)
Cieszanów uzyskał prawa miejskie 14 maja 1590 dzięki staraniom Stanisława Cieszanowskiego, herbu Jelita, starosty samborskiego. W 1672 hetman wielki koronny Jan Sobieski pod Cieszanowem stoczył zwycięską potyczkę z Tatarami. Miasto jest ośrodkiem handlowo-usługowym, znajduje się tu kościół z XIX wieku.
Od 1867 do końca 1922 miasto było siedzibą urzędu starostwa powiatu cieszanowskiego. W 1909 roku liczba ludności powiatowego miasta Cieszanowa, wynosiła 3232 osoby. Po I wojnie światowej w 1921 roku – 2282 osób, do liczby 3600 mieszkańców w 1939 roku.
W latach dwudziestych XX wieku w Cieszanowie powstał Związek Strzelecki. O zawiązaniu oddziału z ukonstytuowanym zarządem starostwo lubaczowskie poinformował Zarząd Główny ZS 9 lutego 1931 r.[6].
Okres II wojny światowej
[edytuj | edytuj kod]12 września 1939 roku miasto zajęły wojska niemieckie. Cieszanów został przekazany Armii Czerwonej, 28 września 1939 roku po ustaleniu linii demarkacyjnej został włączony pod okupację niemiecką. Wytyczona w okolicach Cieszanowa granica niemiecko-sowiecka przecięła dawną gminę Cieszanów-Wieś i rozdzieliła część okolicznych miejscowości, włączając je do strefy sowieckiej. Po stronie okupacji sowieckiej znalazły się m.in. Dachnów, część gromady Nowe Sioło, Chotylub z Dąbrówką, a także Rudka z Kolonią Dąbrowską i niektóre przysiółki Gorajca; w styczniu 1940 władze sowieckie zniosły dotychczasowe powiaty i wprowadziły podział na rejony.
Okupacja niemiecka wiązała się z represjami i przymusową pracą. Latem 1940 w Cieszanowie powstał obóz pracy przymusowej dla Żydów, w którym – według relacji i różnych źródeł – przebywało od 3 do 5 tysięcy więźniów (m.in. z Radomia, Częstochowy, Warszawy i Piotrkowa Trybunalskiego). Więźniowie byli wykorzystywani przy pracach fortyfikacyjnych w okolicy Gorajca; warunki bytowe były bardzo ciężkie, a obóz ostatecznie zlikwidowano jesienią 1940, część robotników przeniesiono do obozu pracy w Dzikowie Starym. Do dziś materialnym śladem tych prac pozostały fragmenty rowu przeciwczołgowego w pobliżu Gorajca[7].
W 1942 doszło do kolejnego etapu eksterminacji ludności żydowskiej. Pod koniec lutego 1942 Niemcy utworzyli w Cieszanowie getto na obszarze przylegającym do synagogi. Umieszczono w nim ok. 2000 Żydów spoza powiatu, w tym dużą grupę przywiezioną z Krakowa, a także transporty z Tomaszowa Lubelskiego (m.in. 817 osób) oraz z Mielca (ok. 500 osób). Getto zostało zlikwidowane 22 maja 1942 r., a jego mieszkańców deportowano do obozu zagłady w Bełżcu, część została zamordowana w Wierzbicy[8].
W samej gminie Cieszanów (w tym w Cieszanowie) działały dwie równoległe placówki AK, należące do dwóch różnych obwodów: jarosławskiego i tomaszowskiego, co tworzyło „podwójną sieć konspiracji”. [9]
1) Placówka AK Cieszanów (Obwód AK Jarosław) powstała na przełomie 1942/1943; jej organizatorem był sierż. Stanisław Mroczkowski „Bosak”, a dowódcą st. sierż. Józef Czemerda „Śmiały”, następnie od 1944 r. kpt. Kazimierz Maciejewicz „Dar”. Placówka obejmowała żołnierzy z Cieszanowa (i kolonii Czereśnie) oraz m.in. z Nowego Sioła, Dachnowa, Folwarków, Niemstowa, Lublińca Nowego, Chotylubia i Rudki; na początku 1944 r. z jej żołnierzy utworzono 4. pluton AK.
2) Druga placówka AK w Cieszanowie (Obwód AK Tomaszów Lubelski) została utworzona w 1943 r., a dowodził nią ppor. rez. Franciszek Szajowski „Kruk”; podlegali mu głównie konspiratorzy z Cieszanowa oraz z Chotylubia, Folwarków i Dachnowa. Wiosną 1944 r. struktury te przekształcono w 6. kompanię AK (V rejon Obwodu Tomaszów), której rejonem dowodził ppor. rez. Marian Warda „Polakowski”.
Spalenie Cieszanowa (maj 1944)
[edytuj | edytuj kod]Na początku maja 1944 roku Cieszanów stał się celem działań zbrojnych Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), co doprowadziło do masowej ucieczki ludności polskiej. Sytuacja w regionie ulegała gwałtownemu pogorszeniu na skutek narastającego konfliktu polsko-ukraińskiego, a mieszkańcy Cieszanowa spodziewali się ataku.
2 maja 1944 r. około godziny 17.00 rozpoczęła się zorganizowana ewakuacja części polskich mieszkańców Cieszanowa. Z miasta wyruszyła kolumna wozów konnych z dobytkiem w kierunku Rudy Różanieckiej, określana w przekazach jako „uciekinierka”. Wyjazd odbywał się pod osłoną oddziałów Armii Krajowej, a przedsięwzięciem dowodził ppor. Franciszek Szajowski „Kruk”; w działaniach poprzedzających ewakuację akowcy mieli opanować wieś Żuków, co miało zabezpieczyć trasę przemarszu. W Rudzie Różanieckiej znalazło schronienie około 1000 uciekinierów z Cieszanowa[10].
W nocy z 3 na 4 maja 1944 r. do opuszczonego w dużej mierze Cieszanowa wkroczyła sotnia Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) dowodzona przez Iwana Szpontaka „Zalizniaka”, wspierana przez uzbrojonych mieszkańców okolicznych miejscowości, m.in. Lublińca Starego i Lublińca Nowego. Oddział rozpoczął penetrowanie zabudowań oraz planowe podpalanie miasta. Pożary objęły znaczną część zabudowy: Cieszanów spłonął w około 90%, co oznaczało zniszczenie większości domów, budynków gospodarczych oraz infrastruktury miejskiej.
W mieście pozostali w tym czasie nieliczni mieszkańcy – przede wszystkim osoby starsze, chore lub takie, które nie zdołały opuścić Cieszanowa. Część z nich próbowała przetrwać atak, ukrywając się w piwnicach i prowizorycznych schronach, narażona na działanie ognia, dymu oraz działania napastników. Wydarzenia z maja 1944 r. stały się jednym z najpoważniejszych epizodów przemocy wobec ludności cywilnej w Cieszanowie w okresie II wojny światowej[11][12].
W latach 1939–1947 nacjonaliści ukraińscy z OUN-UPA zamordowali w mieście lub w jego pobliżu 65 Polaków. Pamięć o tym wydarzeniu jest kultywowana przez społeczność lokalną Cieszanowa[13]. Został temu poświęcony film dokumentalny[14].
W Cieszanowie już 1 sierpnia 1944 roku ukonstytuowała się z inicjatywy przedwojennych członków cieszanowskiej Rady Miejskiej oraz komendanta cieszanowskiej placówki AK ppor. Franciszka Szajowskiego ps. Kruk samorzutnie Miejska Rada Narodowa (MRN). Na jej czele stanął Paweł Lisowski, który od 7 sierpnia pełnił również funkcję burmistrza miasta. Cieszanów wszedł w skład powiatu lubaczowskiego w województwie rzeszowskim. W 1945 roku burmistrzem miasta został Jan Kopf, a przewodniczącym Miejskiej Rady Narodowej Jerzy Cwynar. W ramach usuwania osób związanych w podziemiem antykomunistycznym ze struktur administracji i na skutek powstania w Cieszanowie komórek PPR i PPS w 1947 roku funkcję burmistrza objął Michał Kotowicz, a przewodniczącym Rady został Antoni Piotrowski[15].
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. przemyskiego.
Transport
[edytuj | edytuj kod]Miasto znajduje się na skrzyżowaniu dwóch dróg wojewódzkich:
Kultura
[edytuj | edytuj kod]Formą promocji miasta jest organizowany od 2010 roku „Cieszanów Rock Festiwal”[16].
Demografia
[edytuj | edytuj kod]
Ludzie związani z Cieszanowem
[edytuj | edytuj kod]
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Stara synagoga w Cieszanowie
- Synagoga w Cieszanowie
- Cmentarz żydowski w Cieszanowie
- Cerkiew św. Jerzego w Cieszanowie
- Parafia św. Wojciecha w Cieszanowie
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Wybory Samorządowe 2024 [online], wybory.gov.pl [dostęp 2024-05-14] (pol.).
- ↑ a b c Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2024 roku [online], Główny Urząd Statystyczny, 22 lipca 2024 [dostęp 2024-10-23] (pol.).
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 17661.
- ↑ Maurycy Horn: Walka klasowa i konflikty społeczne w miastach Rusi Czerwonej w latach 1600–1647 na tle stosunków gospodarczych. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1972, s. 22.
- ↑ Opis parafii na stronie diecezji
- ↑ Adam Szajowski: Związek Strzelecki w Lubaczowie. Rzeszów: Wydawnictwo Edytorial, 2017, s. 172. ISBN 978-83-65551-46-7. (pol.).
- ↑ Róg Tomasz, Gmina Cieszanów i jej mieszkańcy w latach 1939–1947, Cieszanów 2014, s. 178-211.
- ↑ Geoffrey P. Megargee (red.), Encyclopedia of camps and ghettos, 1933-1945, t. II, part A, s. 629.
- ↑ Róg Tomasz, Gmina Cieszanów i jej mieszkańcy w latach 1939–1947, Cieszanów 2014, s. 178-211.
- ↑ Róg Tomasz, Gmina Cieszanów i jej mieszkańcy w latach 1939–1947, Cieszanów 2014, s. 178-211.
- ↑ Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Krzysztof Bulzacki: Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim w latach 1939–1947. Wrocław: Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów, 2006, s. 462-463. ISBN 83-85865-17-9. OCLC 77512897. (pol.).
- ↑ Stanisław Jastrzębski: Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. Wrocław: Wydawnictwo ,,Nortom”, 2007, s. 264. ISBN 978-83-89684-04-2. (pol.).
- ↑ Adam Szajowski. To było w maju. Ewakuacja i spalenie Cieszanowa w V 1944 r.. „Kresowiak Galicyjski”. 5(114) (Magazyn Publicystyczno-Informacyjny Powiatu Lubaczowskiego), s. 11, 1-06-2006. "Rzeszów, ul. Zbyszewskiego 8/25": Wydawnictwo Kresowiak. ISSN 1426-4773. 334596. [dostęp 2024-04-20]. (pol.).
- ↑ Zagłada miasteczka Cieszanów 3/4 maja 1944 roku. Tomasz Róg, Krystian Kłysewicz. IPN Oddział w Rzeszowie. Miejska Biblioteka Publiczna w Cieszanowie, Cieszanów. 16 września 2022. 20 minuta. [dostęp 2024-04-20].
- ↑ Czachur Waldemar, Jak feniks z popiołów. Cieszanów i okolice w latach 1944–1950. Cieszanów, s. 141.
- ↑ Strona festiwalu.
- ↑ Cieszanów w liczbach. Cieszanów - Dane demograficzne [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11], liczba ludności na podstawie danych GUS.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Cyfrowe Archiwum Tradycji Lokalnej – Cieszanów. mbp.cieszanow.archiwa.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-29)].
- Cieszanów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 693.
- Mapa katastralna miasta Cieszanów z miejscowościami Folwarki i Wola z 1854
- Historia Żydów w Cieszanowie. sztetl.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-05)]. na portalu Wirtualny Sztetl
| Miasto | |
|---|---|
| Wsie | |
| Części miasta | |
| Części wsi | |
| Przysiółek wsi | |
| Nieoficjalna część wsi |
| Miasta na prawach powiatu | |
|---|---|
| Miasta powiatowe | |
| Miasta gminne |
|
| Części miasta wg TERYT |
|---|