Å (litera)
Å, å (a z kółkiem) – litera alfabetów duńsko-norweskiego i szwedzkiego; z języków nieskandynawskich używają jej także język waloński, północnofryzyjski, istrorumuński, języki lapońskie i czamorro. W językach skandynawskich kółka nad å nie uważa się za znak diakrytyczny, a literę postrzega się jako ligaturę złożoną z a i o[1].
Występowanie w językach
[edytuj | edytuj kod]Występuje w językach skandynawskich. Jest pochodzenia szwedzkiego, w językach duńskim i norweskim pojawiła się w XX wieku. Nie występuje w języku islandzkim; odpowiedni dźwięk oddawany jest przez literę á. W języku fińskim używana jest tylko w nielicznych słowach pochodzących z języków skandynawskich oraz w nazwach i nazwiskach szwedofińskich[2]; z tego drugiego powodu obecna jest w alfabecie.
Litery używa się w języku walońskim, a w zasadzie w jego wschodniej odmianie[3]. Została wprowadzona na początku XX wieku, a intencją było graficzne oddanie dźwięku przypominającego duńskie /o/.
W języku czamorro została przyjęta podczas unifikacji pisowni języka w roku 1983[4]. Pojawiła się stosunkowo późno i, postrzegana jako element przywleczony, była przedmiotem kontrowersji[5][6].
W języku północnofryzyjskim występuje wyłącznie w dialekcie mooring[7].
Licznie pojawia się w prawie wszystkich językach lapońskich, kulturowo związanych z północną Skandynawią[8]. Nie występuje jedynie w języku kildin, zapisywanym cyrylicą.
Nazwa litery
[edytuj | edytuj kod]W języku polskim litera nosi nazwę „a z kółkiem”. Po szwedzku nosi nazwę „o” i wymawiana jest jako długie /o:/. Norwegowie[9] i Duńczycy[10] nazywają ją bolle-å. Po fińsku literę nazywa się ruotsalainen o[2][11], czyli „szwedzkie o”. Angielskim określeniem jest „a” with a ring/halo.
Kolejność w alfabecie i częstotliwość
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2f/Swedish_scrabble_tiles.jpg/180px-Swedish_scrabble_tiles.jpg)
- W języku duńskim i obu wersjach języka norweskiego jest dwudziestą dziewiątą i zarazem ostatnią literą alfabetu[12]. W języku duńskim znajduje się na 21. miejscu pod względem występowania (0,77%), a w języku norweskim – na 22. miejscu (0,70%)[13]. W obu językach w grze scrabble są dwie litery w komplecie warte 4 punkty każda.
- W języku szwedzkim jest 27. literą alfabetu i znajduje się pomiędzy z a ä[14]. Znajduje się na 21. miejscu pod względem występowania (1,37%)[13].
- W alfabecie fińskim występuje na 29. miejscu po z[11][15]. Bardzo rzadko występuje w tablicach częstotliwości[16] i nie jest uwzględniona w lokalnej odmianie scrabble.
- W języku czamorro jest trzecią literą, między a i b; pierwszą literą jest zwarcie krtaniowe ʻ[6].
- W zintegrowanym alfabecie fryzyjskim litera nie pojawia się, nie ma jej również w komplecie kamieni scrabble[17].
- W języku północnolapońskim występuje na 31. miejscu alfabetu, między ø i ä[8], w języku inari pojawia się na przedostatnim miejscu jako litera fakultatywna, w języku lule na 23. miejscu jako litera główna, w języku skolt na 35. miejscu (na 37 liter) a w południowolapońskim jest 24., ostatnią literą alfabetu.
Wymowa
[edytuj | edytuj kod]W języku szwedzkim reprezentuje w krótkiej wersji samogłoskę półotwartą tylną zaokrągloną /ɔ/, a w wersji długiej oznacza samogłoskę półprzymkniętą tylną zaokrągloną /oː/[18]. W języku duńskim reprezentuje tylne zaokrąglone samogłoski /ɔ/ i /ɒ/ (w wersji krótkiej, długiej lub ze stødem)[19], a w norweskim /ɔː/. W języku czamorro wymawiana jest jako długie /o:/.
W języku szwedzkim jako samogłoska tylna wpływa na wymowę występującej przed nią spółgłoski /k/ i /g/, których wymowa różni się w zależności od natury następującej po nich samogłoski. /k/ i /g/ po samogłoskach tylnych, zatem i å wymawiane są zawsze twardo, zgodnie z wartością reprezentującej je litery[20]. Zależność pokazuje diagram[21]:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/Czytanie.png/450px-Czytanie.png)
Znaczenie
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/%C3%85_i_Lofoten.jpg/240px-%C3%85_i_Lofoten.jpg)
- Osobny artykuł:
- W językach skandynawskich występuje zarówno jako litera, jak i odrębny wyraz. Po szwedzku[14], norwesku i duńsku[22] å to strumyk, rzeczka lub potok. W języku norweskim jest też znacznikiem cechy bezokolicznika w czasowniku[23]: å snakke odpowiada szwedzkiemu att tala, duńskiemu at snakke i angielskiemu to speak.
- We wczesnym języku szwedzkim oznaczało słowo på (na).
- Jest nazwą geograficzną dwunastu miejsc w Szwecji, pięciu miejsc w Norwegii i jednego w Danii. W nazwach występuje również jako przyrostek (równoznaczny z -eå) i oznacza rzekę Skogså, Luleå, Umeå.
- Jest międzynarodowym oznaczeniem jednostki długości angstrem i pochodzi od nazwiska Andersa Jonasa Ångströma.
Historia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Pois_pakkoruotsi.svg/160px-Pois_pakkoruotsi.svg.png)
Litera å po raz pierwszy pojawiła się w szwedzkim języku pisanym w roku 1526[24] w katechizmie Olausa Petriego oraz w przekładzie Nowego Testamentu[25] i była ligaturą liter a i o. W języku duńskim pojawia się od XVIII w. Jako pierwszy oficjalnie zaproponował użycie tej litery Jens Høysgaard, lecz jako pierwszy zaczął jej używać Rasmus Rask w 1820. W 1869 norweska Rada Ortografii Rettskrivningsmøtet zaproponowała użycie tej litery we wszystkich językach skandynawskich w miejsce aa i od tamtej pory stosował ją m.in. Henrik Ibsen. Do alfabetu norweskiego litera została wprowadzona na mocy reformy ortografii w r. 1918, a do duńskiego w 1948 – w obu przypadkach zastępując aa[26]. Duńska reforma ortograficzna miała na celu zdystansowanie pisowni od niemieckiej[27], toteż wprowadzenie å było tylko jedną ze zmian, oprócz np. wprowadzenia pisowni rzeczowników małą literą.
W języku duńskim w latach pięćdziesiątych powstał problem umieszczenia litery w alfabecie. Miano do wyboru rozwiązanie szwedzkie, norweskie lub też umieszczenie litery jako pierwszej w alfabecie, za czym optowała duńska filolog Lis Jacobsen. W roku 1954 napisała artykuł Å bliver nu det første bogstav i alfabetet (å będzie pierwszą literą alfabetu)[9]. Obrońcy ostatniego miejsca litery argumentowali potrzebą jednorodności w językach nordyckich. Ostatecznie 9 lutego 1955 zdecydowano, iż å będzie ostatnią literą alfabetu[9].
Duńskie nazwy geograficzne mogły być zapisywane zarówno w starej jak i nowej wersji, a podmioty mające wpływ na własne nazwy mogły wybrać pisownię między historyczną i współczesną; często zależy to od lokalnej tradycji. Z tej przyczyny nazwę miasta Aalborg zapisywano również jako Ålborg. Jednakże Rada Języka Duńskiego zaleca pisownię przez a z kółkiem[28]. Odrębnym przypadkiem jest miasto Aarhus, gdzie rada miejska przeprowadziła głosowanie i ostatecznie opowiedziała się za zapisywaniem nazwy przez podwójne a, motywując to kontekstem międzynarodowym[29].
Litera w komputerze
[edytuj | edytuj kod]Występuje na klawiaturach skandynawskich, w pozostałych musi być wprowadzona albo z tablicy znaków, albo przy pomocy kodu.
nazwa | wielka litera | mała litera | angstrem |
---|---|---|---|
Unicode | U+00C5 | U+00E5 | U+212B |
ISO 8859-1 | 197 (C5 heks.) | 229 (E5 heks.) | – |
Mac OS | 81 | 8C | – |
HTML | Å
|
å
|
Å
|
Użycia żartobliwe
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Litera å ze względu na jej nieco egzotyczny charakter jest czasem używana w żartobliwym kontekście. W 1971 na tylnej stronie okładki płyty In Search of Space zespołu Hawkwind umieszczono napis: TECHNICIÄNS ÖF SPÅCE SHIP EÅRTH THIS IS YÖÜR CÄPTÅIN SPEÄKING YÖÜR ØÅPTÅIN IS DEA̋D[30]. Istnieje zespół heavymetalowy o nazwie DÅÅTH. Zespół baseballowy Los Angeles Angels of Anaheim używa czasem nazwy Ånåheim. Jednym ze szwedzkich dowcipów primaaprilisowych był artykuł na poczytnym portalu obwieszczający fikcyjną decyzję o zlikwidowaniu litery å w alfabecie, jak również liter ä i ö[31].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Hans Christophersen: Computer Alphabetizing: Principles, Problems, and an Attempt of Improvement. [dostęp 2011-10-27].
- ↑ a b Martin Putz: Finnische Grammatik. Wien: Präsens, 2002, s. 22. ISBN 978-3-7069-0128-4. (niem.).
- ↑ Johan Viroux: Les règles d’orthographe du professeur Jules Feller relues et complétées. skynetblogs.be, 2011-11-17. [dostęp 2011-12-14]. (fr.).
- ↑ Chamorro/Chamoru – The Language. [dostęp 2011-12-14]. (ang. • czam.).
- ↑ Selfish Jokes on a Burning Plane. [dostęp 2011-12-14]. (ang.).
- ↑ a b Katu Komprende CHamoru: Stative Sentences. [dostęp 2011-12-14]. (ang.).
- ↑ Frisian (Frysk/Friisk/Seeltersk). omniglot.com. [dostęp 2011-12-14]. (ang.).
- ↑ a b Unicode test page and transliteration / transcription tables for writing systems (alphabets, abjads, syllabaries) of various languages. [dostęp 2011-12-14]. (ang.).
- ↑ a b c Bolle-å-ens plass i det danske alfabet. sprakrad.no. [dostęp 2011-12-14]. (norw.).
- ↑ Christian Becker-Christensen: Politikens Nudansk Ordbog med etymologi. T. II. Kopenhaga: Politikens Forlag, 2000, s. 184. ISBN 87-567-6087-6. (duń.).
- ↑ a b Aakkoset. kielitoimistonohjepankki.fi. [dostęp 2020-04-08]. (fiń.).
- ↑ Alfabet. Store Norsk Leksikon. [dostęp 2011-12-14]. (norw.).
- ↑ a b Letter Frequency Statistics. cryptogram.org. [dostęp 2011-12-14]. (ang.).
- ↑ a b Vincent Petti: Norstedts lilla engelska ordbok. Norsteds Collins, 1995, s. 789. ISBN 91-1-9252-42-0.
- ↑ Czesław Kudzinowski: Słownik fińsko-polski. Wydawnictwo naukowe UAM, 2002. ISBN 83-232-0052-1.
- ↑ Matti Pääkkönen. A:sta Ö:hön. Suomen kielen yleisyystilastoja. „Kielikello”. 1/1991, s. 3, 1991. ISSN 0355-2675. (fiń.).
- ↑ Frisian alphabet. [dostęp 2011-12-14]. (ang.).
- ↑ Maria Bolander: Funktionell svensk grammatik. Sztokholm: Liber, 2002, s. 55. ISBN 978-91-47-05054-3. OCLC 842415706. (szw.).
- ↑ Præsentation af alfabetet. W: Jens Rasmussen: Sig det med takt og tone. Dansk fonetik i teori og praksis. Wyd. I. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2005, s. 16. ISBN 83-232-1550-2. (duń.). (uwaga: w cytowanej publikacji stosowany jest alfabet fonetyczny Dania, a w niniejszym artykule międzynarodowy alfabet fonetyczny)
- ↑ Swedish (Svenska). [dostęp 2011-10-06]. (ang.).
- ↑ С. С. Маслова Т. Т. Толстая: Учeбник шведского языка. Санкт-Петербург: Петро РИФ, 1995, s. 38. ISBN 5-88141-005X. (ros.).
- ↑ Wanda Strange Sørensen: Dansk-Polsk Ordbog. Wyd. 2. Special-pædagogisk forlag, 1990, s. 349. ISBN 87-7399-145-7.
- ↑ Kjell Bjørnskau: Langenscheidts Praktische Grammatik Norwegisch. Monachium: Langenscheidt, 2000, s. 106. ISBN 3-468-33240-8. (niem.).
- ↑ Michael de Laine: Man of letters: how the 'å' came to prominence. 2010-02-19. [dostęp 2011-10-27]. (ang.).
- ↑ Bokstav Å. Store Norske Leksikon. [dostęp 2011-12-14]. (norw.).
- ↑ Regions of Denmark. [dostęp 2011-10-27]. (ang.).
- ↑ Norman Berdichevsky: An introduction to Danish Culture. Google Books. [dostęp 2011-12-14]. (ang.).
- ↑ § 3. Å og dobbelt-a. sproget.dk. [dostęp 2011-12-14]. (duń.).
- ↑ Martin Johansen Jonas Hvid: Byen skifter navn. aarhusportalen.dk. [dostęp 2011-12-14]. (duń.).
- ↑ John W. List: Diacritics? They’re just passé!. oxforddictionaries.com. [dostęp 2013-09-23]. (ang.).
- ↑ Sweden to phase out Å, Ä and Ö. [dostęp 2016-10-08]. (ang.).