Andrzej Trautman
| Data i miejsce urodzenia |
4 stycznia 1933 |
|---|---|
| Data śmierci |
27 lutego 2026 |
| Profesor nauk fizycznych | |
| Specjalność: fizyka teoretyczna, teoria względności i grawitacji | |
| Alma Mater | |
| Profesura |
1964 |
| Polska Akademia Nauk / Umiejętności | |
| Status PAN |
członek rzeczywisty |
| Status PAU |
członek korespondent |
| Doktor honoris causa Uniwersytet Śląski w Opawie – 2001 | |
| Nauczyciel akademicki | |
| Uczelnia | |
| Odznaczenia | |
 
| |
| Strona internetowa | |
Andrzej Mariusz Trautman (ur. 4 stycznia 1933 w Warszawie, zm. 27 lutego 2026) – polski fizyk teoretyсzny i matematyczny, który zajmował się czasoprzestrzenią i grawitacją, zwłaszcza ogólną teorią względności Alberta Einsteina; profesor zwyczajny, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk[1] i jej były wiceprezes; wieloletni wykładowca Uniwersytetu Warszawskiego i przez kilka lat kierownik Instytutu Fizyki Teoretycznej tej uczelni. Laureat kilku nagród, w tym Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (FNP) zwanej „polskim Noblem” (2017) oraz Medalu Mariana Smoluchowskiego – najwyższego wyróżnienia przyznawanego przez Polskie Towarzystwo Fizyczne (1986). W 2026 roku pozostaje jednym z tylko ośmiu laureatów obu wyróżnień[a].
Trautman wsławił się przede wszystkim badaniem fal grawitacyjnych zwanych też promieniowaniem grawitacyjnym lub „zmarszczkami czasoprzestrzeni”. Na przełomie lat 50. i 60. przewidział, że według ogólnej teorii względności fale te niosą energię i przez to są możliwe do zarejestrowania (detekcji). Zaprzeczył tak wcześniejszym opiniom fizyków, np. Leopolda Infelda[2] i samego Einsteina[3]. Za te prace dziękował potem Trautmanowi noblista Kip Thorne, nagrodzony za udział w zaobserwowaniu tego zjawiska[4]. Te zasługi bywają uznawane za jedno z największych osiągnięć polskiej fizyki w XX wieku[5]. Dorobek Trautmana miał też wpływ na badania Stephena Hawkinga i na próby kwantowania grawitacji przez Rogera Penrose’a w teorii twistorów[3].
Trautman był również dydaktykiem i popularyzatorem teorii względności w Polsce, a także promotorem i recenzentem doktoratów, autorem książek, skryptów i publicznych wystąpień.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Pochodzenie i kariera
[edytuj | edytuj kod]Urodził się w Warszawie jako syn Elizy i Mieczysława, artysty malarza, po matce wnuk francuskiego konsula Mariusa Andre[6]. W czasie powstania warszawskiego został wywieziony wraz z matką do Niemiec. Kiedy miał dwanaście lat, jego rodzina przeniosła się do Paryża, gdzie zdał maturę. W 1949 wrócił do Polski[7] i następnie podjął studia na Wydziale Łączności Politechniki Warszawskiej, gdzie w 1955 uzyskał tytuł magistra inżyniera[8][9].
W następnych latach studiował fizykę w grupie Leopolda Infelda w Instytucie Fizyki PAN. W 1959 uzyskał stopień doktora za pracę na temat promieniowania grawitacyjnego, promowaną przez Infelda i Jerzego Plebańskiego[10]. W 1962 habilitował się na podstawie badań praw zachowania w ogólnej teorii względności[9][11].
Trautman przeszło 40 lat pracował w Instytucie Fizyki Teoretycznej (IFT) na Wydziale Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego – od 1961 aż do przejścia na emeryturę w 2003. Zajmował kolejne stanowiska od adiunkta do profesora zwyczajnego (1964)[8], a w latach 1974–1983 był dyrektorem IFT[12].
Dorobek naukowy
[edytuj | edytuj kod]Jego prace z lat 50. i 60. XX wieku stanowią istotny wkład do teorii fal grawitacyjnych, później potwierdzonych doświadczalnie w 2015 roku w amerykańskich obserwatoriach LIGO. W 1960 roku Trautman wspólnie z Amerykaninem Ivorem Robinsonem opublikował opis fal grawitacyjnych, będący rozwiązaniem równań Einsteina. Później pracował m.in. nad teorią Einsteina-Cartana[13]. Zajmował się też matematycznymi metodami fizyki: teorią grup i ich reprezentacji, algebrami Clifforda, spinorami i twistorami[14]. Został uwieczniony nazwami pojęć specjalistycznych: metryki Trautmana-Robinsona[5] oraz masy Trautmana-Bondiego[15].
W latach 1965–1999 wypromował sześciu doktorów, w tym J.P. Lasotę (1971), Marka Abramowicza (1973) i Jerzego Lewandowskiego (1989)[10]. Trautman miał też wpływ na badania Michała Hellera – recenzując jego doktorat (1966), a potem w latach 90. proponując mu zastosowanie geometrii nieprzemiennej w teorii względności[16].
Okazjonalnie popularyzował fizykę, np. przez wywiady[17], publiczne wykłady[18][19] i książki – jako autor i jako tłumacz Alberta Einsteina na język polski.
Działalność polityczna
[edytuj | edytuj kod]Od 1952 do 1981 był członkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, lecz 17 grudnia 1981 złożył partyjną legitymację – jak relacjonował w proteście przeciwko pacyfikacji górników w kopalni Wujek[20]. Od 1956 do 1959 pełnił funkcję I sekretarza POP przy Instytucie Fizyki PAN, a wchodził w skład egzekutywy OOP PZPR przy Wydziale Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego[21].
Zmarł 27 lutego 2026, w wieku 93 lat[22].
Życie prywatne
[edytuj | edytuj kod]Żonaty z Różą Michalską (później Trautman), także piszącą doktorat u Infelda. Andrzej Trautman wspominał, że to ona przekonała ich profesora o istnieniu obserwowalnych fal grawitacyjnych, czego nie był w stanie sam osiągnąć[23][19]. Syn Trautmanów Paweł również został doktorem fizyki[24][25].
Publikacje
[edytuj | edytuj kod]Artykuły
[edytuj | edytuj kod]W ciągu przeszło półwiecznej kariery (w latach 1955–2014) Trautman opublikował ponad sto artykułów badawczych. Ukazały się w co najmniej kilkunastu czasopismach naukowych, takich jak:
- „Communications in Mathematical Physics”,
- „General Relativity and Gravitation”,
- „Acta Physica Polonica B”,
- „Journal of Geometry and Physics”,
- „International Journal of Modern Physics A”,
- „Classical and Quantum Gravity”,
- „Twistor Newsletter”,
- „Contemporary Mathematics”,
- „Proceedings of the Royal Society of London”,
- „Journal of Mathematical Physics”,
- „Journal of Theoretical Physics”,
- „Physical Review Letters”.
Kilkadziesiąt z nich opublikował ze współautorami. W tym gronie kilkunastu osób znaleźli się m.in. Ivor Robinson, Hermann Bondi i uczniowie Trautmana jak Jerzy Lewandowski[26].
Książki – autorstwo
[edytuj | edytuj kod]- 1971: Teoria względności, wraz z Wojciechem Kopczyńskim, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN.
- 1981: Czasoprzestrzeń i grawitacja, wraz z Wojciechem Kopczyńskim, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, ISBN 83-0102266-3.
- 1984: II wydanie, PWN, ISBN 83-0102266-3.
- 1992: Spacetime and gravitation (ang.), tłum. Jerzy Bałdyga i Antoni Pol, PWN i Wiley, ISBN 83-0109995-X.
Tłumaczenia książek
[edytuj | edytuj kod]- 1958: Albert Einstein, Istota teorii względności (z ang. The Meaning of Relativity), PWN.
- 1962: II wydanie, PWN.
- 1997: III wydanie, seria „Klasycy Nauki”, Prószyński i S-ka, ISBN 83-7180627-2.
- 2021: nowe wydanie, Zysk i S-ka, ISBN 978-83-8202341-1.
Członkostwa
[edytuj | edytuj kod]- 1969: członek korespondent Polskiej Akademii Nauk,
- 1976: członek rzeczywisty PAN[12],
- 1978–80: wiceprezes PAN[8][11],
- 1981: jeden ze 124 członków założycieli Światowej Rady Kultury (ang. WCC), jako jeden z trzech Polaków – obok Leonarda Sosnowskiego i Stefana Ślopka[27],
- 1984: członek honorowy Towarzystwa Naukowego Warszawskiego[28],
- 2000: członek korespondent Polskiej Akademii Umiejętności.
Nagrody
[edytuj | edytuj kod]Odznaczenia i inne nagrody państwowe
[edytuj | edytuj kod]- 1976: Nagroda Państwowa I stopnia,
- 2003: Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski[29].
- 2016: Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski[30][31][32].
Inne nagrody
[edytuj | edytuj kod]- 1984: Nagroda Fundacji im. A. Jurzykowskiego,
- 1986: Medal Mariana Smoluchowskiego przyznawany przez Polskie Towarzystwo Fizyczne[8][11],
- 2001: doktorat honorowy od Uniwersytetu Śląskiego w Opawie (Czechy),
- 2017: Nagroda FNP w obszarze nauk matematyczno-fizycznych i inżynierskich[23],
- 2021: Medal Amaldiego od Włoskiego Towarzystwa Ogólnej Teorii Względności i Fizyki Grawitacyjnej (wł. Medaglia Amaldi)[33].
W 2016 roku – za sprawą pierwszych obserwacji fal czasoprzestrzeni – Trautman zaczął być wymieniany w gronie faworytów do Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki[34]. W 2017 roku przyznano Nagrodę Nobla za odkrycia w tej dziedzinie, jednak otrzymali ją wyłącznie obserwatorzy tych fal: Kip Thorne, Rainer Weiss i Barry Barish.
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Por.
Laureat nagrody NAGRODA FNP: prof. Andrzej Trautman, fnp.org.pl [dostęp 2026-03-04]; Medal Mariana Smoluchowskiego – Polskie Towarzystwo Fizyczne, ptf.net.pl [dostęp 2026-03-04].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Trautman Andrzej, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-09-15].
- ↑ Pionier fal grawitacyjnych – Urania TV #42, kanał czasopisma „Urania – Postępy Astronomii” na YouTube, 17 stycznia 2021 [dostęp 2021-09-17] – wystąpienie Trautmana o jego pracach.
- ↑ a b Marek Demiański, Jerzy Lewandowski i Tomasz Bulik, Prof. Andrzej Trautman – laureat Nagrody FNP 2017, kanał Fundacji na rzecz Nauki Polskiej na YouTube, 11 grudnia 2017 [dostęp 2021-09-17].
- ↑ Kip Thorne’s video letter to Andrzej Trautman (ang.) w serwisie YouTube, kanał CFT PAN, 20 listopada 2018 [dostęp 2021-09-17].
- ↑ a b Andrzej Kajetan Wróblewski, Bilans stulecia, „Postępy Fizyki”, nr 3/2016, s. 134 [dostęp 2021-09-18].
- ↑ Piotr Kielanowski, Agnieszka Martens, Moje pierwsze 50 lat na Hożej - rozmowa z Andrzejem Trautmanem, „Postępy fizyki - dwumiesięcznik Polskiego Towarzystwa Fizycznego”, 58 (4), Polskie Towarzystwo Fizyczne, 2007, s. 164-166, ISSN 0032-5430 [dostęp 2026-03-19] (pol.).
- ↑ To on udowodnił istnienie fal grawitacyjnych. [dostęp 2020-01-23].
- ↑ a b c d Prof. Trautman wykazał, że fale grawitacyjne istnieją [online], Nauka w Polsce, 7 listopada 2017 [dostęp 2019-06-20] (pol.).
- ↑ a b Andrzej Trautman, Anna Zawadzka, Agnieszka Pollo, Przewidując fale, „Academia – magazyn Polskiej Akademii Nauk”, 3 (51), Warszawa: Biuro Upowszechniania i Promocji Nauki PAN, 30 września 2017 [dostęp 2019-06-20].
- ↑ a b Andrzej Trautman w bazie Mathematics Genealogy Project (ang.) [dostęp 2021-09-18].
- ↑ a b c Prof. Andrzej Trautman – laureat nagrody FNP 2017 [online], Fundacja na rzecz Nauki Polskiej [dostęp 2019-06-20] (pol.).
- ↑ a b Trautman Andrzej [online], zapytaj.onet.pl [dostęp 2020-01-23] (pol.).
- ↑ Andrzej Trautman – polski badacz fal grawitacyjnych [online], naukawpolsce.pap.pl, 3 października 2017 [dostęp 2017-10-06] [zarchiwizowane z adresu 2017-10-07].
- ↑ Andrzej Trautman, Strona autorska, Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, fuw.edu.pl [dostęp 2021-09-19].
- ↑ P.T. Chruściel, J. Jezierski, M.A.H. MacCallum, Uniqueness of the Trautman-Bondi mass (ang.), Inspire HEP, inspirehep.net, marzec 1998 [dostęp 2021-09-19].
- ↑ Michał Heller: Wierzę, żeby zrozumieć. Rozmawiają Wojciech Bonowicz, Bartosz Brożek, Zbigniew Liana. Kraków: CC Press i Znak, 2016. ISBN 978-83-2403-402-4., Rozdział 7: Nowe wyzwania, s. 147, 190.
- ↑ Tomasz Rożek i Andrzej Trautman, Prof. Trautman – to on udowodnił istnienie fal grawitacyjnych, wywiad dla kanału „Nauka. To lubię” na YouTube, 23 stycznia 2020 [dostęp 2021-09-17].
- ↑ Andrzej Trautman, O tym, dlaczego nauka nie zastąpi religii, kanał Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych na YouTube, 6 sierpnia 2011 [dostęp 2021-09-18].
- ↑ a b Andrzej Trautman i Tomasz Bulik, Fale grawitacyjne – historia i pierwsza detekcja, kanał „Zapytaj Fizyka” na YouTube, 18 maja 2016 [dostęp 2021-09-17].
- ↑ A. red Martens, P. red Kielanowski, Moje pierwsze 50 lat na Hożej. Rozmowa z Andrzejem Trautmanem, „Postępy Fizyki”, T. 58, z. 4, 2007, s. 164–179, ISSN 0032-5430 [dostęp 2019-06-20] (pol.).
- ↑ Informacje w BIP IPN. [dostęp 2025-11-16].
- ↑ Maciej Filipek: Nie żyje wybitny polski fizyk. Prof. Andrzej Trautman miał 93 lata. www.rmf24.pl, 2026-03-01. [dostęp 2026-03-01]. (pol.).
- ↑ a b Patrycja Dołowy, O tym, że przeżyłem, zdecydowały godziny – rozmowa z prof. Andrzejem Trautmanem, laureatem Nagrody FNP 2017, fnp.org.pl, 14 grudnia 2017 [dostęp 2021-09-17].
- ↑ Paweł Trautman, prabook.com [dostęp 2021-09-19].
- ↑ Paweł Trautman, katalog Uniwersytetu Warszawskiego, usosweb.uw.edu.pl [dostęp 2021-09-19].
- ↑
- Prof. Andrzej Trautman – Publications (ang.), Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, fuw.edu.pl [dostęp 2021-09-19].
- ↑ Founder Members of the World Cultural Council (ang.), consejoculturalmundial.org [dostęp 2021-09-18].
- ↑ Członkowie honorowi. tnw.waw.pl. [dostęp 2024-07-04].
- ↑ M.P. z 2004 r. Nr 001, poz. 011.
- ↑ Prezydent odznaczył wybitnych fizyków. Konferencja o falach grawitacyjnych. [dostęp 2016-12-13].
- ↑ Prezydent odznaczył wybitnych naukowców. [w:] prezydent.pl [on-line]. 2016-12-12. [dostęp 2016-12-13].
- ↑ M.P. z 2017 r. poz. 148.
- ↑ Medal Amaldiego dla prof. Andrzeja Trautmana, Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, fuw.edu.pl, 14 września 2021 [dostęp 2021-10-02].
- ↑ Nagroda Nobla dla profesora Andrzeja Trautmana za fale grawitacyjne?.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Prof. dr hab. inż. c Andrzej Mariusz Trautman, [w:] archiwalna baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI PIB) [dostęp 2009-08-25].
- Andrzej Trautman i Roger Penrose, Badacze zerowej nieskończoności (Scholars of Null Infinity) (ang. i pol., napisy), kanał CFT PAN na YouTube, 6 grudnia 2017 [dostęp 2021-09-17] – wspomnienia o wspólnych pracach i ceremonia wręczenia odznaczeń.
- Polscy fizycy XX wieku
- Polscy fizycy XXI wieku
- Polscy teoretycy względności
- Polscy popularyzatorzy fizyki
- Pracownicy instytutów naukowych PAN
- Nauczyciele akademiccy Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego
- Tłumacze z języka angielskiego na polski
- Członkowie rzeczywiści PAN
- Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności
- Członkowie Towarzystwa Naukowego Warszawskiego
- Członkowie Polskiego Towarzystwa Fizycznego
- Członkowie egzekutywy OOP PZPR
- Pierwsi sekretarze POP PZPR
- Doktorzy honoris causa uczelni w Czechach
- Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita)
- Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita)
- Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej
- Laureaci Medalu Mariana Smoluchowskiego
- Laureaci Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej – nauki matematyczno-fizyczne i inżynierskie
- Ludzie upamiętnieni nazwami fizycznymi
- Ludzie urodzeni w Warszawie
- Urodzeni w 1933
- Zmarli w 2026
- Polacy we Francji
- Absolwenci Politechniki Warszawskiej