Andrzej Trautman

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Andrzej Mariusz Trautman
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 4 stycznia 1933
Warszawa
Zawód, zajęcie fizyk teoretyk
Miejsce zamieszkania Warszawa
Tytuł naukowy profesor
Alma Mater Uniwersytet Warszawski
Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski
Strona internetowa

Andrzej Mariusz Trautman (ur. 4 stycznia 1933 w Warszawie) – polski fizyk teoretyсzny i matematyczny, zajmujący się czasoprzestrzenią i grawitacją, zwłaszcza ogólną teorią względności Einsteina; profesor zwyczajny, członek rzeczywisty PAN[1] i jego przeszły wiceprezes; wieloletni wykładowca Uniwersytetu Warszawskiego i przez kilka lat kierownik Instytu Fizyki Teoretycznej tej uczelni. Laureat wielu nagród, w tym Nagrody FNP zwanej „polskim noblem” (2017) oraz Medalu Mariana Smoluchowskiego – najwyższego wyróżnienia przyznawanego przez Polskie Towarzystwo Fizyczne (1986). W 2021 roku pozostaje jednym z tylko sześciu laureatów obu wyróżnień.

Trautman wsławił się przede wszystkim badaniem fal grawitacyjnych zwanych też promieniowaniem grawitacyjnym lub „zmarszczkami czasoprzestrzeni”. Na przełomie lat 50. i 60. przewidział, że według ogólnej teorii względności fale te niosą energię i przez to są możliwe do zarejestrowania (detekcji), wbrew wcześniejszym opiniom fizyków, np. Leopolda Infelda[2] i samego Einsteina[3]. Za te prace dziękował potem Trautmanowi noblista Kip Thorne, nagrodzony za udział w zaobserwowaniu tego zjawiska[4]. Te zasługi bywają uznawane za jedno z największych osiągnięć polskiej fizyki w XX wieku[5]. Dorobek Trautmana miał też wpływ na badania Stephena Hawkinga i na próby kwantowania grawitacji przez Rogera Penrose’a w teorii twistorów[3].

Trautman to również zasłużony dydaktyk i popularyzator teorii względności w Polsce – promotor i recenzent doktoratów znaczących uczonych, autor książek, skryptów i publicznych wystąpień.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie i kariera[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w Warszawie. W czasie powstania warszawskiego został wywieziony wraz z matką do Niemiec. Kiedy miał dwanaście lat, jego rodzina przeniosła się do Paryża, gdzie zdał maturę. W 1949 wrócił do Polski[6] i następnie podjął studia na Wydziale Łączności Politechniki Warszawskiej, gdzie w 1955 uzyskał tytuł magistra inżyniera[7][8].

W następnych latach studiował fizykę w grupie Leopolda Infelda w Instytucie Fizyki PAN. W 1959 uzyskał stopień doktora za pracę na temat promieniowania grawitacyjnego, promowaną przez Infelda i Jerzego Plebańskiego[9]. W 1962 habilitował się na podstawie badań praw zachowania w ogólnej teorii względności[8][10].

Trautman przeszło 40 lat pracował w Instytucie Fizyki Teoretycznej (IFT) na Wydziale Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego – od 1961 aż do przejścia na emeryturę w 2003. Zajmował kolejne stanowiska od adiunkta do profesora zwyczajnego (1964)[7], a w latach 1974–83 był dyrektorem IFT[11].

Dorobek naukowy[edytuj | edytuj kod]

Jego prace z lat 50. i 60. XX wieku stanowią istotny wkład do teorii fal grawitacyjnych, później potwierdzonych doświadczalnie w 2015 roku w amerykańskich obserwatoriach LIGO. W 1960 roku Trautman wspólnie z Amerykaninem Ivorem Robinsonem opublikował opis fal grawitacyjnych, będący rozwiązaniem równań Einsteina. Później pracował m.in. nad teorią Einsteina-Cartana[12]. Zajmował się też matematycznymi metodami fizyki: teorią grup i ich reprezentacji, algebrami Clifforda, spinorami i twistorami[13]. Został uwieczniony nazwami pojęć specjalistycznych: metryki Trautmana-Robinsona[5] oraz masy Trautmana-Bondiego[14].

W latach 1965–1999 wypromował sześciu doktorów, w tym J.P. Lasotę (1971), Marka Abramowicza (1973) i Jerzego Lewandowskiego (1989)[9]. Trautman miał też wpływ na badania Michała Hellera – recenzując jego doktorat (1966), a potem w latach 90. proponując mu zastosowanie geometrii nieprzemiennej w teorii względności[15].

Okazjonalnie popularyzował fizykę, np. przez wywiady[16], publiczne wykłady[17][18] i książki – jako autor i jako tłumacz Alberta Einsteina na język polski (por. niżej).

Status polityczny[edytuj | edytuj kod]

Jak relacjonował, od 1952 do 1981 był członkiem PZPR, lecz 17 grudnia 1981 złożył partyjną legitymację – w proteście przeciwko pacyfikacji górników w kopalni Wujek[19].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Żonaty z Różą Michalską (później Trautman), także piszącą doktorat u Infelda. Andrzej Trautman wspominał, że to ona przekonała ich profesora o istnieniu obserwowalnych fal grawitacyjnych, czego nie był w stanie sam osiągnąć[20][18]. Syn Trautmanów Paweł również został doktorem fizyki[21][22].

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Artykuły[edytuj | edytuj kod]

W ciągu przeszło półwiecznej kariery (w latach 1955–2014) Trautman opublikował ponad sto artykułów badawczych. Ukazały się w co najmniej kilkunastu czasopismach naukowych, takich jak:

  • „Communications in Mathematical Physics”,
  • „General Relativity and Gravitation”,
  • „Acta Physica Polonica B”,
  • „Journal of Geometry and Physics”,
  • „International Journal of Modern Physics A”,
  • „Classical and Quantum Gravity”,
  • „Twistor Newsletter”,
  • „Contemporary Mathematics”,
  • „Proceedings of the Royal Society of London”,
  • „Journal of Mathematical Physics”,
  • „Journal of Theoretical Physics”,
  • „Physical Review Letters”.

Kilkadziesiąt z nich opublikował ze współautorami. W tym gronie kilkunastu osób znaleźli się m.in. Ivor Robinson, Hermann Bondi i uczniowie Trautmana jak Jerzy Lewandowski[23].

Książki – autorstwo[edytuj | edytuj kod]

Tłumaczenia książek[edytuj | edytuj kod]

Członkostwa[edytuj | edytuj kod]

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

Odznaczenia i inne nagrody państwowe[edytuj | edytuj kod]

Inne nagrody[edytuj | edytuj kod]

W 2016 roku – za sprawą pierwszych obserwacji fal czasoprzestrzeni – Trautman zaczął być wymieniany w gronie faworytów do Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki[29]. W 2017 roku przyznano Nagrodę Nobla za odkrycia w tej dziedzinie, jednak otrzymali ją wyłącznie obserwatorzy tych fal: Kip Thorne, Rainer Weiss i Barry Barish.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Trautman Andrzej, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-09-15].
  2. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Pionier fal grawitacyjnych – Urania TV #42, kanał czasopisma „Urania – Postępy Astronomii” na YouTube, 17 stycznia 2021 [dostęp 2021-09-17] – wystąpienie Trautmana o jego pracach
  3. a b publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Marek Demiański, Jerzy Lewandowski i Tomasz Bulik, Prof. Andrzej Trautman – laureat Nagrody FNP 2017, kanał Fundacji na rzecz Nauki Polskiej na YouTube, 11 grudnia 2017 [dostęp 2021-09-17].
  4. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Kip Thorne's video letter to Andrzej Trautman (ang.) w serwisie YouTube, kanał CFT PAN, 20 listopada 2018 [dostęp 2021-09-17].
  5. a b publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Andrzej Kajetan Wróblewski, Bilans stulecia, „Postępy Fizyki”, nr 3/2016, s. 134 [dostęp 2021-09-18].
  6. To on udowodnił istnienie fal grawitacyjnych. [dostęp 2020-01-23].
  7. a b c d Prof. Trautman wykazał, że fale grawitacyjne istnieją, Nauka w Polsce, 7 listopada 2017 [dostęp 2019-06-20] (pol.).
  8. a b Andrzej Trautman, Anna Zawadzka, Agnieszka Pollo, Przewidując fale, „Academia – magazyn Polskiej Akademii Nauk”, 3 (51), Warszawa: Biuro Upowszechniania i Promocji Nauki PAN, 30 września 2017 [dostęp 2019-06-20].
  9. a b Andrzej Trautman w bazie Mathematics Genealogy Project [dostęp 2021-09-18].
  10. a b c Prof. Andrzej Trautman - laureat nagrody FNP 2017, Fundacja na rzecz Nauki Polskiej [dostęp 2019-06-20] (pol.).
  11. a b Trautman Andrzej, zapytaj.onet.pl [dostęp 2020-01-23] (pol.).
  12. Andrzej Trautman – polski badacz fal grawitacyjnych, naukawpolsce.pap.pl, 3 października 2017 [dostęp 2017-10-06] [zarchiwizowane z adresu 2017-10-07].
  13. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Andrzej Trautman, Strona autorska, Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, fuw.edu.pl [dostęp 2021-09-19]
  14. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać P.T. Chruściel, J. Jezierski, M.A.H. MacCallum, Uniqueness of the Trautman-Bondi mass (ang.), Inspire HEP, inspirehep.net, marzec 1998 [dostęp 2021-09-19].
  15. Michał Heller: Wierzę, żeby zrozumieć. Rozmawiają Wojciech Bonowicz, Bartosz Brożek, Zbigniew Liana. Kraków: CC Press i Znak, 2016. ISBN 978-83-2403-402-4., Rozdział 7: Nowe wyzwania, s. 147, 190.
  16. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Tomasz Rożek i Andrzej Trautman, Prof. Trautman – to on udowodnił istnienie fal grawitacyjnych, wywiad dla kanału „Nauka. To lubię” na YouTube, 23 stycznia 2020 [dostęp 2021-09-17].
  17. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Andrzej Trautman, O tym, dlaczego nauka nie zastąpi religii, kanał Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych na YouTube, 6 sierpnia 2011 [dostęp 2021-09-18].
  18. a b publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Andrzej Trautman i Tomasz Bulik, Fale grawitacyjne – historia i pierwsza detekcja, kanał „Zapytaj Fizyka” na YouTube, 18 maja 2016 [dostęp 2021-09-17].
  19. A. red Martens, P. red Kielanowski, Moje pierwsze 50 lat na Hożej. Rozmowa z Andrzejem Trautmanem, „Postępy Fizyki”, T. 58, z. 4, 2007, s. 164–179, ISSN 0032-5430 [dostęp 2019-06-20] (pol.).
  20. a b publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Patrycja Dołowy, O tym, że przeżyłem, zdecydowały godziny – rozmowa z prof. Andrzejem Trautmanem, laureatem Nagrody FNP 2017, fnp.org.pl, 14 grudnia 2017 [dostęp 2021-09-17].
  21. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Paweł Trautman, prabook.com [dostęp 2021-09-19].
  22. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Paweł Trautman, katalog Uniwersytetu Warszawskiego, usosweb.uw.edu.pl [dostęp 2021-09-19].
  23. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Prof. Andrzej Trautman – Publications (ang.), Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, fuw.edu.pl [dostęp 2021-09-19].
  24. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Founder Members of the World Cultural Council (ang.), consejoculturalmundial.org [dostęp 2021-09-18].
  25. M.P. z 2004 r. nr 001, poz. 011
  26. Prezydent odznaczył wybitnych fizyków. Konferencja o falach grawitacyjnych. [dostęp 2016-12-13].
  27. Prezydent odznaczył wybitnych naukowców. W: prezydent.pl [on-line]. 2016-12-12. [dostęp 2016-12-13].
  28. M.P. z 2017 r. poz. 148
  29. Nagroda Nobla dla profesora Andrzeja Trautmana za fale grawitacyjne?.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]