Crossover (samochód)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Nissan Qashqai, najlepiej sprzedający się crossover na świecie w 2021 roku[1]
Toyota C-HR, najlepiej sprzedający się crossover w Polsce w 2021 roku[2]

Crossover — rodzaj samochodu osobowego, który łączy elementy różnych rodzajów nadwozia z cechami stylistycznymi SUV-ów[3]. To, co je od nich odróżnia, to jedynie nieznacznie podwyższony prześwit, znacznie rzadziej występujący napęd AWD i brak występowania konstrukcji opartych o ramę[4]. W ten sposób, crossovery to pośredni typ samochodu pomiędzy klasycznymi konstrukcjami osobowymi, a masywniejszymi, cięższymi i bardziej bojowo wyglądającymi SUV-ami[5], wyróżniając się głównie podwyższoną pozycją za kierownicą[6].

Choć pierwsze konstrukcje trafiły na rynek już drugiej połowie XX wieku, to intensywny wzrost popularności crossoverów na świecie przypadł znacznie później - na przełom pierwszej i drugiej dekady XXI wieku[7]. Ich specyfika zdobyła tak duże zainteresowaniem, że z początkiej trzeciej dekady kolejni producenci decydują się albo zastępować tracące na popularności tradycyjne samochody osobowe crossoverami, albo nadają im ich cechy wyglądu. Crossovery mogą mieć różną wielkość - najpopularniejsze i najliczniej oferowane przez procuentów są spośród nich te o miejskich wymiarach[8].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Słowo crossover pochodzi z języka angielskiego i podobnie jak w innych dziedzinach, gdzie jest ono stosowane, odnosi się ono do zjawiska krzyżowania się sobą różnych cech[9]. Stosowanie tego terminu rozpoczęto praktykować z dużym opóźnieniem wobec pojawiania się na rynku pierwszych crossverów - początkowo zarówno producenci, jak i prasa uciekali się do bardziej opisowych określeń jako "podwyższone", "z napędem 4x4" oraz "z właściwościami terenowymi"[10]. Słowo crossover, akcentujące stopniowe wyodrębnianie się tego typu samochodów, upowszechniło się z początkiem XXI wieku[10][11].

W Ameryce Północnej popularnym synonimem wyrażenia crossover stosowanym z nim naprzemiennie jest skrótowiec CUV oznaczający crossover utility vehicle, nawiązujący to rozwinięcia skrótu pokrewnego typu samochodów SUV. Niekiedy stosowana jest też zbitka crossover SUV[12]. W Polsce tymczasem słowo crossover zostało zaadaptowane w oryginalnej postaci, z drugą dekadą XXI wieku ulegając upowszechnieniu i powszechnie pojawiając się m.in. w mediach motoryzacyjnych, a także zyskując swoją definicję w encyklopedii PWN[13].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

Istnienie samochodów osobowych o silnym udziale cech konstrukcyjno-wizualnych nawiązujących do pojazdów typu SUV rozpoczęło się z końcem lat 70. XX wieku, kiedy to zadebiutowały dwie niepowiązane ze sobą pionierskie konstrukcje. W 1977 roku zaprezentowano model Matra-Simca Rancho, która łączyła cechy dużego, 3-drzwiowego kombi z elementami samochodu z właściwościami terenowymi - i dziś to ona określana jest jako pierwszy w historii samochód typu crossover[14][15][16]. Choć podobną rolę przypisuje się amerykańskiemu modelowi AMC Eagle[17][18][19], to jednak koncern American Motors przedstawił swój przełomowy model dwa lata po francuskim Rancho. To, czym wyróżniało się Eagle, to rozbudowana gama nadwoziowa składająca się z 5 różnych wersji, a także charakter bliższy samochodowi osobowemu - pomimo wyraźnie podwyższonego prześwitu i elementów stylistycznych w stylu samochodów SUV[20].

Kolejną ważną konstrukcją, która miała kluczowy wpływ na kształtowanie się klasy crossoverów, był Volkswagen Golf Country zaprezentowany przez niemiecką firmę w 1990 roku. Będący zmodyfikowanym samochodem osobowym o cechach nawiązujących do SUV-ów, był zarazem prekursorem dla trendu oferowania "uterenowionych" wersji samochodów na masową skalę w XXI wieku, w czym aktywny udział wziął także sam Volkswagen[21]. Znacznie większą popularność zdobyły wariacje na temat dużych rodzinnych kombi i samochodów na bezdroża, które w 1994 roku przedstawiło Subaru (Outback)[22] i w 1997 roku w odpowiedzi na to Volvo z modelem V70 Cross Country[23].

Popularyzacja[edytuj | edytuj kod]

Przełomowym okresem dla dziejów crossoverów był przełom XX i XXI wieku, kiedy to eksperymentowania z łączeniem koncepcji minivana i SUVa podjął się Nissan z modelem R'nessa wewnętrzny rynek i Honda z globalanym HR-V, a także Pontiac z kontrowersyjnym Aztekiem. Amerykańska konstrukcja, choć nie odniosła sukcesu rynkowego, była pierwszym współczesnym modelem torującym drogę do rosnącej liczby dużych rodzinnych samochodów o podobnej koncepcji[24]. W kolejnych latach pierwszej dekady XXI wieku podobne konstrukcje przedstawili bowiem m.in. Chrysler, Dodge, Honda, Mercedes-Benz, Toyota czy Subaru, dla których głównym rynkiem zbytu były Stany Zjednoczone.

W międzyczasie, za zasługą mariażu Suzuki z Fiatem, a także Nissana, Kii i Toyoty, w połowie pierwszej dekady XXI wieku w Europie klasa crossoverów zaczęła się popularyzować za zasługą mniejszych, subkompaktowych i kompaktowych konstrukcji. W czasie, gdy zaprezentowana modele Toyota Urban Cruiser, Fiat Sedici i Suzuki SX4 i Kia Soul nie zdobyły przełomowej popularności, tak model Nissan Qashqai odniósł przełomowy sukces[25]. To właśnie japoński kompaktowy crossover odwrócił trendy w stronę tego typu konstrukcji, które w drugiej dekadzie XXI wieku zaczęły na masową skalę zasilać kolejne oferty producentów zarówno japońskich, jak i europejskich oraz południowokoreańskich. Z myślą o lokalnych potrzebach rynkowych na produkcję crossoverów w tym okresie zdecydowały się także firmy chińskie, a nawet indyjskie (Tata Motors i Mahindra) oraz rosyjskie (Łada).

Crossovery według wielkości[edytuj | edytuj kod]

Miejskie[edytuj | edytuj kod]

Najmniejszy pod względem wymiarów typ crossoverów jest stosunkowo niszowy, reprezentowany głównie przez marki azjatyckie z myślą o rynkach rozwijających się, na czele z takimi regionami jak Indie. Istotną rolę w rozwoju tej klasy odegrało Suzuki z modelem Ignis, powstałym w dotąd trzech generacjach. Do tego segmentu próbował wkroczyć także europejski Volkswagen, który w 2012 roku zaprezentował prototyp Taigun, jednak w ostatecznie w 2016 roku ogłosił porzucenie takiego pomysłu[26]. Koncepcja mikrocrossovera odniosła z kolei duży rynkowy sukces w wykonaniu Renault, które od 2015 do 2021 roku w samych Indiach sprzedało ponad 400 tysięcy sztuk modelu Renault Kwid[27], by w 2021 roku rozpocząć jego sprzedaż także w Europie jako Dacia Spring z napędem elektrycznym. W tym samym roku, w odpowiedzi na malejącą sprzedaż tradycyjnych samochodów segmentu A, japońska Toyota z myślą o rynku europejskim zdecydowała się uczynić kolejną generację Aygo mikrocrossoverem Aygo X[28].

Subkompaktowe[edytuj | edytuj kod]

Prekursorskim modelem dla klasy subkompaktowych crossoverów była Honda HR-V zaprezentowana w 1998 roku, której koncepcja nie zdobyła wówczas popularności i zniechęciła japońską firmę do kontynuacji tej linii modelowej[29]. Kolejnym podejściem do koncepcji małego crossovera był przedstawiony w 2005 roku rezultat włosko-japońskiej kooperacji: modele Fiat Sedici oraz Suzuki SX4, które odniosły większą popularność, na czele z modelem Suzuki[30]. Trendu tego nie utrzymała Toyota, która za pośrednictwem relatywnie drogich modeli Scion xD[31] i europejskiej wersji o nazwie Urban Cruiser, nie zdobyła popularności w klasie subkompaktowych crossoverów[32].

Przełomem w historii tej klasy samochodów była przedstawina w 2008 roku Kia Soul, która przy wprawdzie umiarkowanej popularności w Europie[33], okazała się bestsellerem w Stanach Zjednoczonych z ponad 100-tysięczną roczną sprzedażą po 2011 roku[34]. Subkompaktowe crossovery na masową skalę zyskały sympatię nabywców w Europie po 2010 roku, kiedy to zadebiutował kolejny ważny model dla historii tej klasy - Nissan Juke. Rok po debiucie samochód znalazł ponad 100 tysięcy nabywców[35], kształtując trend, który skłonił rywali do opracowania konkurencyjnych konstrukcji. Po 2013 roku po premierze takich modeli, jak Opel Mokka, Peugeot 2008, czy Renault Captur, można zaobserwować systematyczny wzrost zarówno popularności, jak i podaży ze strony producentów małych crossoverów[36]. Niektórzy z nich decydują się na oferowanie więcej niż jednego modelu tej klasy w gamie - jak Opel czy Volkswagen. Miejskie crossovery łączą cechy głównie hatchbacków i SUV-ów, a przez swoją formę użytkową wyparły z gam producentów miejskie kombi.

Kompaktowe[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak w przypadku crossoverów subkompaktowych, tak i w przypadku większych, o kompaktowych wymiarach, pierwszych eksperymentów z tego typu samochodami podjęła się japońska Honda. W 1998 roku zaprezentowała prototyp, a w 2003 roku seryjny model w postaci nietypowo stylizowanej mieszanki minivana z SUVem o nazwie Honda Element[37]. Awangardowa koncepcja nie zdobyła popularności rynkowej[38], przegrywając z bardziej konwencjonalnymi kompaktowymi SUVami zyskującymi na znaczeniu w pierwszej dekadzie XXI wieku.

W zupełnie inny sposób idea kompaktowego crossovera została zdefiniowana w 2006 roku przez Nissana, który przedstawił przełomowy model Qashqai. Przedstawiony w 2006 roku samochód połączył cechy 5-drzwiowego hatchbacka z podwyższonym prześwitem, wysoko poprowadzoną linią okien i maski oraz rozległymi nakładkami na zderzaki oraz progi. Samochód zdobył dużą popularność na rynku europejskim, przyczyniając się do popularyzacji crossoverów[39][40]. Druga dekada XXI wieku przyniosła popularyzację koncepcji crossovera w stylu podwyższonego hatchbacka, którą zaadaptowano przy okazji takich modeli jak m.in. Mercedes-Benz GLA, Subaru XV, Infiniti QX30, Kia XCeed, Lexus UX czy Cupra Formentor.

Klasy średniej[edytuj | edytuj kod]

Jednym z pierwszych crossoverów średniej wielkości był zarazem pierwszy tego typu samochód opracowany przez koncern General Motors, kontrowersyjny Pontiac Aztek[41]. Niekowencjonalnie ukształtowane nadwozie pod kątem wizualnym nawiązywało do tradycyjnych SUV-ów, za to aranżacja i funkcjonalność przestrzeni realizowała założenia dotąd typowe dla rodzinnych minivanów[42]. Kolejną adaptacją koncepcji średnich rozmiarów crossovera była przedstawiona w 2010 roku Honda Accord Crosstour[43], łącząca cechy 5-drzwiowego liftbacka o łagodnie opadającej linii dachu z podwyższonym prześwitem w stylu SUV-ów[44]. W podobnym stylu utrzymany został pierwszy taki samochód w historii Mazdy o nazwie CX-4, który przedstawiono w 2014 roku z myślą o rynku chińskim[45].

Druga dekada XXI wieku przyniosła relatywnie niewielki wzrost nasycenia rynkowego średniej wielkości crossoverami - producenci preferowali w tym przedziale rozmiarowym relatywnie konwencjonalne SUV-y. Na oferowanie takiego typu samochodu w 2019 roku zdecydował się Mercedes-Benz, który jako alternatywę dla konwencjonalnych SUV-ów zaoferował rodzinnego crossovera o cechach minivana o nazwie GLB[46]. Lata 20. XXI wieku zwiększyły nasycenie w klasie średniej wielkości crossoverów dzięki rosnącej popularności samochodów elektrycznych, którym producenci zdecydowali się nadać bardziej awangardową i odróżniającą ich od spalinowych modeli stylistykę. W efekcie, Kia EV6 i Hyundai Ioniq 5 przedstawione w 2021 roku wyróżniły się nawiązaniami do nieznanych w tej klasie hatchbacków[47][48].

Klasy średniej-wyższej[edytuj | edytuj kod]

Ważnym samochodem w historii dużych crossoverów o długości rzędu od 4,85 do 5 metrów był przedstawiony w 2003 roku Chrysler Pacifica, który swoją unikatową koncepcją łączącą cechy dużego minivana z SUV-em długo nie znajdował bezpośredniej konkurencji[49]. Dwa lata później podobnej koncepcji samochód pojawił się w ofercie Mercedesa-Benza klasy R, łączący cechy podwyższonego prześwitu i muskularnej sylwetki z cechami minivana[50]. Kolejnym podejściem do takiej koncepcji samochodu był nieznacznie krótszy produkt z tego samego koncernu co prekursorska Pacifica, przedstawiony w 2007 roku Dodge Journey[51]. W 2011 roku zmienił on nazwę m.in. w Europie na Fiat Freemont, stając się pierwszym dużym crossoverem w ofercie włoskiego producenta i największym modelem w ówczesnej gamie[52].

W połowie drugiej dekady XXI wieku, wodpowiedzi na malejącą popularność dużych minivanów, francuskie Renault zdecydowało się przemienić swój flagowy tego typu w crossovera[53]. Doszło do tego w 2014 roku przy okazji prezentacji kolejnej generacji Renault Espace, licząc na utrzymanie popularności dzięki modnej formule. Operacja ta się nie sprawdziła[54] - samochód w 2022 roku został wycofany z produkcji bez następcy. Duże, wyższej klasy crossovery nie zbudowały silnej pozycji rynkowej w skali globalnej, w większości przypadków będąc jednorazowymi eksperymentami ze strony producentów. Z początkiem trzeciej dekady XXI wieku głównym, dużym crossoverem[55] na rynku pozostaje druga, mniejsza od pełnowymiarowego poprzednika, druga generacja modelu GMC Acadia.

Pełnowymiarowe[edytuj | edytuj kod]

Analogicznie do samochodów osobowych czy SUV-ów, także i w przypadku crossoverów producenci podjęli się eksperymentów z konstrukcjami o dużych wymiarach zewnętrznych przekraczających pułap znacznie powyżej 5 metrów. W 2007 roku tego typu samochód zaoferował Ford z modelem Flex[56] wraz z bliźniaczym modelem Lincoln MKT[57]. Oba samochody połączyły cechy SUV-a z długą, obszerną przestrzenią bagażową w stylu samochodów kombi. Większą domieszkę elementów tych pierwszych samochodów przyjęły z kolei konkurencyjne pełnowymiarowe crossovery koncernu General Motors w postaci Buicka Enclave czy Chevroleta Traverse[58]. Pełnowymiarowe crossovery pozostają samochodami dostępnymi głównie na rynku Ameryki Północnej oraz Chin. W 2021 roku niemiecki Volkswagen opracował pierwszy tego typu samochód w swojej historii, przeznaczając go wyłącznie na rynek chiński[59]. Pełnowymiarowy crossover Talagon połączył cechy SUV-a i minivana.

Crossovery według nadwozia[edytuj | edytuj kod]

À la hatchback[edytuj | edytuj kod]

Jednym z najpopularniejszych nadwozi, do których koncepcji nawiązują crossovery, jest 5-drzwiowy hatchback. Nadwozia w tego typu samochodach wyróżniają się w ten sposób relatywnie krótkim przedziałem bagażowym, pozbawionym lub wzbogaconym co najwyżej niewielką szybką boczną. Crossovery tego typu występują głównie w segmencie B oraz segmencie C, a za sprawą Hyundaia i modelu Ioniq 5[60] - koncept podwyższonego hatchbacka pojawił się także w klasie średniej.

À la kombi[edytuj | edytuj kod]

Popularną koncepcją wśród crossoverów jest także nawiązywanie kształtem nadwozia do samochodów typu kombi. W ten sposób, posiadają one obszerny, przeszklony z trzech stron bagażnik oraz obszerną przestrzeń transportową. Istotna część crossoverów z nadwoziem w stylu kombi de facto są po prostu ich podwyższonymi wariacjami, stając się crossoverami dzięki nakładkom na zderzaki i progi czy większemu prześwitowi. Przykładami takich konstrukcji jest m.in. Holden Adventra[61] czy Subaru Outback[62].

À la minivan[edytuj | edytuj kod]

Początkowo zjawisko nadawani crossoverom koncepcji łączącej cechy wyglądów SUV-a z minivanami była zjawiskiem niszowym i stosowanym równolegle wobec klasycznych minivanów. Z drugą dekadą XXI wieku crossovery o obszernej kabinie pasażerskiej umożliwiającej przestransportowanie do 7 pasażerów, zaczęły wypierać dotychczasowe samochody o takiej specyfice - np. Opel Crossland zastąpił Opla Merivę[63], Renault Espace zmienił postać wraz z premierą piątej generacji[64], a w 2021 roku na podobny krok zdecydowała się także Dacia zastępując model Lodgy crossoverem Jogger[65].

À la coupé[edytuj | edytuj kod]

W pierwszej dekadzie XXI wieku na rynku pojawiła się nowa nisza w postaci tzw. SUV-ów Coupe, zgodnie z nazwą wyróżniając się łagodnie opadającą linią dachu. Eksperymenty z takim ukształtowaniem nadwozia w przypadku crossoverów rozpoczęły się szybciej, bo już w 2001 roku za pośrednictwem Pontiaka Azteka[66]. Nisko opadającą linię dachu w 2010 roku otrzymała także Honda Accord Crosstour[67], a także kolejne samochody debiutujące w drugiej dekadzie XXI wieku: m.in. Mazda CX-4[68], Tesla Model X i Model Y[69], Jaguar I-Pace[70] i Volkswagen Nivus/Taigo[71].

À la cabriolet[edytuj | edytuj kod]

Już samo połączenie kabrioleta wyposażonego w miękki, kilkuczęściowy składany dach z SUV-em jest rozwiązaniem niszowym, na które eksperymentalnie dotychzas zdecydował się tylko Nissan wobec modelu Murano CrossCabrio[72] i Land Rover wobec Range Rovera Evoque Convertible[73]. W przypadku mniej bojowo wyglądającyh crossoverów, koncepcja ta do połowy drugiej dekady XXI wieku pozostała nieznana. Zapowiedziami zbudowania crossovera z otwartym dachem Volkswagen przedstawił kolejno w 2014 oraz 2016 roku za pomocą prototypów T-Roc Concept[74] oraz T-Cross Breeze[75]. Ostatecznie zmaterializowały się one w postaci seryjnej, drugiej obok klasycznego 5-drzwiowego T-Roka odmiany nadwoziowej T-Roc Cabriolet przedstawionej w 2019 roku[76]. Jedynym producentem poza Volkswagenem, który zdecydował się połączyć cechy crossovera z otwieranym dachem był Fiat, który w 2021 roku przedstawił mniej inwazyjną w pierwotną koncepcję, limitowaną edycję Yachting modelu 500X. Wyposażono ją w miękki, zwijany dach nad głowami kierowcy i pasażerów typu open air[77].

Stylizacja à la crossover[edytuj | edytuj kod]

Hatchbacki[edytuj | edytuj kod]

Zjawisko łączenia cech samochodów osobowych z elementami typowymi dla SUV-ów przejawia się nie tylko konstruowaniem odrębnych modeli samochodów, ale i prezentowaniem wersji wyposażeniowych umożliwiających upodobnienie tradycyjnych samochodów do elementów à la crossover. Zmiany te zazwyczaj ograniczają się jedynie do akcentów stylistycznych, zyskując nakładki na zderzaki, nadkola i progi, a także relingi oraz nieznacznie podwyższony prześwit. Jednymi z pierwszych takich samochodów był Volkswagen Golf Cross i Toyota Starlet Remix z lat 90. XX wieku[78]. Takie pakiety stylistyczne na przestrzeni lat zaoferowali zarówno producenci hatchbacków segmentu A, jak i większych - B i C.

Kombi[edytuj | edytuj kod]

Nadawanie samochodom osobowym cech wizualnych crossoverów pojazdom z nadwoziem kombi spopularyzowało w latach 90. Subaru i Volvo. Choć takie modele jak Outback[79] czy Volvo XC70[80] oferowały napęd AWD, tak w późniejszych latach XXI wieku nie było to regułą. Niektóre modele, jak np. Škoda Octavia Scout podwyższony prześwit pozwalają łączyć z napędem na 4 koła[81], jednak nie brakuje i takich, które poprzestają na pakiecie stylistycznym - jak np. Ford Focus Active[82] czy Toyota Corolla Trek[83].

Minivany[edytuj | edytuj kod]

Przełomowym modelem, z punktu widzenia oferowania minivanów wyposażonych w rozległy pakiet stylistyczny upodabniający do samochodów typu crossover i SUV, było Renault Scénic RX4 z 2000 roku[84]. Choć poza zmianami wizualnymi samochód ten oferował także pełnowartościowy napęd AWD[85], tak rozwiązanie to nie było masowo naśladowane przez inne firmy prezentujące w kolejnych latach pakiety stylistyczne à la crossover dla swoich minivanów. Takie samochody jak Volkswagen CrossGolf czy Volkswagen CrossTouran ograniczyły się do zmian zewnętrznych, a wyjątkiem od tego trendu nawiązującym do idei Renault z początków XXI wieku był jedynie SEAT Altea Freetrack z 2007 roku[86].

Sedany[edytuj | edytuj kod]

W czasie gdy trójbryłowe nadwozie wśród SUV-ów występuje tylko poprzez wybrane SUV-y Coupe, które przy łagodnie opadającym dachu zachowują stopniowany tył a la coupé i liftback, tak w przypadku crossoverów wielokrotnie ich cechy wizualne próbowano nadawać także klasycznym, 4-drzwiowym sedanom. Pierwsze było Subaru, które oprócz odmiany 5-drzwiowej w 1997 roku poszerzyło gamę wariantów o trójbryłowego Outbacka SUS[87]. Samochód nie zdobył popularności i nie doczekał się kontynuacji po 2010 roku. Pomimo tego, z drugą dekadą XXI wieku eksperymenty z oferowaniem pakietów stylistycznych à la crossoverom podjęło kilka innych producentów. W 2015 roku zadebiutowało Volvo S60 Cross Country[88], rok później chiński Qoros zaprezentował pakiet stylistyczny GT dla modelu 3[89], a w 2018 roku do sprzedaży trafiły dwa kolejne modele tego typu z myślą o rynku rosyjskim: Reanult Logan Stepway[90] i Łada Vesta Cross Sedan[91].


Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Best-selling SUV models worldwide in 2021. [dostęp 2022-03-08]. (ang.).
  2. Sprzedaż nowych samochodów w Polsce w 2021. [dostęp 2022-03-08]. (pol.).
  3. Jakie są różnice pomiędzy SUV-em a crossoverem?. [dostęp 2022-03-08]. (pol.).
  4. SUV-Y I CROSSOVERY - CZYM FAKTYCZNIE SIĘ RÓŻNIĄ?. [dostęp 2022-03-08]. (pol.).
  5. Top 10 best crossover hatchbacks 2022. [dostęp 2022-03-08]. (ang.).
  6. Najlepsze miejskie crossovery. [dostęp 2022-03-08]. (pol.).
  7. Crossovery i SUV-y czyli luksusowe wynajem bez limitów - jaki to koszt?. [dostęp 2022-03-08]. (pol.).
  8. Dziesięć najciekawszych małych crossoverów. [dostęp 2022-03-08]. (pol.).
  9. Definition of crossover (Entry 1 of 3). [dostęp 2022-03-10]. (ang.).
  10. a b Who coined the term 'crossover vehicle?'. [dostęp 2022-03-10]. (ang.).
  11. GM and Ford's new cross to bear. [dostęp 2022-03-10]. (ang.).
  12. Definition of CUV. [dostęp 2022-03-10]. (ang.).
  13. crossover. [dostęp 2022-03-10]. (pol.).
  14. Matra Rancho: the original crossover - The Telegraph. [dostęp 2022-03-11]. (ang.).
  15. Meet The Matra-Simca Rancho, The Original Crossover That Was Ahead Of Its Time. [dostęp 2022-03-11]. (ang.).
  16. How the oddball Matra Rancho invented the crossover. [dostęp 2022-03-11]. (ang.).
  17. AMC Eagle: No, Seriously, This Was the First Crossover SUV. [dostęp 2022-03-11]. (ang.).
  18. AMC Eagle: Ten Fascinating Features on America's First Crossover. [dostęp 2022-03-11]. (ang.).
  19. The AMC Eagle Invented the Crossover 20 Years Too Soon. [dostęp 2022-03-11]. (ang.).
  20. AMC Eagle to taki crossover, ale sprzed 34 lat. [dostęp 2022-03-11]. (pol.).
  21. Wyprzedził epokę. VW Golf Country kończy 25 lat. [dostęp 2022-03-11]. (pol.).
  22. Informacje o Subaru Outback. [dostęp 2022-03-12]. (pol.).
  23. Tested: 2001 Volvo V70 Cross Country. [dostęp 2022-03-12]. (ang.).
  24. Pontiac Aztek - SUV produkowany przez cztery lata [DANE TECHNICZNE, ZDJĘCIA]. [dostęp 2022-03-11]. (pol.).
  25. Nissan Qashqai – model, który zapoczątkował erę crossoverów. [dostęp 2022-03-11]. (pol.).
  26. Volkswagen Taigun kończy żywot, zanim go na dobre zaczął - WP Moto, moto.wp.pl [dostęp 2017-12-02] (pol.).
  27. Renault Sells More Than 4 Lakh Units Of Kwid In 6 Years Of Debut. [dostęp 2022-03-15]. (ang.).
  28. Toyota Aygo X: Pomysł na miejski crossover. [dostęp 2022-03-15]. (pol.).
  29. Honda HR-V: ojciec miejskich SUV-ów nadal ma klasę!. [dostęp 2022-03-15]. (pol.).
  30. SUZUKI SX4 EUROPE SALES FIGURES. [dostęp 2022-03-15]. (ang.).
  31. SCION XD U.S SALES FIGURES. [dostęp 2022-03-15]. (ang.).
  32. TOYOTA URBAN CRUISER EUROPE SALES FIGURES. [dostęp 2022-03-15]. (ang.).
  33. KIA SOUL EUROPE SALES FIGURES. [dostęp 2022-03-15]. (ang.).
  34. KIA SOUL U.S SALES FIGURES. [dostęp 2022-03-15]. (ang.).
  35. NISSAN JUKE EUROPE SALES FIGURES. [dostęp 2022-03-15]. (ang.).
  36. Dziesięć najciekawszych małych crossoverów. [dostęp 2022-03-15]. (pol.).
  37. 2003 HONDA ELEMENT ROAD TEST. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  38. The Honda Element Was the Right SUV at Exactly the Wrong Time. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  39. Test Nissan Qashqai: Wzór niedościgniony. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  40. [TEST Nissan Qashqai 1.3 DIG-T MHEV 158 KM 6MT Tekna+]. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  41. Pontiac Aztek: GM's first crossover is onboard to make a splash. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  42. Best Forgotten: The Story of the Pontiac Aztek. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  43. Will Honda Ever Make Another Accord Crosstour?. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  44. Honda Accord Crosstour subtelnie odświeżona po 2 latach produkcji [Nowy Jork 2012]. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  45. Mazda CX-4 – Azjatycki crossover. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  46. Mercedes GLB debiutuje jako alternatywa dla rodzin. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  47. 2022 Kia EV6. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  48. Hyundai Ioniq 5 ma wnętrze jak żadne inne. Koreańczycy rozbili bank. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  49. 2007 Chrysler Pacifica Limited AWD Road Test. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  50. Mercedes klasy R – R-klasa wychodzi z cienia. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  51. Dodge Journey - Rodzinny crossover. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  52. PREZENTACJE: Fiat Freemont - Duży Fiat z Meksyku. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  53. Informacje o Renault Espace. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  54. Renault Espace po liftingu pokazało mi, że czas minivanów już się kończy. Szkoda. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  55. GMC ACADIA. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  56. Auto News: All-New 2009 Ford Flex Full-Size Crossover. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  57. 2020 Lincoln MKT. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  58. Find your next used Chevy Traverse at Dan Cummins Chevrolet Buick. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  59. 2022 Volkswagen TALAGON three-row full-size crossover SUV. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  60. Weekend za kierownicą Hyundaia IONIQ 5. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  61. Holden Adventra 2003 Review. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  62. Subaru Outback. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  63. Informacje o Opel Crossland/Crossland X Crossover. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  64. Nowe Renault Espace zostało crossoverem. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  65. Nowa Dacia Jogger: Crossover na gaz. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  66. The Pontiac Aztek and its unique design was 20 years ahead of its time. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  67. HONDA Accord Crosstour. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  68. Mazda CX-4 w wersji coupe. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  69. Tesla Model Y To Face Fierce Competitor In Europe. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  70. O takie auto elektryczne nic nie robiłem. Jaguar I-Pace uzależnia w ciągu dwóch minut. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  71. Volkswagen Taigo. Są polskie ceny pierwszego SUV-a coupé niemieckiej marki. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  72. Nissan Murano CrossCabriolet w pełnej okazałości. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  73. Range Rover Evoque Convertible – suma kompromisów. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  74. Volkswagen T-Roc Concept - wszystko w jednym. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  75. Volkswagen T-Cross Breeze – uterenowiony kabriolet (Targi Genewa 2016). [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  76. 2020 Volkswagen T-Roc Cabriolet revealed. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  77. Fiat 500X Yachting - nowe podróżowanie po Europie. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  78. Meet the Adorably ‘90s Toyota Starlet Remix 4WD Named Ted. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  79. Który rodzaj napędu 4x4. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  80. Volvo V70 XC CrossCountry – samochód, od którego wszystko się zaczęło. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  81. Skoda Octavia Scout 2.0 TDI - na (prawie) każdy szlak. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  82. Ford Focus Active. Premiera wariantu kombi. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  83. Kombi, sedan, crossover czy SUV? Zmieniają się oczekiwania na rynku. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  84. Renault Scénic RX4 - Z czym go nie mylić?. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  85. Scenic RX4 łączy koncepcję kompaktowego minivana z zaletami rekreacyjnego samochodu 4x4 4 3. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  86. Seat Altea Freetrack – pierwsza jazda. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  87. CC Outtake: 1999 Subaru Legacy Outback SUS Limited 30th Anniversary Edition – Now That’s A Mouthful. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).
  88. The 2015 Volvo S60 Cross Country could be the year’s most sensible car. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  89. Official Photos Of The Qoros 3 GT For China. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  90. Renault Logan Stepway Is The Rugged Sedan We Weren't Expecting. [dostęp 2022-03-19]. (ang.).
  91. Łada Vesta Cross Sedan – crossover po rosyjsku. [dostęp 2022-03-19]. (pol.).