To jest dobry artykuł

Fairey Battle

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Fairey Battle
Fairey Battle
Dane podstawowe
Państwo  Wielka Brytania
Producent Fairey Aviation Co. Ltd
Typ lekki bombowiec
Konstrukcja dolnopłat konstrukcji metalowej, półskorupowej
Załoga 3 (pilot, bombardier, strzelec)
Historia
Data oblotu 10 marca 1936
Lata produkcji 1937–1940
Egzemplarze 2201
Dane techniczne
Napęd 1 × Rolls-Royce Merlin Mk I, rzędowy
Moc 1030 KM (757 kW)
Wymiary
Rozpiętość 16,45 m
Długość 12,85 m
Wysokość 4,72 m
Powierzchnia nośna 39,2 m²
Masa
Własna 3020 kg
Startowa 4900 kg
Osiągi
Prędkość maks. 414 km/h
Prędkość przelotowa 322 km/h
Prędkość wznoszenia 6,2 m/s
Pułap 7150 m
Zasięg 1690 km
Dane operacyjne
Uzbrojenie
1 × km Vickers kal. 7,7 mm w skrzydle
1 × km Vickers K kal. 7,7 mm ruchomy
do 680 kg bomb
Użytkownicy
Wielka Brytania, Kanada, Belgia, Polska (jednostki lotnicze w Wielkiej Brytanii)
Rzuty
Rzuty samolotu
Battle Mk I
Formacja Battle nad Francją
Battle na polowym lotnisku we Francji
Obsługa samolotu Battle we Francji

Fairey Battlebrytyjski lekki bombowiec, zbudowany w 1936 roku w wytwórni Fairey Aviation Co. Ltd. Jednosilnikowy trzymiejscowy dolnopłat o konstrukcji metalowej z chowanym podwoziem. Używany bojowo w początkowym okresie II wojny światowej, głównie przez brytyjskie lotnictwo RAF. Samoloty te były masowo używane jako dzienne bombowce podczas kampanii francuskiej w 1940 roku, ponosząc duże straty, po czym zostały przesunięte do działań nocnych i do szkolenia. Używane bojowo do 1941 roku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Na początku lat trzydziestych w dowództwie Royal Air Force (RAF) pojawiła się koncepcja budowy szybkiego lekkiego samolotu bombowego, który dzięki dużej prędkości lotu byłby trudno uchwytny dla samolotów myśliwskich[1], zastępując w służbie przestarzałe dwupłaty Hawker Hart[2]. W kwietniu 1933 roku Ministerstwo Lotnicze (Air Ministry) ogłosiło specyfikację nr P.27/32 na skonstruowanie samolotu o dwuosobowej załodze i możliwości przenoszenia 1000 funtów (454 kg) bomb z prędkością przelotową 200 mph (322 km/h) na odległość 1000 mil (1609 km)[2][3]. Do opracowania projektu przystąpiły cztery firmy, w tym biuro konstrukcyjne wytwórni Fairey Aviation Co. Ltd., bezskutecznie wcześniej starające się przekonać Ministerstwo do koncepcji samolotu dwusilnikowego, który łatwiej spełniałby założenia[3]. Głównym konstruktorem zakładów był Marcel Lobelle[3]. Projekt Fairey został oceniony jako najlepiej spełniający założenia i 11 czerwca 1934 roku zamówiono budowę prototypu[a]. Samolot zaprojektowano w układzie dolnopłata o kształcie przypominającym samolot myśliwski, o aerodynamicznej smukłej sylwetce. Jego napęd miał stanowić najnowszy silnik rzędowy zakładów Rolls-Royce – PV-12 (późniejszy Merlin), charakteryzujący się dużą mocą 1030 KM (758 kW) i małym przekrojem poprzecznym, pozwalającym na uzyskanie opływowej sylwetki[4][2]. Battle stał się przez to pierwszym samolotem, w którym użyto silników z rodziny Merlin[2]. Ponieważ główną ochroną samolotu przed myśliwcami miała być jego prędkość, początkowo nie przewidziano uzbrojenia obronnego, w celu zmniejszenia masy[1]. W toku projektowania jednak Ministerstwo zażyczyło sobie dodania trzeciego członka załogi – strzelca/radiotelegrafisty[5] (było to łatwe do spełnienia dzięki długiej przeszklonej kabinie samolotu)[4]. W konsekwencji dodano pojedynczy karabin maszynowy Vickers K w kabinie strzelca z tyłu[5].

Prototyp samolotu (nr K4303) oblatano 10 marca 1936 roku (pilot Chris Staniland)[2]. Samolot okazał się łatwy w pilotażu i odznaczał się dobrą zwrotnością. Podczas prób prototypu usunięto usterki i wprowadzono drobne zmiany w konstrukcji; zmieniono między innymi formę osłony kabin[5]. Nowy bombowiec osiągał prędkość maksymalną 414 km/h, przewyższając istniejące wówczas samoloty tej klasy[2]. W tamtym okresie już zdawano sobie jednak sprawę, że lekki bombowiec będzie miał zbyt mały udźwig bomb i niewystarczający zasięg, żeby atakować cele w Niemczech[2]. Mimo to, z uwagi na potrzebę posiadania jakichkolwiek nowoczesnych bombowców, jeszcze w połowie 1935 roku – przed ukończeniem prototypu, lotnictwo złożyło zamówienie na 155 sztuk[2]. Wydano przy tym nową specyfikację P.23/35 dostosowaną do zmian wprowadzonych w konstrukcji[4]. 2 kwietnia 1936 roku samolot otrzymał nazwę Fairey Battle (ang. „bitwa”)[4]. W maju 1936 roku rozszerzono zamówienie o 500 sztuk, według specyfikacji P.14/36, a w sierpniu o 400 według specyfikacji P.32/36[6]. Produkcję tej ostatniej partii zlecono zakładom motoryzacyjnym Austin w ramach programu rozpraszania produkcji lotniczej (tworzenia tzw. „fabryk-cieni”)[4]. RAF zamówił ogółem 2419 samolotów tego typu, łącznie z prototypem[4]. Battle był pierwszym dolnopłatem i pierwszym samolotem o nowoczesnej konstrukcji półskorupowej z zastosowaniem stopów lekkich zakładów Fairey[2].

Pierwszy seryjny Battle został oblatany 14 kwietnia 1937 roku[6]. Oprócz macierzystych zakładów Fairey w Heaton Chapel (w północnej części Stockport), od 1938 roku produkowały je zakłady Austin w ich fabryce samolotów w Longbridge[6]. Produkowano tylko jedną wersję lekkiego bombowca Mk I, jednakże stosowano różne wersje silnika Merlin: I (pierwszych 136), II, III (większość) i w małej liczbie V[6][b]. W końcowym okresie produkcji produkowano także wersje szkolne oraz samoloty do holowania celów powietrznych. Pojedyncze samoloty użyte były do testów z innymi silnikami, w tym gwiazdowymi. Produkcję zakończono we wrześniu 1940 roku[6].

Wersje samolotu Fairey Battle:

  • Mk I – wersja podstawowa bombowca
  • wersja eksportowa dla Belgii, różniąca się wydłużoną do przodu osłoną chłodnicy pod silnikiem (16 sztuk)[7]
  • T (skrót od ang. Trainer) – wersja szkolna wersji Mk I z dwoma osobnymi kabinami (200 sztuk)[7]
  • TT (skrót od ang. Target Tug) – wersja do holowania celów powietrznych
  • wersja do szkolenia strzelców pokładowych, przerobiona w Kanadzie w zakładach Fairchild w Quebecu przez zamontowanie za kabiną pilota wieżyczki strzeleckiej typu Bristol (około 200)[8].

Łącznie w latach 1936–1940 wyprodukowano 2185 samolotów Fairey Battle wszystkich wersji dla lotnictwa brytyjskiego (1 w Hayes, 1155 w Stockport i 1029 w Longbridge) i 16 dla Belgii (w Stockport), łącznie 2201[6].

Użycie w lotnictwie[edytuj | edytuj kod]

Użycie w Wielkiej Brytanii i jej dominiach oraz Belgii[edytuj | edytuj kod]

Samoloty Fairey Battle były systematycznie wprowadzane do dywizjonów bombowych RAF, począwszy od 63. Dywizjonu przezbrojonego z Hawker Audax w maju 1937 roku[6]. Do końca roku otrzymały je cztery dalsze dywizjony (w kolejności: 105, 226, 52 i 88), a w 1938 roku kolejne, toteż w maju 1939 roku latało na nich już 17 dywizjonów bombowych (liczba ta następnie się zmieniała)[2]. W 1938 roku 16 bombowców zakupiła Belgia, jako jedyny odbiorca zagraniczny przed wojną; weszły one w skład 5. Eskadry III Grupy[c].

Do akcji samoloty te weszły w składzie Wysuniętych Powietrznych Sił Uderzeniowych (Advanced Air Striking Force) we Francji w okresie wrzesień 1939 roku – czerwiec 1940 roku. Już 2 września 1939 roku przemieszczono do Francji 10 dywizjonów Battle 1. Grupy Bombowej (obejmującej wówczas Dywizjony: 12, 15, 40, 88, 103, 105, 142, 150, 218, 226)[9]. Początkowo jednak, w okresie „dziwnej wojny”, aktywność sił powietrznych obu stron była ograniczona i stosowano je jedynie do lotów rozpoznawczych, m.in. umocnień Linii Zygfryda, a także do zrzucania ulotek nad niemieckimi miastami[10]. Dochodziło przy tym do walk z myśliwcami, w których Battle na ogół padały ofiarą, aczkolwiek 20 września 1939 roku strzelec samolotu nr K9243 z 226 dywizjonu bombowego RAF Sgt. F. Letchford zestrzelił Bf 109, co było pierwszym alianckim zwycięstwem na froncie zachodnim[10][6]. Dwa własne bombowce z 88. Dywizjonu zostały jednak zestrzelone tego samego dnia[10]. Z większych jednorazowych strat, 30 września 1939 roku niemieckie myśliwce zestrzeliły cztery z pięciu Battle 150. Dywizjonu prowadzących rozpoznanie nad Saarbrücken i uszkodziły piąty[11].

Po niemieckim ataku na Zachodzie 10 maja 1940, samoloty Battle zostały użyte w dziennych nalotach bombowych z małej wysokości przeciw niemieckim kolumnom wojska, bez osłony myśliwskiej. Na małej wysokości były mniej narażone na ataki myśliwców, lecz ponosiły duże straty od ognia maszynowego z ziemi[6]. Już 10 maja stracono 13 z 32 użytych Battle, a następnego dnia 7 z 8 użytych[d]. Wyjątkowo duże straty ponoszono przy atakach na mosty na niemieckich liniach komunikacyjnych, bez większych efektów operacyjnych. Podczas nalotu belgijskich Battle na mosty na kanale Alberta w Belgii 11 maja 1940 roku, będącego ich jedyną większą akcją, stracono 6 z 9 maszyn[12]. Następnego dnia 12 maja, podczas ataku brytyjskich Battle 12. Dywizjonu na dwa mosty na Kanale Alberta, obrona przeciwlotnicza zestrzeliła wszystkie pięć samolotów. Most w Veldwezelt został uszkodzony, a dwóch lotników zostało pośmiertnie odznaczonych Krzyżami Wiktorii – pierwszymi w RAF podczas II wojny światowej[e]. Największe straty poniesiono w czasie ataków na mosty pontonowe pod Sedanem 14 maja, kiedy to spośród 63 użytych samolotów Fairey Battle ośmiu dywizjonów (12, 88, 103, 105, 142, 150, 218, 226) stracono aż 35, zestrzelonych głównie przez myśliwce[f]. 218 Dywizjon stracił przy tym 10 z 11 samolotów[13].

Przyczyny tych strat wynikały z faktu, że w maju 1940 roku koncepcja, według której zaprojektowano samoloty Battle – działania dzienne bez osłony myśliwców, była już przestarzała i nie przystawała do ówczesnego pola walki. Samolotów używano do ataków punktowych (np. mosty) – a cele te były z reguły bardzo silnie bronione przez nieprzyjaciela. W stosunku do myśliwców niemieckich miały zbyt małą prędkość lotu i zwrotność oraz słabe uzbrojenie obronne. Nie miały opancerzenia chroniącego załogę przed ogniem broni pokładowej i naziemnej nieprzyjaciela[14]. Z tych powodów zaprzestano lotów dziennych bez osłony myśliwskiej i do końca kampanii francuskiej używano ich do ataków nocnych na linie komunikacyjne. Do połowy czerwca wykonano ponad 200 lotów nocnych ze stratą jednego samolotu, po czym ocalałe siły wycofano do Wielkiej Brytanii[15]. Podczas kampanii stracono około 150 samolotów Battle, w tym wszystkie belgijskie[15].

W trakcie przygotowania do inwazji wojsk niemieckich na Anglię oraz w trakcie bitwy o Anglię samoloty Battle były używane wyłącznie do działań w nocy, w których sprawiały się lepiej. Używały je nadal brytyjskie dywizjony 1. Grupy: 12, 98, 103, 142 i 150[15]. Były to przeważnie bombardowania z wysokości 2000–3000 m barek desantowych i okrętów przygotowanych do inwazji w portach Francji, przeprowadzane latem i jesienią 1940 roku[15]. Od września dołączyły do nich polskie dywizjony 300 i 301, a ostatnie naloty na samolotach Battle miały miejsce 15/16 października 1940 roku (dywizjony 12 i 142 na Calais oraz 301 na Boulogne)[13]. W roli bombowców nocnych zostały zastąpione następnie przez średnie bombowce Vickers Wellington. Battle używane były jeszcze do 1941 roku do patrolowania wybrzeży Irlandii Północnej przez dywizjony 88 i 226[13]. Najdłużej samolotów tych używał operacyjnie 98 Dywizjon RAF, przeniesiony w skład Dowództwa Lotnictwa Przybrzeżnego (RAF Coastal Command), do patrolowania morskiego i osłony konwojów z Reykjavíku na Islandii, do lipca 1941 roku[7].

Battle Trainer
Battle polskiej jednostki szkolnej

Już od 1940 roku samoloty Fairey Battle były stosowane do szkolenia pilotów, także samolotów myśliwskich, co następnie stało się ich głównym przeznaczeniem[7]. Początkowo stosowano standardowe samoloty wyposażone w podwójne sterownice, a następnie powstała w tym celu wersja Battle Trainer z dwoma osobnymi kabinami (tylna dla instruktora)[7]. Po wycofaniu z linii, 739 samolotów przekazano Kanadzie, gdzie były używane do szkolenia załóg w ramach szeroko zakrojonego Planu Szkolenia Lotniczego Wspólnoty Brytyjskiej (Commonwealth Air Training Plan, CATP). Około 200 z nich wyposażono w Kanadzie w wieżyczki strzeleckie[8]. Otrzymała je też w tym celu Australia i Południowa Afryka[8]. W wersji Target Tug służyły także w szkołach do holowania celów powietrznych[8].

Użycie w lotnictwie polskim[edytuj | edytuj kod]

Fairey Battle znajdował się wśród samolotów brytyjskich, które Polska usiłowała kupić w Wielkiej Brytanii w 1939 roku, lecz nie zostały one dostarczone przed wybuchem II wojny światowej. Wiosną 1939 roku zamówiono 100 samolotów, lecz dopiero po wybuchu wojny, na początku września 1939 roku pierwsze 22 samoloty zostały wysłane na statkach z przeznaczeniem do wyładunku w Konstancy w Rumunii[16]. W tym celu też do Rumunii została skierowana 17–18 września grupa polskich lotników z 42. Eskadry Rozpoznawczej. Statek SS „Lassell” z 7 samolotami dotarł do Stambułu 18 września, a statek SS „Clan Menzies” z 15 samolotami – 28 września[g][16]. Z powodu jednak przebiegu działań wojennych, statki te zatrzymano w Turcji i samolotów do Polski nie dostarczono[16].

W lotnictwie polskim samoloty Fairey Battle zostały wprowadzone dopiero na uzbrojenie polskich dywizjonów bombowych w Wielkiej Brytanii: 300, 301, 304 i 305, jako ich pierwsze wyposażenie. Pierwsze loty bojowe na tych samolotach wykonały załogi dywizjonów 300 i 301 wieczorem 14 września 1940 roku na bombardowanie barek inwazyjnych w porcie Boulogne. Po udanym ataku samoloty wróciły bez uszkodzeń i strat[17].

Loty bojowe na samolotach Battle załogi polskich dywizjonów 300 i 301 wykonywały do końca października 1940 roku, a następnie przezbroiły się na Vickers Wellington. Oba dywizjony utraciły w lotach operacyjnych tylko po jednym samolocie Battle[18]. Dywizjony 304 i 305 używały Battle jedynie na etapie szkolenia, do listopada 1940 roku[18]. W późniejszym okresie polscy piloci spotykali się z tym samolotem w szkołach lotniczych i innych jednostkach, gdzie byli uczniami, oblatywaczami czy też instruktorami[17].

Inni użytkownicy[edytuj | edytuj kod]

O zakup bombowców Battle starała się przed wojną Turcja, jednakże sprzedaż 4 samolotów została zablokowana przez rząd brytyjski. Dopiero we wrześniu 1939 roku do Turcji zostało sprzedanych 29 samolotów, przeznaczonych pierwotnie dla Polski, a w 1940 roku dodatkowo jeden Battle Target Tug[19].

Przed wojną samoloty Battle usiłowała kupić również Grecja, lecz pierwotna dostawa 9 sztuk została wstrzymana z powodu wybuchu wojny[7]. Ostatecznie zezwolono na wysyłkę 12 samolotów, z których dotarło 11 w marcu 1940 roku (jeden został zatopiony ze statkiem po drodze)[20]. Weszły w skład 33. Dywizjonu Bombowego i wzięły udział w walkach po ataku Włoch na Grecję w październiku 1940 roku[7].

Jeden brytyjski samolot został przejęty i był używany przez lotnictwo Irlandii po tym, gdy omyłkowo przekroczył granicę Irlandii Północnej i wylądował w Waterford[7].

Opis konstrukcji[edytuj | edytuj kod]

Fairey Battle w Muzeum Lotnictwa w Brukseli (2005)
Karabin maszynowy Vickers K strzelca
Podwieszanie bomby 250-funtowej w komorze bombowej

Fairey Battle był trzymiejscowym dolnopłatem o konstrukcji metalowej, półskorupowej, z pracującym pokryciem z blachy duraluminiowej[21]. Kadłub o owalnym przekroju[5]. Załoga składała się z pilota, bombardiera i strzelca-radiotelegrafisty, zajmujących miejsca jeden za drugim w kabinie przykrytej długą wspólną przeszkloną osłoną (określaną jako „szklarnia” – glasshouse)[4]. Bombardier na stanowisku bojowym leżał w dole kadłuba, na wysokości skrzydeł, dysponując odsuwanym lukiem w podłodze i celownikiem bombowym[21]. Strzelec miał na prawej burcie radiostację, niżej kamerę do zdjęć pionowych, a z tyłu na wysuwanej podstawie karabin maszynowy, chowany w kadłubie – w obrotowym stożku będącym przedłużeniem osłony kabiny[21][22]. Siedzenie strzelca było obrotowe. Osłona kabiny pilota, z tłoczonego szkła organicznego, odsuwała się do tyłu. Tylna część osłony kabiny strzelca, zamknięta w locie, otwierała się do góry dla umożliwienia strzelania z karabinu maszynowego, osłaniając strzelca przed strumieniem powietrza[5]. W przedniej części kadłuba, do kabiny pilota – konstrukcja z rur stalowych, stanowiących łoże silnika[5]. Pod silnikiem chłodnica cieczy chłodzącej (glikolu) w tunelu, wraz z chłodnicą oleju, a przed nią wlot powietrza do gaźnika[23].

Skrzydła trójdzielne, dwudźwigarowe, konstrukcji metalowej, pokryte blachą duraluminiową, o zaokrąglonych końcówkach[21]. Centropłat połączony z kadłubem[5]. Lotki pokryte płótnem[21]. Skrzydła wyposażone w klapy. W krawędzi natarcia obu skrzydeł zewnętrznych zamontowane reflektory do lądowania za przezroczystą osłoną[21]. Usterzenie klasyczne, o konstrukcji metalowej, stery pokryte płótnem[21]. Podwozie klasyczne, jednogoleniowe, chowane hydraulicznie w locie do skrzydeł w kierunku do tyłu. Koła po schowaniu częściowo wystawały na zewnątrz, osłonięte owiewkami z tyłu, stanowiąc ochronę kadłuba przy lądowaniu awaryjnym bez podwozia[21]. Stałe kółko ogonowe. Opony podwozia głównego Dunlop z hamulcami Bendix[21].

Napęd stanowił jeden silnik rzędowy w układzie V12 rodziny Rolls-Royce Merlin wersji Merlin I, II, III lub V. Merlin I rozwijał moc 1032 KM (759 kW)[21], pozostałe podobnie. Silnik napędzał śmigło trójłopatowe firmy de Havilland Rotol, metalowe, ciągnące, o zmiennym skoku (dwie pozycje) i średnicy 3810 mm[21]. Cztery zbiorniki paliwa o pojemności łącznej 1329 l: dwa główne po 482 l w przykadłubowej części skrzydeł, jeden o pojemności 150 l w lewym skrzydle i jeden o pojemności 205 l w kadłubie[21].

Uzbrojenie stałe stanowił jeden stały karabin maszynowy Vickers kalibru 7,7 mm (0,303 cala) w prawym skrzydle (według niektórych publikacji Browning[5]), strzelający poza kręgiem śmigła, z zapasem amunicji 400 nabojów w taśmach[21][23]. Strzelec dysponował ruchomym karabinem maszynowym Vickers K kalibru 7,7 mm, z zapasem 450 nabojów w pięciu talerzowych magazynkach[21]. Część samolotów po wybuchu II wojny światowej była modyfikowana w jednostkach przez montaż trzeciego karabinu maszynowego Vickers K strzelającego w dół ze stanowiska bombardiera[11].

W czterech komorach bombowych w skrzydłach, na zewnątrz od podwozia, można było przenosić do czterech bomb o masie do 113 kg (250 funtów) – łączny ładunek wewnątrz 454 kg (1000 funtów)[24]. Wyrzutniki wysuwały się z komór bombowych w celu umożliwienia bombardowania z lotu nurkowego lub przenoszenia większych bomb. Przy podwieszeniu bomb na zewnątrz komór (na opuszczonych wyrzutnikach) oraz pod skrzydłami samolot mógł maksymalnie przenosić do 680 kg bomb, w postaci dwóch bomb o masie 226 kg (500 funtów) i dwóch o masie 113 kg (250 funtów) albo sześciu o masie 113 kg[24]. Stosowano też bomby o wagomiarze 55 kg (120 funtów) lub mniejszych, oraz bomby głębinowe. Samolot przenosił też standardowo dwie flary oświetlające w specjalnych komorach[24].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Zamówiono także prototyp samolotu Armstrong Whitworth A.W.29, który nie został wybrany do produkcji, a w konkursie ponadto uczestniczyły firmy Hawker i BristolMoyes 1965 ↓, s. 3.
  2. Spotykane w źródłach i publikacjach oznaczenia Battle II, III i V pochodzące od wersji silnika nie stanowiły oficjalnych oznaczeń samolotu – wszystkie wersje silnikowe nosiły oznaczenie Mk IHuntley 2004 ↓, s. 8.
  3. Wbrew informacjom podawanym w części publikacji (np. Bączkowski 1989 ↓, s. 2), samoloty te nie były wyprodukowane w belgijskich zakładach Fairey, lecz dostarczone z Wielkiej BrytaniiHuntley 2004 ↓, s. 62.
  4. Moyes 1965 ↓, s. 7. Według części publikacji w nalotach 10 maja użyto 36 Battle (Huntley 2004 ↓, s. 11, Bączkowski 1989 ↓, s. 5).
  5. Moyes 1965 ↓, s. 7–8. Odznaczeni Krzyżem Wiktorii zostali F/O D.E. Garland i Sgt. T. Gray. W publikacjach spotykana jest błędna informacja, że celem ataku był most w pobliskim holenderskim Maastricht, lecz miasto to nie leży nad Kanałem Alberta.
  6. Proporcjonalnie jeszcze większe straty poniosły jednak bombowce Bristol Blenheim biorące udział w nalotach – 5 z 8.Moyes 1965 ↓, s. 8
  7. Nazwa statku „Lassell” według rejestru Lloyda. Huntley 2004 ↓, s. 62 podaje, że „Lassell” wiózł 9 samolotów, a następnie wysłano do Polski 29, które trafiły do Turcji.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Bączkowski 1989 ↓, s. 1.
  2. a b c d e f g h i j Moyes 1965 ↓, s. 3.
  3. a b c Huntley 2004 ↓, s. 6.
  4. a b c d e f g Huntley 2004 ↓, s. 7–8.
  5. a b c d e f g h Moyes 1965 ↓, s. 4.
  6. a b c d e f g h i Huntley 2004 ↓, s. 8.
  7. a b c d e f g h Huntley 2004 ↓, s. 12.
  8. a b c d Huntley 2004 ↓, s. 12–13.
  9. Moyes 1965 ↓, s. 6.
  10. a b c Moyes 1965 ↓, s. 7.
  11. a b Huntley 2004 ↓, s. 11.
  12. Huntley 2004 ↓, s. 12, 62.
  13. a b c Moyes 1965 ↓, s. 8.
  14. Bączkowski 1989 ↓, s. 15.
  15. a b c d Bączkowski 1989 ↓, s. 6.
  16. a b c Andrzej Morgała, Samoloty wojskowe w Polsce 1924-1939, Warszawa: Bellona, 2003, s. 319, ISBN 83-11-09319-9, OCLC 69539914.
  17. a b Bączkowski 1989 ↓, s. 7–10.
  18. a b Wacław Król, Polskie dywizjony lotnicze w Wielkiej Brytanii 1940-1945, Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1982, s. 87, 105, 190–191, 214, ISBN 83-11-06745-7.
  19. Huntley 2004 ↓, s. 62.
  20. Fairey Battle B.1 (ang.). HELLENIC AIR FORCE. [dostęp 2018-10-13].
  21. a b c d e f g h i j k l m n Bączkowski 1989 ↓, s. 11–14.
  22. Huntley 2004 ↓, s. 40.
  23. a b Huntley 2004 ↓, s. 5.
  24. a b c Huntley 2004 ↓, s. 36–39.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ian D. Huntley: Fairey Battle. Kingsway: SAM Publications, 2004, seria: Aviation Guide. No.1. ISBN 0-9533465-9-5. (ang.)
  • Philip Moyes: The Fairey Battle. Leatherhead: Profile Publications Ltd, 1965, seria: Aircraft Profile. No.34. (ang.)
  • Wiesław Bączkowski: Lekki samolot bombowy Fairey Battle. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1989, seria: Typy Broni i Uzbrojenia. 128. ISBN 83-11-07684-7.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]