To jest dobry artykuł

Fairey Battle

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Fairey Battle
Ilustracja
Dane podstawowe
Państwo  Wielka Brytania
Producent Fairey Aviation Co. Ltd
Typ lekki bombowiec
Konstrukcja dolnopłat konstrukcji metalowej, półskorupowej
Załoga 3 (pilot, bombardier, strzelec)
Historia
Data oblotu 10 marca 1936
Lata produkcji 1937–1940
Egzemplarze 2200 + 1 prototyp
Dane techniczne
Napęd 1 × Rolls-Royce Merlin, rzędowy
Moc 1030 KM (757 kW)
Wymiary
Rozpiętość 16,45 m
Długość 12,85 m
Wysokość 4,72 m
Powierzchnia nośna 39,2 m²
Masa
Własna 3020 kg
Startowa 4900 kg
Osiągi
Prędkość maks. 414 km/h
Prędkość przelotowa 322 km/h
Prędkość wznoszenia 6,2 m/s
Pułap 7150 m
Zasięg 1690 km
Dane operacyjne
Uzbrojenie
1 × km Vickers kal. 7,7 mm w skrzydle
1 × km Vickers K kal. 7,7 mm ruchomy
do 680 kg bomb
Użytkownicy
Wielka Brytania, Kanada, Belgia, Polska (jednostki lotnicze w Wielkiej Brytanii)
Rzuty
Rzuty samolotu
Battle Mk I
Formacja Battle 218. Dywizjonu nad Francją

Fairey Battlebrytyjski lekki samolot bombowy, skonstruowany w 1936 roku w wytwórni Fairey Aviation. Jednosilnikowy trzymiejscowy dolnopłat o konstrukcji metalowej z chowanym podwoziem. Używany bojowo w początkowym okresie II wojny światowej, głównie przez brytyjskie lotnictwo RAF. Samoloty te były masowo używane jako dzienne bombowce podczas kampanii francuskiej w 1940 roku, ponosząc duże straty, po czym zostały przesunięte do działań nocnych i do szkolenia. W 1939 roku były przewidziane na wyposażenie lotnictwa polskiego, lecz nie zostały dostarczone przed wybuchem wojny; stanowiły następnie pierwsze wyposażenie formowanych w Wielkiej Brytanii polskich dywizjonów bombowych. Wycofane ze służby operacyjnej po 1941 roku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Na początku lat trzydziestych w dowództwie Royal Air Force (RAF) pojawiła się koncepcja budowy szybkiego lekkiego samolotu bombowego, który dzięki dużej prędkości lotu byłby trudno uchwytny dla samolotów myśliwskich[1]. Miał on zastąpić w służbie przestarzałe dwupłaty Hawker Hart[2]. Po zasięgnięciu opinii wytwórni lotniczych, w kwietniu 1933 roku brytyjskie Ministerstwo Lotnictwa (Air Ministry) ogłosiło specyfikację nr P.27/32 na skonstruowanie jednosilnikowego samolotu o dwuosobowej załodze i możliwości przenoszenia 1000 funtów (454 kg) bomb z prędkością przelotową 200 mph (322 km/h) na odległość 1000 mil (1609 km)[2][3]. Swoje projekty przedstawiły cztery firmy, w tym biuro konstrukcyjne wytwórni Fairey Aviation Co. Ltd. w Hayes, bezskutecznie wcześniej starające się przekonać Ministerstwo do koncepcji samolotu dwusilnikowego, który łatwiej spełniałby założenia przy dostępnych wówczas silnikach[3]. Projekt Fairey został oceniony jako najlepiej spełniający założenia i 11 czerwca 1934 roku zamówiono budowę prototypu[3]. Zamówiono ponadto prototyp samolotu Armstrong Whitworth A.W.29, który jednak nie trafił do produkcji[a].

Głównym konstruktorem zakładów Fairey, odpowiedzialnym za projekt był Belg Marcel Lobelle[3]. Samolot zaprojektowano w układzie dolnopłatu o aerodynamicznej smukłej sylwetce i nowoczesnej konstrukcji półskorupowej ze stopów lekkich, jako pierwszy taki projekt zakładów[2]. Początkowo jako napęd przewidywano nowo opracowywany własny silnik rzędowy Fairey Prince P.12 o mocy 850 KM, lecz nie został on zaakceptowany przez władze lotnicze, wobec czego należało samolot przeprojektować pod najnowszy silnik rzędowy zakładów Rolls-Royce – PV-12, późniejszy Merlin[4]. Charakteryzował się dużą mocą 1030 KM (758 kW) i małym przekrojem poprzecznym, pozwalającym na uzyskanie opływowej sylwetki[2]. Battle stał się przez to pierwszym samolotem, w którym użyto silników ze znanej później rodziny Merlin[2]. Budowa prototypu jednak opóźniła się z uwagi na problemy z rozwojem silnika[4]. Ponieważ główną ochroną samolotu przed myśliwcami miała być jego prędkość, początkowo nie przewidziano uzbrojenia obronnego, w celu zmniejszenia masy[1]. W toku projektowania jednak Ministerstwo zażyczyło sobie dodania trzeciego członka załogi: strzelca – radiotelegrafisty; w konsekwencji dodano pojedynczy karabin maszynowy Vickers K w kabinie strzelca z tyłu[5]. Nie wymagało to dużych zmian w konstrukcji dzięki zastosowanej już wcześniej w toku prac projektowych długiej przeszklonej kabinie samolotu, zastępującej osobne kokpity i zmniejszającej opór aerodynamiczny[4].

Prototyp samolotu (nr K4303) oblatał pilot Chris Staniland 10 marca 1936 roku na lotnisku fabrycznym Great West Aerodrome w Heathrow[4]. 18 marca został zaprezentowany publicznie prasie[6]. Podczas prób prototypu usunięto usterki i wprowadzono drobne zmiany w konstrukcji; zmieniono między innymi kształt osłony kabin[5]. Samolot był oceniony jako wyjątkowo łatwy w pilotażu, a pilot miał wygodny kokpit, z dobrą widocznością do przodu[5]. Odznaczał się też dobrą zwrotnością. Nowy bombowiec osiągał prędkość maksymalną 414 km/h, przewyższając istniejące wówczas samoloty tej klasy[2], chociaż jego osiągi ogólnie rozczarowały lotnictwo[4]. W tamtym okresie już zdawano sobie sprawę, że lekki bombowiec jednosilnikowy będzie miał zbyt mały udźwig bomb i niewystarczający zasięg, żeby atakować cele w Niemczech, będących prawdopodobnym przeciwnikiem[2]. Mimo to, z uwagi na potrzebę posiadania jakichkolwiek nowoczesnych bombowców, jeszcze w połowie 1935 roku, przed ukończeniem prototypu, lotnictwo złożyło „z deski kreślarskiej” zamówienie na pierwsze 155 sztuk, w ramach planu rozbudowy C[4]. Wydano przy tym nową specyfikację P.23/35 dostosowaną do zmian wprowadzonych w konstrukcji[4]. 2 kwietnia 1936 roku samolot otrzymał nazwę Battle (ang. „bitwa”)[4]. W maju 1936 roku rozszerzono zamówienie o 500 sztuk, w ramach planu rozbudowy F, według specyfikacji P.14/36, a w sierpniu tego roku o dalsze 400 według specyfikacji P.32/36[7]. Produkcję tej ostatniej partii zlecono zakładom motoryzacyjnym Austin w ramach programu rozpraszania produkcji lotniczej (tworzenia tzw. „fabryk-cieni”)[4]. Dalsze zamówienia złożono w 1938 i 1939 roku. RAF zamówił ogółem 2418 seryjnych samolotów tego typu, z czego 234 sztuki anulowano w listopadzie 1940 roku[4].

Pierwszy seryjny Battle, wyprodukowany w nowych zakładach Fairey w Heaton Chapel (w północnej części Stockport), został oblatany 14 kwietnia 1937 roku[7]. Od 1938 roku produkowały je także zakłady Austin w ich fabryce samolotów w Longbridge – pierwszy z nich oblatano 22 lipca 1938 roku[8]. Wyróżniano tylko jedną wersję bombowca: Mk I, jednakże stosowano w nich różne wersje silnika Merlin: I (pierwszych 136), II, III (większość samolotów) i V (nieliczne)[b]. Miały one podobną moc, lecz wprowadzenie silników Merlin II zamiast pierwotnego Merlin I wiązało się ze znacznie większą niezawodnością[9]. Według niektórych publikacji, stosowano w małej liczbie także silniki Merlin IV[8]. Ostatni seryjny Battle przekazano 2 września 1940 roku[7]. W końcowym okresie produkcji produkowano także samoloty w wersji szkolnej oraz do holowania celów powietrznych[10]. Wersja do holowania celów (Target Tug) powstała w lutym 1940 roku, lecz przebudowano też na nie część bombowców[11].

W 1938 roku 16 bombowców wyprodukowano w zakładach Fairey w Heaton Chapel na zamówienie Belgii, będącej jedynym odbiorcą zagranicznym przed wojną[c]. Belgijskie samoloty napędzane były silnikami Merlin III i różniły się detalami, w tym wydłużonym do przodu chwytem powietrza do chłodnicy pod silnikiem[12]. Dzięki gładszemu półbłyszczącemu lakierowaniu, ich prędkość uległa zwiększeniu o ok. 11 km/h[13].

Pojedyncze samoloty były wykorzystane do prób innych silników, w tym gwiazdowych. W szczególności były testowane na nich silniki: doświadczalny Fairey Prince P.24 (rzędowy 24-cylindrowy, 2000 KM), Rolls-Royce Exe (rzędowy 24-cylindrowy w układzie X, 1200 KM), Napier Sabre (rzędowy), Napier Dagger VIII (rzędowy, 955 KM), Bristol Taurus TE1M (gwiazdowy, 1010 KM), Bristol Taurus III (gwiazdowy), Bristol Hercules II (gwiazdowy, 1300 KM), Bristol Hercules XI (gwiazdowy), Rolls-Royce Merlin XII (rzędowy, 1280 KM), [14]. Jeden egzemplarz Battle wyposażony w wieżę został w Kanadzie dostosowany do silnika gwiazdowego Wright Cyclone GR-1820-G3B (840 KM) w celu przetestowania tej konfiguracji na wypadek trudności w dostawach silników Merlin[14].

Wersje samolotu Fairey Battle:

  • Mk I – wersja podstawowa bombowca (Bomber Mk I lub Mark I – model I)
  • wersja eksportowa dla Belgii, z wydłużoną osłoną chłodnicy pod silnikiem (16 sztuk)[13]
  • T (skrót od ang. Trainer) – wersja szkolna wersji Mk I z dwoma osobnymi kabinami (200 sztuk)[13]
  • TT (skrót od ang. Target Tug) – wersja do holowania celów powietrznych wyposażona we wciągarkę z turbiną napędzaną pędem powietrza na zewnątrz po lewej stronie zmodyfikowanej kabiny oraz pojemnik na holowany cel pod kadłubem[15]
  • wersja do szkolenia strzelców pokładowych, przerobiona w Kanadzie w zakładach Fairchild w Quebecu przez zamontowanie za kabiną pilota wieżyczki strzeleckiej typu Bristol (około 200)[10].

Łącznie w latach 1936–1940 wyprodukowano 2185 samolotów Fairey Battle wszystkich wersji dla lotnictwa brytyjskiego (1 prototyp w Hayes, 1155 w Heaton Chapel i 1029 w Longbridge) i 16 dla Belgii (w Heaton Chapel), łącznie 2201[7].

Służba[edytuj | edytuj kod]

Użycie bojowe w lotnictwie Wielkiej Brytanii i dominiów[edytuj | edytuj kod]

Battle na polowym lotnisku we Francji
Obsługa samolotu Battle we Francji

Samoloty Fairey Battle były systematycznie wprowadzane do dywizjonów bombowych RAF (Squadron), począwszy od 63. Dywizjonu przezbrojonego z Hawker Audax w maju 1937 roku[7]. Do końca roku otrzymały je cztery dalsze dywizjony (w kolejności: 105, 226, 52 i 88), a w 1938 roku kolejne[2]. W maju 1939 roku latało na nich 17 dywizjonów, w których znajdowały się 353 Battle[9]. Po reorganizacji i zwiększeniu liczby samolotów w dywizjonach, w przeddzień II wojny światowej 31 sierpnia 1939 roku latało na nich 15 dywizjonów, dysponujących 472 samolotami, przy etatowym stanie 24 samoloty plus 8 zapasowych[9]. Z tego 10 dywizjonów tworzyło 1. Grupę Bombową (No.1 Group), a pozostałe 2., a następnie 6. Grupę, służącą jako jednostka szkolna i rezerwowa[8].

Do akcji samoloty te weszły w składzie Wysuniętych Powietrznych Sił Uderzeniowych (Advanced Air Striking Force) stacjonujących we Francji w okresie wrzesień 1939 roku – czerwiec 1940 roku. Już 2 września 1939 roku przemieszczono do Francji na lotniska polowe wszystkie 10 dywizjonów Battle 1. Grupy Bombowej (obejmującej Dywizjony: 12, 15, 40, 88, 103, 105, 142, 150, 218, 226)[8]. Początkowo jednak, w okresie „dziwnej wojny”, aktywność sił powietrznych obu stron była ograniczona i stosowano je jedynie do lotów rozpoznawczych, głównie umocnień Linii Zygfryda, a także do zrzucania ulotek nad niemieckimi miastami[16]. Dochodziło przy tym do walk z myśliwcami, w których Battle na ogół padały ofiarą, aczkolwiek 20 września 1939 roku strzelec samolotu nr K9243 z 226 dywizjonu bombowego RAF Sgt. F. Letchford zestrzelił Bf 109, co było pierwszym alianckim zwycięstwem na froncie zachodnim[16][7]. Dwa własne bombowce z 88. Dywizjonu zostały jednak zestrzelone tego samego dnia[16]. Z większych strat, 30 września 1939 roku niemieckie myśliwce zestrzeliły cztery z pięciu Battle 150. Dywizjonu prowadzących rozpoznanie nad Saarbrücken i uszkodziły piąty, który rozbił się przy lądowaniu w bazie[17]. Na skutek doświadczeń z walk, część samolotów (m.in. dywizjonów 150, 142 i 103) została zmodyfikowana przez prowizoryczny montaż ruchomego karabinu maszynowego Vickers K strzelającego w pewnym zakresie w dół ze stanowiska bombardiera[17]. W grudniu dwa dywizjony (15 i 40) wycofano do Wielkiej Brytanii w celu przezbrojenia w Blenheimy[16].

Po niemieckim ataku na Zachodzie 10 maja 1940, samoloty Battle zostały użyte w dziennych nalotach bombowych z małej wysokości przeciw niemieckim kolumnom wojska, bez osłony myśliwskiej. Na małej wysokości były mniej narażone na ataki myśliwców, lecz ponosiły duże straty od ognia maszynowego z ziemi[17]. Już 10 maja stracono 13 z 32 użytych Battle, a następnego dnia 7 z 8 użytych[d]. Wyjątkowo duże straty ponoszono przy atakach na mosty na niemieckich liniach komunikacyjnych, bez większych efektów operacyjnych. 12 maja, podczas ataku brytyjskich Battle 12. Dywizjonu na dwa mosty drogowe na kanale Alberta, obrona przeciwlotnicza i myśliwce zestrzeliły cztery z pięciu samolotów[e]. Most w Veldwezelt został uszkodzony, a dwóch lotników prowadzących wyprawę zostało pośmiertnie odznaczonych Krzyżami Wiktorii – pierwszymi w RAF podczas II wojny światowej[f]. Poranny atak 10 Battle na mosty pontonowe pod Sedanem 14 maja zakończył się bez strat, dzięki bombardowaniu z większej wysokości i nie napotkaniu myśliwców[11]. Największe straty jednak poniesiono w czasie powtórnych ataków na mosty pod Sedanem po południu tego dnia, kiedy spośród 63 użytych samolotów Fairey Battle wszystkich ośmiu dywizjonów (12, 88, 103, 105, 142, 150, 218, 226) stracono aż 35, zestrzelonych głównie przez myśliwce[g]. Największe straty poniósł 218 Dywizjon: 10 z 11 samolotów. 105 Dywizjon stracił 6 z 12 samolotów, a 150 Dywizjon wszystkie cztery użyte[11][h].

Przyczyny tych strat wynikały z faktu, że w maju 1940 roku koncepcja, według której zaprojektowano samoloty Battle – działania dzienne bez osłony myśliwców, była już przestarzała i nie przystawała do ówczesnego pola walki. Samolotów używano do ataków na cele punktowe (np. mosty), które były z reguły bardzo silnie bronione przez nieprzyjaciela. W stosunku do myśliwców niemieckich miały zbyt małą prędkość lotu i zwrotność oraz słabe uzbrojenie obronne. Nie miały opancerzenia chroniącego załogę przed ogniem broni pokładowej i naziemnej nieprzyjaciela[18]. Z tych powodów zaprzestano lotów dziennych bez osłony myśliwskiej i do końca kampanii francuskiej używano ich do ataków nocnych na linie komunikacyjne. Do połowy czerwca wykonano ponad 200 lotów nocnych ze stratą jednego samolotu, po czym ocalałe siły wycofano do Wielkiej Brytanii[19]. Ogółem podczas kampanii francuskiej stracono około 150 samolotów Battle, w tym wszystkie belgijskie[19].

W trakcie ataków przeciwko niemieckim przygotowaniom do inwazji na Anglię, towarzyszącym bitwie o Anglię, samoloty Battle były używane już wyłącznie do działań w nocy, w których sprawiały się lepiej. Używały je nadal brytyjskie dywizjony 1. Grupy: 12, 103, 142 i 150[13]. Były to przeważnie bombardowania z wysokości 2000–3000 m barek desantowych i okrętów przygotowanych do inwazji w portach Francji, przeprowadzane latem i jesienią 1940 roku[19]. Od połowy września dołączyły do nich polskie dywizjony 300 i 301, a ostatnie naloty na samolotach Battle miały miejsce 15/16 października 1940 roku (dywizjony 12 i 142 na Calais oraz 301 na Boulogne-sur-Mer)[11]. W roli bombowców nocnych zostały zastąpione następnie przez średnie bombowce Vickers Wellington[11]. Battle używane były jeszcze do 1941 roku do patrolowania wybrzeży Irlandii Północnej przed nieprzyjacielską infiltracją, przez dywizjony 88 i 226 operujące z Belfastu[11]. Najdłużej – do lipca 1941 roku samolotów tych używał operacyjnie 98 Dywizjon RAF, przeniesiony w lipcu 1940 roku w skład 15. Grupy Dowództwa Lotnictwa Przybrzeżnego (RAF Coastal Command). Operowały one z Reykjavíku na Islandii, używane do patrolowania morskiego przeciw okrętom podwodnym i osłony konwojów[13].

Niewielką liczbę Battle nabyło lotnictwo Związku Południowej Afryki i używało ich w działaniach wojennych w Afryce[11]. Pierwszy samolot tego typu był używany przez dowódcę 11. Dywizjonu SAAF do rozpoznania fotograficznego, lecz został zestrzelony nad Somali Włoskim 19 czerwca 1940[15]. Dywizjon ten został następnie do 19 sierpnia wyekwipowany w całości w Battle i uczestniczył do czerwca 1941 w walkach we Włoskiej Afryce Wschodniej[13][20]. Dwa samoloty używane były też tam przez 12. Dywizjon[13]. Samoloty Battle 11. Dywizjonu zostały następnie przekazane do 15. Dywizjonu SAAF, który używał ich do sierpnia 1941[13].

Według części źródeł, bombowców Battle używały także kanadyjskie dywizjony 111 i 122[21]. Przejściowo część Battle dostarczonych do Australii wchodziła także na wyposażenie różnych australijskich dywizjonów bojowych[22]. Brak jednak informacji, żeby były w tym charakterze używane bojowo.

Użycie do szkolenia[edytuj | edytuj kod]

Battle Trainer

Od początku samoloty Battle były używane do szkolenia ich pilotów, dzięki możliwości wyposażenia w podwójne sterownice, z miejscem instruktora z tyłu. Od 1940 roku zaczęto ich używać także do szkolenia pilotów na inne typy samolotów jednosilnikowych, w tym samoloty myśliwskie, co następnie stało się ich głównym przeznaczeniem[13]. Ponieważ w standardowej odmianie instruktor siedzący z tyłu miał ograniczoną widoczność, powstała następnie w tym celu wersja Battle Trainer z dwoma osobnymi kabinami oprofilowanymi od tyłu nieprzezroczystymi owiewkami, której powstało ostatnie 200 sztuk[13]. W wersji Target Tug służyły natomiast w szkołach do holowania celów powietrznych[10].

Począwszy od sierpnia 1939 roku, 740 samolotów przekazano Kanadzie, w której były używane do szkolenia załóg w ramach szeroko zakrojonego Planu Szkolenia Lotniczego Wspólnoty Brytyjskiej (Commonwealth Air Training Plan, CATP)[10][i]. Około 200 z nich wyposażono w Kanadzie w wieżyczki strzeleckie Bristol do szkolenia strzelców[10]. Samoloty te otrzymały także w celach szkolenia pilotów Australia i Związek Południowej Afryki[10]. Australia otrzymała między kwietniem 1940 a grudniem 1943 roku 366 samolotów, a ostatnie były używane do szkolenia do 1949 roku[14]. Południowa Afryka otrzymała w 1942 roku około 150 szkolnych Battle[10]. Niewielka liczba trafiła także jako holowniki celów do szkoły w Karaczi w Indiach[10].

Użycie w Belgii[edytuj | edytuj kod]

W 1938 roku Belgia zakupiła 16 bombowców, które weszły w skład 5. Eskadry III Grupy, bazującej w Evere[22]. W chwili niemieckiego ataku 10 maja 1940 pozostało ich 14, po utracie dwóch samolotów[22]. Dzieliły następnie losy brytyjskich samolotów tego typu. Podczas nalotu belgijskich Battle na trzy mosty na kanale Alberta w Belgii 11 maja 1940 roku, będącego ich jedyną większą akcją, stracono 6 z 9 maszyn[22]. Pozostałe uczestniczyły w dalszych walkach i lotach rozpoznawczych do 18 maja, kiedy ostatni został zbombardowany na lotnisku w Aaltar[22].

Użycie w lotnictwie polskim[edytuj | edytuj kod]

Battle polskiej jednostki szkolnej w Wielkiej Brytanii

Fairey Battle znajdował się wśród samolotów zachodnich sojuszników, które Polska usiłowała kupić w 1939 roku, lecz nie zostały one dostarczone przed wybuchem II wojny światowej. Stronie polskiej bardziej zależało na nowoczesnych samolotach myśliwskich, jednak Brytyjczycy z uwagi na własne niedobory oferowali ich tylko ograniczoną liczbę, natomiast 30 czerwca 1939 roku zaproponowali dostawę 100 bombowców Battle, co zostało zaaprobowane[23]. Miały one zastąpić samoloty PZL.23 Karaś w pięciu 10-samolotowych dywizjonach; pozostałe przewidziano do dywizjonu szkolnego i jako rezerwę[23]. Po długotrwałym ustalaniu warunków kredytu, pierwsze dostawy były przewidziane w drugiej połowie sierpnia[24]. Razem z samolotami dostarczone miały być brytyjskie bomby 500- i 250-funtowe i lżejsze[25]. 22 sierpnia statek „Lassell” z 22 samolotami, w tym 7 Battle, wyruszył w kierunku Gdyni, lecz następnego dnia został zawrócony przez brytyjską Admiralicję z uwagi na zagrożenie związane z wpłynięciem na Bałtyk w razie wybuchu wojny[26][j]. Jeszcze pod koniec sierpnia wypłynął on do Konstancy w Rumunii, w celu dostarczenia tam samolotów dla Polski[26]. Dla ich odbioru do Rumunii została skierowana 17–18 września grupa polskich lotników z 42. Eskadry Rozpoznawczej[27]. Statek SS „Lassell” dotarł 3 września do Gibraltaru, po czym z uwagi na przystąpienie Wielkiej Brytanii do wojny został zatrzymany do 7 września, aż do czasu sformowania konwoju[26]. Dotarł on ostatecznie do Stambułu 18 września[27]. Z uwagi jednak na sytuację militarną w Polsce – przede wszystkim inwazję ZSRR 17 września, dostawa samolotów dla Polski stała się niewykonalna i Brytyjczycy zdecydowali zatrzymać statek w Stambule i sprzedać samoloty Turcji[28]. Drugi statek SS „Clan Menzies” z 15 samolotami wyruszył z Wielkiej Brytanii po 17 września[28]. Dotarł on do Stambułu 28 września, lecz samoloty te również sprzedano Turcji[27]. Trzecim statkiem transportującym 15 Battle miał być polski „Robur VIII”, lecz jego rejs został wstrzymany[28].

W lotnictwie polskim samoloty Fairey Battle zostały wprowadzone dopiero na uzbrojenie polskich dywizjonów bombowych w Wielkiej Brytanii: 300, 301, 304 i 305, jako ich pierwsze wyposażenie. Pierwsze loty bojowe na tych samolotach wykonały po trzy załogi dywizjonów 300 i 301 wieczorem 14 września 1940 roku na bombardowanie barek inwazyjnych w porcie Boulogne. Po udanym ataku samoloty wróciły bez uszkodzeń i strat[29].

Loty bojowe na samolotach Battle załogi polskich dywizjonów 300 i 301 wykonywały do końca października 1940 roku, a następnie przezbroiły się na Vickers Wellington. Oba dywizjony utraciły w lotach operacyjnych tylko po jednym samolocie Battle[30]. Dywizjony 304 i 305 używały natomiast Battle jedynie na etapie szkolenia, do listopada 1940 roku[30]. W późniejszym okresie polscy piloci spotykali się z tym samolotem w szkołach lotniczych i innych jednostkach, gdzie byli uczniami, oblatywaczami czy też instruktorami[29].

Inni użytkownicy[edytuj | edytuj kod]

O zakup bombowców Battle starała się przed wojną Turcja, jednakże sprzedaż 4 samolotów została w 1939 roku zablokowana przez rząd brytyjski. Dopiero między wrześniem a grudniem 1939 roku do Turcji zostało sprzedanych i dostarczonych drogą morską 29 bombowców, przeznaczonych pierwotnie dla Polski, a w maju 1940 roku dodatkowo jeden Battle Target Tug[31].

Przed wojną samoloty Battle usiłowała kupić również Grecja, lecz pierwotna dostawa 9 sztuk została wstrzymana z powodu wybuchu wojny[13]. Ostatecznie zezwolono na wysyłkę 12 samolotów, z których dotarło 11 w marcu 1940 roku (jeden został zatopiony ze statkiem po drodze)[32]. Weszły w skład 33. Dywizjonu Bombowego i wzięły udział w walkach po ataku Włoch na Grecję w październiku 1940 roku[13].

Jeden brytyjski samolot ze Szkoły Obserwatorów Lotniczych nr 4, pilotowany przez polskiego pilota, został internowany 24 kwietnia 1941 w Irlandii po tym, gdy omyłkowo przekroczył granicę Irlandii Północnej i wylądował w Waterford[14]. Został następnie przejęty przez Irlandzki Korpus Lotniczy i używany do 1946 roku pod numerem 92 do holowania celów[14].

Opis konstrukcji[edytuj | edytuj kod]

Fairey Battle w Muzeum Lotnictwa w Brukseli (2005)
Karabin maszynowy Vickers K strzelca
Podwieszanie bomby 250-funtowej w komorze bombowej

Fairey Battle był trzymiejscowym dolnopłatem o konstrukcji metalowej, półskorupowej, z pracującym pokryciem z blachy duraluminiowej[33]. Kadłub o owalnym przekroju[5]. Załoga składała się z pilota, bombardiera i strzelca-radiotelegrafisty, zajmujących miejsca jeden za drugim w kabinie przykrytej długą wspólną przeszkloną osłoną (określaną jako „szklarnia” – glasshouse)[4]. Bombardier na stanowisku bojowym leżał w dole kadłuba (na wysokości skrzydeł), dysponując odsuwanym lukiem w podłodze do wysuwania celownika bombowego[33][34]. Strzelec miał na prawej burcie radiostację, niżej kamerę do zdjęć pionowych, a z tyłu na wysuwanej podstawie karabin maszynowy, chowany w kadłubie – w obrotowym stożku będącym przedłużeniem osłony kabiny[33][35]. Siedzenie strzelca było obrotowe. Osłona kabiny pilota, z tłoczonego szkła organicznego, odsuwała się do tyłu. Tylna część osłony kabiny strzelca, zamknięta w locie, otwierała się do góry dla umożliwienia strzelania z karabinu maszynowego, osłaniając zarazem strzelca przed strumieniem powietrza (aczkolwiek powodując wiry powietrza)[5]. W przedniej części kadłuba, do kabiny pilota – konstrukcja z rur stalowych, stanowiących łoże silnika[5]. Pod silnikiem chłodnica cieczy chłodzącej (glikolu) w tunelu, wraz z chłodnicą oleju, a przed nią wlot powietrza do gaźnika[34].

Skrzydła trójdzielne (centropłat i części zewnętrzne), dwudźwigarowe, konstrukcji metalowej, pokryte blachą duraluminiową, o zaokrąglonych końcówkach[33]. Centropłat połączony z kadłubem[5]. Lotki pokryte płótnem[33]. Skrzydła wyposażone w klapy. W krawędzi natarcia obu skrzydeł zewnętrznych zamontowane reflektory do lądowania za przezroczystą osłoną[33]. Usterzenie klasyczne, o konstrukcji metalowej, stery pokryte płótnem[33]. Podwozie klasyczne, jednogoleniowe, chowane hydraulicznie w locie do skrzydeł w kierunku do tyłu. Koła po schowaniu częściowo wystawały na zewnątrz, osłonięte owiewkami z tyłu, stanowiąc ochronę kadłuba przy lądowaniu awaryjnym ze złożonym podwoziem[33]. Kółko ogonowe było stałe. Koła podwozia głównego miały opony Dunlop i hamulce Bendix[33].

Napęd stanowił jeden silnik rzędowy w układzie V12 rodziny Rolls-Royce Merlin wersji Merlin I, II, III lub V. Merlin I rozwijał moc 1032 KM (759 kW)[33], pozostałe miały podobną moc. Silnik napędzał śmigło trójłopatowe firmy de Havilland Rotol, metalowe, ciągnące, o zmiennym skoku (dwie pozycje) i średnicy 3810 mm[33]. Cztery zbiorniki paliwa o pojemności łącznej 1329 l: dwa główne po 482 l w przykadłubowej części skrzydeł, jeden o pojemności 150 l w lewym skrzydle i jeden o pojemności 205 l w kadłubie[33].

Uzbrojenie stałe stanowił jeden stały karabin maszynowy Vickers kalibru 7,7 mm (0,303 cala) w prawym skrzydle, strzelający poza kręgiem śmigła, z zapasem amunicji 400 nabojów w taśmach (według części publikacji, był to karabin maszynowy Browning tego kalibru)[k]. Strzelec dysponował ruchomym karabinem maszynowym Vickers K kalibru 7,7 mm, z zapasem 450 nabojów w pięciu talerzowych magazynkach[33]. Pierwsze 27 samolotów było jeszcze wykonanych bez tego karabinu maszynowego[5]. Część samolotów była modyfikowana w jednostkach po wybuchu wojny przez prowizoryczny montaż trzeciego ruchomego karabinu maszynowego Vickers K strzelającego w pewnym zakresie w dół przez dolny luk bombardiera[17].

W czterech komorach bombowych w skrzydłach, na zewnątrz od podwozia, samolot przenosił cztery bomby o masie do 113 kg (250 funtów) – łączny normalny ładunek bomb wynosił 454 kg (1000 funtów)[36]. Wyrzutniki wysuwały się z komór bombowych w celu umożliwienia bombardowania z lotu nurkowego lub przenoszenia bomb o większym wagomiarze (do 500 funtów) lub gabarytach (jak bomba 250 funtów B2)[36]. Przy podwieszeniu bomb na zewnątrz komór na opuszczonych wyrzutnikach oraz na dodatkowych wyrzutnikach pod skrzydłami samolot mógł maksymalnie przenosić do 680 kg bomb, w postaci dwóch bomb o masie 226 kg (500 funtów) i dwóch o masie 113 kg (250 funtów) albo sześciu o masie 113 kg[36]. Stosowano też bomby o wagomiarze 55 kg (120 funtów) i 50 kg (112 funtów RL Mk VIIc) oraz bomby głębinowe 226 kg, 113 kg i 45 kg[36]. W komorach bombowych mogły też zostać podwieszone cztery zasobniki dla bomb małego wagomiaru[36]. Samolot przenosił też standardowo dwie flary oświetlające (4.125 inch Mk.I) w specjalnych komorach w skrzydłach[36]. Do celów ćwiczebnych można było podwiesić 8 bomb dymnych na lekkich zaczepach pod skrzydłami[36].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W konkursie ponadto uczestniczyły firmy Hawker i Bristol (Moyes 1965 ↓, s. 3).
  2. Według Huntley 2004 ↓, s. 8, spotykane w źródłach z epoki i publikacjach oznaczenia Battle I, II, III i V, pochodzące od wersji silnika nie stanowiły oficjalnych oznaczeń samolotu – wszystkie wersje bombowe nosiły oznaczenie Mk I.
  3. Według Huntley 2004 ↓, s. 12, 62, wbrew informacjom podawanym w części publikacji (np. Bączkowski 1989 ↓, s. 2, Moyes 1965 ↓, s. 12), samoloty te nie były wyprodukowane w belgijskich zakładach Fairey w Gosselies, lecz dostarczone z Wielkiej Brytanii.
  4. Moyes 1965 ↓, s. 7. Według części publikacji w nalotach 10 maja użyto 36 Battle (Huntley 2004 ↓, s. 11, Bączkowski 1989 ↓, s. 5).
  5. Publikacje podają, że zestrzelono wszystkie pięć samolotów (Moyes 1965 ↓, s. 7–8, Huntley 2004 ↓, s. 11-12), lecz według informacji o odznaczeniu lotników, jeden powrócił (The London Gazette, 11 czerwca 1940, s. 3516).
  6. Moyes 1965 ↓, s. 8. Odznaczeni Krzyżem Wiktorii zostali dowodzący atakiem pilot F/O Donald Garland i obserwator Sgt. Thomas Gray (ROYAL AIR FORCE. „The London Gazette”, s. 3516, 11 czerwca 1940. ). W publikacjach spotykana jest błędna informacja, że celem ataku był most w pobliskim holenderskim Maastricht, lecz miasto to nie leży nad Kanałem Alberta.
  7. Proporcjonalnie podobne straty poniosły bombowce Bristol Blenheim także biorące udział w nalotach – 5 z 8 (Moyes 1965 ↓, s. 8).
  8. Dywizjony 218 i 105 następnie wycofano w celu przezbrojenia w Blenheimy. Huntley 2004 ↓, s. 60
  9. Według innych publikacji, kanadyjskie lotnictwo otrzymało 802 Battle (Moyes 1965 ↓, s. 9).
  10. Szczegółowy spis ładunku i nazwa statku „Lassell” według Mazur 2017 ↓, s. 51 (nazwa potwierdzona również w rejestrze Lloyda). Niektóre publikacje podają nazwę w błędnym brzmieniu.
  11. Karabin maszynowy Vickers według Bączkowski 1989 ↓, s. 11–14 i rysunku z epoki z czasopisma Flight (Huntley 2004 ↓, s. 5). Według niektórych publikacji był to karabin maszynowy Browning (Moyes 1965 ↓, s. 4, Mazur 2017 ↓, s. 13). Niektóre publikacje nie podają typu karabinu maszynowego (np. Huntley 2004 ↓, s. 13). Nie jest to jasne – być może w toku produkcji zastosowano nowsze Browningi.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Bączkowski 1989 ↓, s. 1.
  2. a b c d e f g h Moyes 1965 ↓, s. 3.
  3. a b c d Huntley 2004 ↓, s. 6.
  4. a b c d e f g h i j k Huntley 2004 ↓, s. 7–8.
  5. a b c d e f g h Moyes 1965 ↓, s. 4.
  6. Huntley 2004 ↓, s. 9.
  7. a b c d e f Huntley 2004 ↓, s. 8.
  8. a b c d Moyes 1965 ↓, s. 6.
  9. a b c Mazur 2017 ↓, s. 10-11.
  10. a b c d e f g h Huntley 2004 ↓, s. 12–13.
  11. a b c d e f g Moyes 1965 ↓, s. 8.
  12. Moyes 1965 ↓, s. 12.
  13. a b c d e f g h i j k l Huntley 2004 ↓, s. 12.
  14. a b c d e Moyes 1965 ↓, s. 10.
  15. a b Huntley 2004 ↓, s. 12-13.
  16. a b c d Moyes 1965 ↓, s. 7.
  17. a b c d Huntley 2004 ↓, s. 11.
  18. Bączkowski 1989 ↓, s. 15.
  19. a b c Bączkowski 1989 ↓, s. 6.
  20. J. Rickard: No. 11 Squadron (SAAF) (ang.). [dostęp 04-08-2020].
  21. Moyes 1965 ↓, s. 9.
  22. a b c d e Huntley 2004 ↓, s. 12, 62.
  23. a b Mazur 2017 ↓, s. 42.
  24. Mazur 2017 ↓, s. 50.
  25. Mazur 2017 ↓, s. 49.
  26. a b c Mazur 2017 ↓, s. 51-53.
  27. a b c Andrzej Morgała, Samoloty wojskowe w Polsce 1924-1939, Warszawa: Bellona, 2003, s. 319, ISBN 83-11-09319-9, OCLC 69539914.
  28. a b c Mazur 2017 ↓, s. 54-56.
  29. a b Bączkowski 1989 ↓, s. 7–10.
  30. a b Wacław Król, Polskie dywizjony lotnicze w Wielkiej Brytanii 1940-1945, Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1982, s. 87, 105, 190–191, 214, ISBN 83-11-06745-7.
  31. Huntley 2004 ↓, s. 62.
  32. Fairey Battle B.1 (ang.). HELLENIC AIR FORCE. [dostęp 2018-10-13].
  33. a b c d e f g h i j k l m Bączkowski 1989 ↓, s. 11–14.
  34. a b Huntley 2004 ↓, s. 5.
  35. Huntley 2004 ↓, s. 40.
  36. a b c d e f g Huntley 2004 ↓, s. 36–39.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ian D. Huntley: Fairey Battle. Kingsway: SAM Publications, 2004, seria: Aviation Guide. No.1. ISBN 0-9533465-9-5. (ang.)
  • Philip Moyes: The Fairey Battle. Leatherhead: Profile Publications Ltd, 1965, seria: Aircraft Profile. No.34. (ang.)
  • Wiesław Bączkowski: Lekki samolot bombowy Fairey Battle. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1989, seria: Typy Broni i Uzbrojenia. Tom 128. ISBN 83-11-07684-7.
  • Wojciech Mazur: Samoloty, które nie zdążyły. Cz. 2. Edipresse Polska S.A., 2017, seria: Wielki Leksykon Uzbrojenia. Wrzesień 1939. Tom 127. ISBN 978-83-7945-658-1.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]