72 Pułk Piechoty (II RP)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy 72 Pułku Piechoty okresu II RP. Zobacz też: 72 Pułk Piechoty – inne pułki piechoty z numerem 72.
72 Pułk Piechoty
Ilustracja
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie grudzień 1918
Rozformowanie 13 września 1939
Patron Płk Dionizy Czachowski
Tradycje
Święto 14 sierpnia[1]
Nadanie sztandaru 19 sierpnia 1923
Dowódcy
Pierwszy kpt. Jan Chlebek
Ostatni ppłk Karol Chrobaczyński
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka, kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja La Mandria di Chivasso (1918), Pińsk (1921), Sarny (1921), Brześć nad Bugiem (1921), Warszawa (1921-1922), Garnizon Radom (1922-1939)
Rodzaj sił zbrojnych Wojska Lądowe
Rodzaj wojsk piechota
Podległość 18 DP
28 DP[2]
Zawisza Czarny, pierwszy patron oddziału
Dionizy Czachowski, patron 72 Pułku Piechoty
Tereny działań Pułku 1919-1920
29 lipca - 3 sierpnia 1920

72 Pułk Piechoty im. płk. Dionizego Czachowskiego (72 pp) – oddział piechoty Armii Polskiej we Francji i Wojska Polskiego II RP.

Pułk udział w działaniach zbrojnych wojny polsko-bolszewickiej oraz wojny obronnej w 1939 r. Patronem jednostki był Dionizy Czachowski.

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj]

Na przełomie 1918/1919 Polacy, dawni żołnierze armii austro-węgierskiej, przebywający w obozach jenieckich we Włoszech przystąpili do formowania polskich oddziałów wojskowych. Pierwszym zawiązkiem 72 pp był utworzony około 20 grudnia 1918 w obozie La Mandria di Chivasso pod Turynem 6 Pułk Piechoty im. Zawiszy Czarnego.

W kwietniu 1919 pułk przegrupowano do Francji, a tam został przydzielony do francuskiego 416 Rezerwowego Pułku Piechoty, w Lure, w departamencie Haute-Saône. Ten, demobilizując się, przekazywał stopniowo Polakom broń i ekwipunek. W tym okresie stanowiska dowódców obejmowali oficerowie francuscy mając do pomocy oficerów Polaków. Stan pułku został uzupełniony ochotnikami przybyłymi z Ameryki, Francji, Holandii oraz Polakami z zaboru pruskiego zwolnionymi z obozów jenieckich we Francji.

26 maja 1919 pułk przemianowano na 21 Pułk Strzelców Polskich. Wszedł on w skład 7 Dywizji Strzelców Armii gen. Hallera. W połowie czerwca 1919 pułk przybył do Polski będąc w pogotowiu bojowym przeciw Niemcom w okolicach Sochaczewa, a później Łowicza. W związku z przejściem oddziałów „Błękitnej Armii” na etat wojsk krajowych, we wrześniu 1919 pułk został przemianowany na 145 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych. Pod tą nazwa walczył w wojnie polsko-bolszewickiej. Ostateczną nazwę otrzymał pułk 5 marca 1921 w Pińsku.

Pułk w walkach o granice[edytuj]

W trzeciej dekadzie czerwca 1919, z Francji, do stacji Kąkolewo dotarł 145 Pułk Strzelców Kresowych. Dalsza droga prowadziła w rejon Łowicza. Tam przechodził niezbędną reorganizację i uzupełniał wyszkolenie. Pod koniec września 1919 odjechał nad Zbrucz w rejon miejscowości Skała, gdzie organizował obronę.

W listopadzie zajął Kamieniec Podolski i w jego rejonie, na linii rzek Zbrucz i Uszyca, otrzymał do obrony odcinek „ziemi niczyjej”. Pierwszy chrzest bojowy przeszedł 7 i 8 marca 1920 pod miejscowością Struga.

Do 25 kwietnia prowadził wypady i przeciwuderzenia przeciw wojskom sowieckim. W tym dniu ruszył na wschód razem z polską ofensywą w grupie gen. Iwaszkiewicza. Doszedł do obszaru rzeki Dżuryn i został odesłany do odwodu dywizji. W pierwszej dekadzie maja ruszył dalej na wschód przez: Tomaszpol, Tulczyn, Bracław doszedł pod Hajsyn, którego bronił skutecznie przed kolejnymi atakami wojsk sowieckich do 12 czerwca 1920. W dniu tym otrzymał rozkaz odwrotu.

Marsze odwrotowe wiodły przez: Woronowo, Winnicę, Lityn i Warynkę. 29 czerwca pułk został, ze stacji Dereźna, przerzucony do Starokonstantynowa nad Słucz. Pułk walczył w składzie18 Dywizji Piechoty i toczył w czasie odwrotu boje pod: Białopolem i Ostrogiem. Tu po raz pierwszy dowództwo dywizji zastosowało, skutecznie, tzw. ”jeża”, tworząc z poszczególnych pułków zamknięte na pozycjach obronnych koło, w środku którego znajdowało się dowództwo, artyleria i służby. Kolejne walki staczał pod Moszczanicą Wielką i 13 lipca ruszył do natarcia na Dubno. Ciężkie boje o miasto trwały do 23 lipca i zakończyły się powodzeniem. Pułk poniósł bardzo duże straty. Dywizja była zmuszona do dalszego odwrotu na południe, w kierunku Brodów. Pułk osiągnął miasto 25 lipca i w dalszym marszu na Krasne a potem Toporów zdobył miasto 31 lipca. Następnego dnia ruszył w kierunku Łopatyna a w kolejnym dniu ponownie na Brody. Ostatni, zakończony pełnym sukcesem, bój z wojskami Budionnego stoczył 4 sierpnia wzdłuż szosy Radziwiłłów – Brody, po czym został zluzowany i przetransportowany, przez Warszawę, do Twierdzy Modlin.

Kościół garnizonowy[a]
Nieistniejący obecnie budynek dawnych koszar wojskowych przy ul. Chrobrego w Radomiu

18 Dywizja Piechoty, a w jej składzie Pułk, została podporządkowana nowo utworzonej 5 Armii i skierowana 13 sierpnia 1920 do Płońska. Następnego dnia, 22 km na północ od Płońska, Pułk otrzymał rozkaz ataku na kierunku Raciąż a następnie na Mystków i Rzewin. W prowadzonych walkach nie napotkał większego oporu nieprzyjaciela. Następnie skierował się na wschód na Smardzewo i Gutarzewo, zajmując w boju te miejscowości. W dalszym marszu zajął Sarnową Górę i Ojrzeń. O Ojrzeń toczył ciężkie walki, miejscowość trzykrotnie przechodziła z rąk do rąk i została ostatecznie zajęta 18 sierpnia. Pułk ruszył na północ i 20 sierpnia zajął Ciechanów a 22 sierpnia Mławę. Po krótkim wypoczynku, 1. i 3. bataliony zdobyły 23 sierpnia Szumsk, zaś 2. batalion, w składzie 144 Pułku Strzelców Kresowych, Chorzele, po czym pododdziały wróciły do Mławy.

Po kilkudniowym wypoczynku, 5 września 1920 pułk odjechał do Chełma a następnie do Dorohuska. Stąd kontynuował dalszy, zwycięski marsz. Przez Chworostów i Piługę podszedł pod Kowel, gdzie 14 września stoczył wielogodzinny bój o miasto. Kolejne walki toczył o Rożyszcze, po czym skierował się na Skirycze a dalej w kierunku północnym na Pińsk, który już był zajęty przez Ochotniczą Sprzymierzoną Armię gen. Bałachowicza. Ostatni ciężki bój stoczył pułk 2 października o Łuniniec i ruszył w pościgu za cofającym się nieprzyjacielem na Łachwę, praktycznie bez styczności z nim. Po wielu zmianach, ustalił swoje stanowisko na wschód od Jeziora Kniaź (powiat mozyrski). Tu 18 października zastał go rozejm.

Okres międzywojenny[edytuj]

W 1921, po zakończeniu działań wojennych, pułk stacjonował kolejno w Pińsku, Sarnach i garnizonie Brześć.

Po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej 72 pp i 49 pp zostały wydzielone ze składu 18 DP, a w ich miejsce wszedł 33 pp zorganizowany na Ziemi Łomżyńskiej. 72 pp wszedł wówczas w skład 28 Dywizji Piechoty.

8 października 1921 72 pp przybył do garnizonu Warszawa, natomiast 24 kwietnia 1922 znalazł się w garnizonie Radom na terenie Okręgu Korpusu Nr I[3].

19 sierpnia 1923 prezydent Stanisław Wojciechowski wręczył pułkowi przepisową, trzecią z rzędu chorągiew pułkową, ufundowaną przez Komitet miasta Radom i powiatu radomskiego (pierwszą chorągiew ufundowało włoskie miasto Chivasso, natomiast drugą Koło Ziemianek w Łowiczu); podczas uroczystej mszy św. na dziedzińcu koszarowym ks. biskup polowy Stanisław Gall poświęcił chorągiew.

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 72 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych[4]. Po wprowadzeniu w 1930 nowej organizacji piechoty na stopie pokojowej,[5] pułk szkolił rekrutów dla potrzeb 3 batalionu strzelców CWP w Rembertowie[6].

Pułk w kampanii wrześniowej[edytuj]

Pułk walczył w składzie 28 DP

72 Pułk Piechoty im. Dionizego Czachowskiego z Radomia zmobilizował jednostkę rezerwową Wojska Polskiego: 93 Pułk Piechoty, a dokładniej jego dowództwo, I batalion i oddziały pozabatalionowe. II batalion tego pułku pochodził z Lublina, zaś III – z Dęblina.

We wrześniu 1939 72 Pułk Piechoty walczył w 28 Dywizji Piechoty gen. bryg. Władysława Bończy-Uzdowskiego, wchodzącej w skład Armii „Łódź”.

Działania pułku wspierał ogniem III dywizjon 28. Pułku Artylerii Lekkiej (rozwinął się pomiędzy miejscowościami: Kraszkowice, Masłowice, Borowice).

Rychłocice[edytuj]

2 września 1939 bataliony 72 Pułku Piechoty im. D. Czachowskiego otrzymały rozkaz opuszczenia dotychczas zajmowanych stanowisk i wycofania się na pośrednią rubież obrony na Warcie w rejonie Rychłocice-Konopnica.

3 września o świcie 1 i 2 batalion obsadził wschodni brzeg Warty, gdy zaś ok. ósmej rano do Rychłocic zbliżył się 3 batalion, Niemcy zbombardowali most na Warcie, zaś pułk zaatakowany został przez pancerny oddział rozpoznawczy 1 dywizji lekkiej. Polacy odparli atak mimo poniesionych strat. Niemcy, wspierani przez lotnictwo i czołgi, skierowali główny atak na Rychłocice, usiłując sforsować Wartę. Broniący przeprawy 2 batalion odparł ataki i do wieczora utrzymał zajmowane pozycje, a następnie, zgodnie z rozkazem, odszedł na linię głównego oporu na Widawce.

Pod Rychłocicami zginęli: strzelcy – Antoni Deja, Michał Grudzień, Edward Kania, Ludwik Kądziala, Jan Stachurski, Stefan Wlazło, st. strz. Józef Majda, plut. Środa. Ich mogiły znajdują się na miejscowym cmentarzu.

Konopnica[edytuj]

Tereny walk Pułku w 1939 r

Wieczorem 3 września 1939 żołnierze 2 batalionu 72 Pułku Piechoty zostali zaatakowani przez przeważające siły niemieckie 1 dywizji lekkiej. Polacy, atakowani przez artylerię i lotnictwo, przez wiele godzin powstrzymywali nieprzyjaciela. Jednakże Niemcom udało się pod Osjakowem przeprawić na drugi brzeg Warty kilka swoich pododdziałów, które wysuwając się ku północy otoczyły broniących się Polaków. Bohaterską śmiercią w obronie Ojczyzny poległo 55 żołnierzy polskich, wśród nich dowódca batalionu, mjr Stanisław Jaszczuk. Zdziesiątkowany batalion wycofał się do lasu w okolice Rychłocic. Wieczorem Niemcy podpalili Konopnicę i Rychłocice.

Obrońcy – żołnierze 72 Pułku Piechoty – pochowani zostali w zbiorowych mogiłach nad rzeką Wartą (po wojnie ekshumowano ich i pochowano na nowo utworzonym w tym miejscu cmentarzu wojskowym).

Odwrót na Widawę[edytuj]

W nocy z 3 na 4 września 72 Pułk Piechoty oraz 36 pp wycofały się w kierunku na Widawę i dopiero 4 września cała mocno zdezorientowana 28 DP obsadziła główną linię obrony.

Grabno, Józefów, Rogóźno[edytuj]

Na cmentarzu we wsi Grabno znajduje się kwatera wojskowa z 1939. Na pomniku napis: „Polegli na polu chwały w dniach 4 i 5 IX 1939 r. w walce z hitlerowskim najeźdźcą bohaterscy żołnierze 72 pp. z Radomia w bitwie o Józefów i Rogóźno”. Niżej: 14 nazwisk.

Chechło, Milanówek[edytuj]

7 września, działając na lewym skrzydle dywizji, pułk wykonał atak na Chechło. Odebrał Niemcom wieś, ale w wyniku niemieckiego kontrataku poniósł takie straty, że właściwie przestał istnieć.

Niemiecki 2 batalion 17 pułku piechoty zaatakował Milanówek od północy, a od strony południowo-wschodniej zaznaczył się nacisk oddziałów niemieckich (12 pp.), zajmujących Grodzisk. Milanówka broniły resztki 72 Pułku Piechoty i 15 Pułku Piechoty „Wilków”. Polskie oddziały, pomimo dotkliwego braku amunicji artyleryjskiej złamały w zdecydowany sposób pierwsze natarcie niemieckie. Dopiero kolejne natarcia, w czasie których prowadzono walki na ulicach Milanówka, doprowadziły do zajęcia miejscowości.

13 września w czasie walk do niewoli dostał się dowódca 72 Pułku Piechoty, ppłk Karol Chrobaczyński z częścią podległych mu żołnierzy. Z 72 Pułku Piechoty pozostało jedynie ok. 50 żołnierzy. Pozostałe polskie oddziały wycofały się przez Żuków-Błonie do Puszczy Kampinoskiej.

Żołnierze pułku[edytuj]

Dowódcy

Zastępcy dowódcy pułku:

  • ppłk Wincenty Wnuk (9 IV 1934[12] - 15 VII 1938 → dowódca 8 pp Leg.)
  • ppłk Stanisław Kowalski (do VIII 1939)

Oficerowie:

Podoficerowie

Obsada personalna we wrześniu 1939[edytuj]

  • dowódca – ppłk Karol Chrobaczyński
  • dowódca I batalionu – mjr Jan Bryda
  • dowódca II batalionu – mjr Stanisław Jaszczuk
  • dowódca III batalionu – mjr Władysław Musielski
  • dowódca kompanii zwiadu – por. Eugeniusz Burski
  • dowódca kompanii przeciwpancernej – por. Michał Bolesław Bartoszewski
  • dowódca plutonu ckm – ppor. Alojzy Bruski

Kawalerowie Orderu Virtuti Militari[edytuj]

Lista żołnierzy 72 pp, odznaczonych Srebrnym Krzyżem Orderu Wojennego „Virtuti Militari” V Klasy (stan na 1930 r.):
Spis utworzony na podstawie „Zarys historji wojennej 72-go pułku piechoty” s. 46[13]

Order Virtuti Militari
ppor. Teodor Błoch
ppor. śp. F. Frank
kapr. Jan Gajda
sierż. Antoni Grol
ppor. śp. Wacław Haas
pchor. Zbigniew Jaruzalski
plut. Wincenty Jurczyk
plut. Stanisław Klasa
ppor. Czesław Kopański
kapr. Dionizy Kręgielski
plut. Bronisław Łakota
ppor. Stefan Majewski
kapr. Ignacy Marek
szer. Andrzej Pietrzak
ppor. Franciszek Piotrowiak
ppłk. Włodzimierz Rachmistruk
ppor. Kazimierz Ryziński
ppor. Teodor Serednicki
ppor. śp. Antoni Szepelski
ppor. śp. Jan Szut
pchor. Julian Tarnawski
kpt. Stanisław Trzebunia
st. szer. Ludwik Tyliński
kpt. Jan Uldanowicz,
mjr Witold Wartha
sierż. Michał Zarzycki

Krzyżem Walecznych odznaczonych zostało 38 oficerów i 63 szeregowych (stan na 1930 r.).

Symbole pułku[edytuj]

Sztandar
19 sierpnia 1923 roku w Radomiu Prezydent RP Stanisław Wojciechowski uroczyście wręczył pułkowi sztandar ufundowany przez społeczeństwo miasta i powiatu Radom. Na sztandarze ty widniały nazwy miejscowości związanych z historią oddziału, odznaka Armii Hallera oraz herby miast Chivasso i Radom[14].

Odznaka pamiątkowa
28 grudnia 1927 roku kadra zawodowa pułku podjęła uchwałę o wprowadzeniu odznaki pamiątkowej. Autorem projektu odznaki był oficer pułku, kpt. Jan Grochot. 18 lipca 1931 roku Minister Spraw Wojskowych zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 72 pp [15]. Odznaka ma kształt stylizowanej tarczy bojowej podzielonej na osiem segmentów w których wpisano numery i inicjały: 18 DP 1920 6, 21, 145 oraz tarcze herbowe miast: Chivasso, Lure, Łowicz, Radom. Środek odznaki zajmuje nałożona emaliowana tarcza herbowa z numerem i inicjałami 72 PP. Oficerska - jednoczęściowa, wykonana w tombaku srebrzonym, emaliowana. Wymiary: 41x32 mm. Wykonanie: Wiktor Gontarczyk - Warszawa[16].

Inne[edytuj]

Odtworzenie pułku w ramach Armii Krajowej[edytuj]

Tradycje radomskiego 72 pp kontynuowały: 72 Pułk Piechoty AK Ziemi Radomskiej w Okręgu Radomsko-Kieleckim Armii Krajowej, oraz 72 pułk piechoty AK w Warszawie, który wchodził w skład 28 Dywizji Piechoty AK im. Stefana Okrzei w czasie Powstania warszawskiego.

Uwagi

  1. Po zakończeniu I wojny światowej porosyjską cerkiew zagospodarowano na kościół garnizonowy dla radomskiego pułku

Przypisy

  1. Dziennik Rozkazów MSWojsk. nr 16 z 19 maja 1927 roku
  2. Satora 1990 ↓, s. 130.
  3. Almanach Oficerski 1923/24 ↓, s. 52.
  4. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  5. Rozkaz wykonawczy MSWojsk PS 10-50 z 1930
  6. Jagiełło 2007 ↓, s. 64.
  7. Jan Grochot: Zarys historii wojennej 72-go Pułku Piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1930, s. 28.
  8. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 15 z 19 lutego 1924 roku, s. 74.
  9. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 14 z 5 maja 1923 roku, s. 127.
  10. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 11 z 6 lipca 1929 roku, s. 185.
  11. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 11 z 6 lipca 1929 roku, s. 190.
  12. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 11 z 7 czerwca 1934 roku, s. 153.
  13. Jan Grochot: Zarys historii wojennej 72-go Pułku Piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1930, s. 46.
  14. Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. s. 133.
  15. Dziennik Rozkazów M.S.Wojsk. Nr 21 z 18.07.1931 r., poz. 254.
  16. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 118.

Bibliografia[edytuj]