Artykuł na medal

ORP Bałtyk (1896)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zobacz też: inne jednostki pływające o tej nazwie.
ORP Bałtyk
ex D’Entrecasteaux
Ilustracja
Hulk ORP „Bałtyk” po 1932 roku
Klasa krążownik pancernopokładowy
później hulk
Historia
Stocznia Forges et Chantiers de la Méditerranée, La Seyne Francja
Położenie stępki czerwiec 1894
Wodowanie 12 czerwca 1896
 Marine nationale
Nazwa D’Entrecasteaux
Wejście do służby 15 lutego 1899
Wycofanie ze służby 27 października 1922
 Belgia
Nazwa D’Entrecasteaux
Wejście do służby 25 maja 1923
Wycofanie ze służby 1926
 Marynarka Wojenna
Nazwa Król Władysław IV
Bałtyk
Wejście do służby 30 lipca 1927
Wycofanie ze służby 19 września 1939 (zdobyty)
Los okrętu złomowany w 1942
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność 7995 ton[1] – 8114 ton[2]
Długość 130 m[2]
117 m między pionami[1]
Szerokość 17,9 m[2]
Zanurzenie 7,5 m
Napęd
2 maszyny parowe VTE o mocy indykowanej 14 500 KM, 2 śruby (jako krążownik)
Prędkość 19,1 w (maks.) (jako krążownik)
Zasięg 5638 Mm przy prędkości 10 w i normalnym zapasie węgla
Uzbrojenie
początkowe:
2 działa 240 mm (2×I)
12 dział 138 mm (8×I)
12 dział 47 mm
6 dział 37 mm
4 wyrzutnie torped 450 mm (4×I)
2 działa desantowe 65 mm

jako hulk:
6 dział 47 mm

Opancerzenie
pokład: do 100 mm (80+20)
wieże dział: do 230 mm
kazamaty: 52 mm
wieża dowodzenia: 250 mm (szczegóły w tekście)
Załoga 599 (jako krążownik)

ORP Bałtyk, pierwotnie D’Entrecasteaux – francuski krążownik pancernopokładowy z początku XX wieku, następnie w okresie międzywojennym polski hulk szkolny.

Krążownik „D’Entrecasteaux”, noszący imię na cześć francuskiego XVIII-wiecznego żeglarza, był jedynym zbudowanym okrętem swojego typu i unikatową jednostką we francuskiej marynarce wojennej – dużym krążownikiem I klasy, skonstruowanym specjalnie do służby w koloniach na Dalekim Wschodzie. W czasie służby, między innymi, brał udział w tłumieniu powstania bokserów w Chinach. Podczas I wojny światowej służył aktywnie na Morzu Śródziemnym, odznaczając się zwłaszcza w obronie Kanału Sueskiego przed Turkami w 1915 roku. Po wojnie został w 1922 roku wycofany z czynnej służby i przekształcony w hulk bez napędu. W tym charakterze był przejściowo wypożyczony Belgii, a następnie w 1927 roku został zakupiony przez polską Marynarkę Wojenną, jako hulk szkolny. Był pierwszym polskim okrętem noszącym nazwę ORP „Bałtyk” i największym okrętem, jaki kiedykolwiek służył w PMW. Po wybuchu II wojny światowej został przejęty przez Niemców i po krótkim okresie wykorzystywania, złomowany do 1942 roku.

Zamówienie i budowa[edytuj | edytuj kod]

Budowa okrętu związana było z ekspansją kolonialną Francji w II połowie XIX wieku. W tym okresie mocarstwa kolonialne często budowały okręty specjalnie przeznaczone do długotrwałej służby w koloniach, których zadaniem było głównie reprezentowanie bandery metropolii. Były one zazwyczaj słabsze od jednostek budowanych na wody europejskie, lecz wystarczające do odpierania lokalnych zagrożeń i utrzymywania porządku w koloniach[3]. Do stałej służby kolonialnej kierowano też inne okręty, głównie przestarzałe. Pod koniec XIX wieku Francja posiadała w koloniach stosunkowo słabe siły morskie, biorąc pod uwagę nowoczesność i siłę poszczególnych stale stacjonujących tam okrętów[3]. W tym okresie w samej Francji ścierały się różne poglądy na temat rozwoju marynarki, czemu sprzyjała wielość ciał zajmujących się marynarką lub przyznających fundusze na jej rozbudowę oraz częste zmiany personalne na stanowisku ministra marynarki[a]. Efektem tego była budowa przeważnie pojedynczych okrętów zamiast ich serii oraz kilkakrotne zmiany koncepcji rozwoju marynarki (m.in. koncepcja tzw. młodej szkoły – Jeune École)[3].

Wyrazem wpływu tradycjonalistów było zamówienie dużego krążownika kolonialnego „D’Entrecasteaux”, mającego pełnić funkcje okrętu flagowego floty kolonii. Wymagania na duży krążownik kolonialny o wyporności około 8000 ton sformułowała Rada Prac Marynarki w 1891 roku. Początkowo przewidywały one uzbrojenie główne składające się z 4 dział 240 mm w pojedynczych wieżach rozmieszczonych na planie rombu, następnie wymagania zredukowano do dwóch dział; zrezygnowano też z pomocniczego ożaglowania[4]. Do konkursu zgłoszono kilka projektów, z tego do dalszych prac wybrano te autorstwa inżyniera marynarki Treboula oraz inżyniera Amable Lagane’a z prywatnej stoczni Forges et Chantiers de la Méditerranée (FCM) w La Seyne-sur-Mer koło Tulonu. Wprawdzie na etapie oceny pierwszeństwo dawano projektowi Treboula, ale ostatecznie zamówienie na budowę okrętu według swoich planów zdołała uzyskać stocznia FCM[4]. Kontrakt na budowę podpisano z nią 8 listopada 1893 roku[5]. Projekt Treboula został również zaaprobowany po wprowadzeniu poprawek w sierpniu 1895 roku[4] i w budżecie na 1896 rok przewidziano budowę drugiego krążownika kolonialnego I klasy pod nazwą „Jeanne d’Arc”. Nowy minister marynarki – Edouard Lockroy, doprowadził jednak do jego zamiany na krążownik pancerny o tej samej nazwie, który stał się pierwszym z francuskich dużych krążowników pancernych[3].

Stępkę pod budowę „D’Entrecasteaux” położono w stoczni Forges et Chantiers de la Méditerranée w La Seyne w czerwcu 1894 roku (brak bliższej daty w publikacjach)[2][3][5]. Okręt otrzymał nazwę ku upamiętnieniu Antoine’a Bruniego d’Entrecasteaux, francuskiego nawigatora, podróżnika i odkrywcy, który badał wybrzeża Australii w latach 1792-1793[6]. Kadłub wodowano 12 czerwca 1896 roku. Maszyny i kotły wykonano w zakładach FCM w Marsylii, a uzbrojenie w zakładach w La Seyne i Hawrze, jedynie działa 240 mm zostały dostarczone przez Marynarkę[5]. 1 stycznia 1898 roku okręt rozpoczął oficjalne próby morskie[3]. W ich trakcie doszło 28 kwietnia 1898 roku do awarii kotła i poparzeń parą czterech palaczy, co spowodowało opóźnienie w harmonogramie[5]. Podczas prób prędkości maksymalnej okręt rozwinął 19,1 węzła przy mocy indykowanej 14 578 KM, podczas prób 24-godzinnych – prędkość średnią 17,8 w i moc indykowaną 8893 KM[7]. Próby zakończono przyjęciem okrętu przez marynarkę 25 stycznia 1899 roku, a 15 lutego 1899 roku wszedł on do służby[7]. Koszt budowy wyniósł 16 693 477 franków (równowartość 4846,5 kg złota)[3].

Cechą wyróżniającą nowy krążownik kolonialny było silne uzbrojenie składające się z dwóch dział kalibru 240 mm (najsilniejsze ze wszystkich francuskich krążowników, łącznie z pancernymi). Wskazywało to na przewidywane zastosowanie jako substytutu pancernika, mogącego zwalczać umocnienia brzegowe i nawet opancerzone jednostki[8]. Z drugiej strony marynarka uznała, że wystarczającą ochronę kadłuba będzie stanowił wewnętrzny pokład pancerny, bez opancerzenia burt (cecha krążowników pancernopokładowych). Zastosowano jednak w projekcie nietypowy schemat dość solidnego opancerzenia, stanowiący pośrednie rozwiązanie pomiędzy krążownikami pancernopokładowymi a pancernymi[9], powodujące, że w źródłach z epoki „D’Entrecasteaux” bywał nawet określany jako krążownik pancerny (fr. croiseur cuirassé)[b], a nie pancernopokładowy (fr. croiseur protégé). Brak pancerza burtowego bywał przedstawiany jako wada okrętu[10], lecz warto mieć na uwadze, że w okresie powstania jego projektu, klasa krążowników pancernych dopiero się kształtowała, a masowa budowa dojrzałych jednostek tej klasy była prowadzona dopiero w późniejszych latach.

Mimo więc planów zamówienia drugiego okrętu tego rodzaju, „D’Entrecasteaux” pozostał jedynym spośród francuskich pancernopokładowych krążowników kolonialnych, który był zaliczony z uwagi na wielkość do krążowników I klasy[c]. Do budowy kolejnego krążownika kolonialnego I klasy usiłował powrócić nowy minister marynarki Besnard w 1896 roku, lecz po kolejnych perturbacjach zamówiono mniejszy okręt „Jurien de la Gravière” (będący zarazem ostatnim francuskim krążownikiem pancernopokładowym)[3].

Opis[edytuj | edytuj kod]

Ogólna architektura[edytuj | edytuj kod]

Model „D’Entrecasteaux”

Krążownik „D’Entrecasteaux” miał typowe cechy francuskiego budownictwa okrętowego przełomu wieków, takie jak dziób w formie długiej, wystającej do przodu, wygiętej ostrogi („pługa”) i dośrodkowe pochylenie burt, na skutek którego kadłub zwężał się ku górze od linii wodnej (poza odcinkiem na środku długości, między środkowymi kazamatami)[3]. Dziobnica nie miała jednak na celu pełnienia funkcji taranu, lecz zwiększenie wyporności części dziobowej bez zbytniego rozbudowywania wysokiej dziobówki[3]. Na pokładzie blisko dziobu była umieszczona dziobowa wieża artyleryjska, a bezpośrednio za nią nadbudówka. Część dziobowa oraz gładkopokładowy kadłub o wysokich burtach dawały okrętowi bardzo charakterystyczną sylwetkę, której wyróżniającym elementem były też trzy duże, pochylone pod kątem 4 stopni kominy, z czego dwa pierwsze były blisko siebie, a trzeci był znacznie oddalony w kierunku rufy[3]. Miał on ponadto dwa pochylone lekkie maszty, nie spełniające funkcji bojowych[11]. Na samej rufie krążownik miał pomieszczenia admiralskie, z zewnętrzną galeryjką. Wysoka wolna burta w połączeniu z formą dziobu zapewniały okrętowi bardzo dobre własności morskie[3].

Konstrukcja[edytuj | edytuj kod]

Kadłub był wykonany ze stali, miał poprzeczny układ wiązań. Okręt miał trzy zakryte ciągłe pokłady, które wznosiły się lekko w kierunku dziobu i rufy[d]. Wysokość burt na śródokręciu wynosiła 6,05 m, a na dziobie 7,88 m[12]. Wprawdzie z sześciu grodzi poprzecznych dzielących kadłub na główne przedziały wodoszczelne, cztery znajdowały się na dziobie, lecz dalsze niepełne grodzie i pokłady tworzyły pod pokładem pancernym ogółem 130 wodoszczelnych pomieszczeń[12]. Z tego, 28 pomieszczeń wzdłuż burt, oddzielonych od wnętrza 7-mm grodzią wzdłużną, pełniło rolę szczątkowej ochrony przeciw wybuchom podwodnym, chociaż jej skuteczność (nietestowana w praktyce) musiała być niewielka. Pod kotłowniami i maszynownią było podwójne dno[12]. Maszynownia, jako jedyne z dużych pomieszczeń, była przedzielona wzdłużną grodzią wodoszczelną, oddzielającą obie maszyny[13]. Poszycie burt w rejonie linii wodnej miało grubość 20 mm, a wyżej 10-15 mm[12]. W celu zmniejszenia porastania dna kadłuba w wodach tropikalnych, przy rzadkich możliwościach dokowania tak dużego okrętu na stacjach zamorskich, część podwodną pokryto z zewnątrz blachą miedzianą (grubości 0,9 mm), którą, dla uniknięcia korozji galwanicznej stalowego kadłuba, mocowano na dwóch warstwach tekowych desek[12]. Stewa dziobowa dla uniknięcia korozji była w dolnej części odlana z brązu, przy tym musiała mieć sporą grubość, gdyż łączyła grube płyty i klepki poszycia[12]. Przez to, odlew dla zmniejszenia masy był pusty w środku. W swojej dolnej części, blisko dna, stewa przechodziła w masywny tekowy zewnętrzny fałszywy kil. Wysokość metacentryczna okrętu wynosiła 0,906 m, własności morskie były oceniane przez dowódców jako bardzo dobre[11]. Stanowił on też stabilną platformę dla uzbrojenia. Ujemną cechą była natomiast słaba manewrowość[11]. Jako wady dowódcy wskazywali też zbyt małą prędkość i zasięg, kiepską wentylację pomieszczeń załogi i magazynów amunicji oraz przestarzałe kotły[10].

Opancerzenie[edytuj | edytuj kod]

Opancerzenie okrętu obejmowało przede wszystkim wewnętrzny pokład pancerny w rejonie linii wodnej, typowy dla krążowników pancernopokładowych, wykonany z miękkiej (nieutwardzanej) stali, o kształcie przyrównywanym do skorupy żółwia. W środkowej poziomej części miał on grubość 30 mm nad przedziałami siłowni (kotłowni i maszynowni), a 20 mm w części dziobowej i rufowej. Boczne skosy pokładu pancernego miały natomiast grubość 80 mm w rejonie siłowni i 50 mm poza nią[13]. Płyty pancerza były mocowane na podłożu ze stali konstrukcyjnej grubości 20 mm (dwa razy po 10 mm), która w publikacjach doliczana bywa do grubości pancerza[13]. Skosy pokładu pancernego dochodziły do burt na głębokości 1,4 m poniżej linii wodnej – krótka część bezpośrednio przy burtach była nachylona pod kątem 36° od poziomu, po czym przechodziła w dalszą część, nachyloną pod kątem 22°, łączącą się płaską częścią środkową[13]. Pokład mieszkalny nad pokładem pancernym był pokryty dwoma warstwami 10-mm stali konstrukcyjnej i też zaliczany był do elementów ochrony wnętrza[12]. Nad skosami pokładu pancernego, w rejonie linii wodnej, na całej długości, znajdowało się 50 specjalnych pustych przedziałów przylegających do burt (koferdamów), sięgających do kolejnego pokładu[13]. Krążownik nie miał pancerza pionowego burt, lecz na wysokości koferdamów blachy poszycia kadłuba miały 20 mm grubości, a od wnętrza kadłuba koferdamy były oddzielone wzdłużną grodzią grubości 40 mm[e]. W ten sposób tworzyły one dodatkową ochronę burt, a wewnętrzna dość gruba gródź miała za zadanie „wyłapywać” odłamki pocisków wybuchających w koferdamie. Za grodzią koferdamów na śródokręciu znajdowały się dodatkowe zasobnie węglowe. Przez to, niektórzy specjaliści nazywali okręt jedynym „krążownikiem pancernym bez pasa pancernego”[12].

Uproszczony schemat uzbrojenia i opancerzenia (zakreskowane)

Pancerz wież i ich barbet był ze stali chromoniklowej. Wieże dział artylerii głównej miały kształt jajowaty w rzucie z góry, a ich ściany były nachylone pod kątem 8° od pionu. W przedniej części płyty pancerne miały grubość 230 mm, a w tylnej 190 mm i były przykręcone do podłoża grubości 20 mm stali konstrukcyjnej (dwa razy po 10 mm)[13]. Wypukły pancerz dachu wież miał grubość 25 mm i był przymocowany do stalowego dachu grubości również 25 mm. Na dachu były dwie opancerzone kopułki obserwacyjne dla dowódcy i celowniczego, chronione 100-milimetrowym pancerzem z przodu i 20-milimetrowym z innych stron. W tylnej ścianie wieży były przesuwane drzwi pancerne. Barbety pod wieżami, chroniące szyby podawania amunicji, miały kształt kielichów, o średnicy 4,34 m pod wieżą i 2,94 m na dole, na wysokości pokładu pancernego. W najniższej części między pokładem pancernym a mieszkalnym, barbety miały pancerz grubości 120 mm, wyżej – 175 mm[13]. Kazamaty ośmiu dział średniego kalibru były znacznie słabiej chronione, pancerzem grubości 52 mm na 20-milimetrowej (dwa razy 10 mm) stalowej podkładce, z przodu i po bokach[8]. Kazamaty miały duże otwory na lufy dział, lecz same działa były dodatkowo chronione półokrągłą tarczą grubości 54 mm. Góra, dół i tył kazamat ani ich szyby amunicyjne nie były chronione. Pancerz kazamat zapewniał więc jedynie częściową ochronę przed pociskami wybuchowymi lub pociskami mniejszych kalibrów, chociaż na większości krążowników pancernopokładowych artyleria nie była w ogóle chroniona[8].

Okręt miał ponadto pancerną wieżę dowodzenia, aczkolwiek była ona dość ciasna. Miała w przekroju formę owalu o ścianach wykonanych z cementowanej stali grubości 250 mm, na wysokość 1,63 m. Wyżej był cieńszy pancerz, z prostokątnymi otworami obserwacyjnymi, przykryty 25-milimetrowej grubości dachem. Podłoga miała grubość 30 mm, a rura komunikacyjna w dół od wieży dowodzenia (średnicy 50 cm) – grubość ścianek 100 mm[8]. Masa pancerza wynosiła ogółem 1114,8 t, w tym 645,45 t pokład pancerny, a 342,59 t – pancerz artylerii głównej[8].

Uzbrojenie[edytuj | edytuj kod]

Uzbrojenie główne stanowiły dwie armaty kalibru 240 mm model 1893, w jednodziałowych wieżach na dziobie i rufie[8]. Były to najcięższe działa montowane kiedykolwiek na francuskich krążownikach (ostatnie działa tego kalibru, lecz starszego i słabszego modelu, nosił krążownik „Duguesclin” ukończony w 1886 roku)[1]. Działa te miały lufy długości 40 kalibrów i strzelały pociskami o masie 144-170 kg. Wieże były połączone z szybami transportu amunicji, sięgającymi w głąb kadłuba. Były obracane silnikami elektrycznymi, a w celu obrotu były najpierw lekko unoszone za pomocą pompy hydraulicznej o napędzie elektrycznym. Także windy do transportu amunicji były elektryczne. Zastosowanie silników elektrycznych w takim zakresie zamiast maszyn parowych było nowością we flocie francuskiej (istniały także awaryjne mechanizmy ręczne)[8]. Kąt podniesienia dział wynosił początkowo od -5 do +20 stopni, lecz został po pierwszych doświadczeniach z eksploatacji ograniczony w 1901 roku do -2° – +10°[8][10]. Działa były podnoszone mechanizmem ręcznym. Zapas amunicji wynosił 85 pocisków na działo, z tego typowo 25 przeciwpancernych i 60 burzących (30 elaborowanych prochem i 30 elaborowanych melinitem). Można było też stosować szrapnele. Obsada działa liczyła 11 osób, z tego 6 miało miejsca w wieży. Wysokość osi działa dziobowego wynosiła 9,39 m, a rufowego – 8,58 m nad linią wodną[8].

Artylerię średnią stanowiło 12 dział kalibru 138,6 mm model 1893 o lufie długości 45 kalibrów[8]. Osiem z nich było umieszczonych w kazamatach, po cztery na burtę (wysokość luf nad linią wodną od 5,03 do 5,67 m), a pozostałe cztery w odkrytych stanowiskach z maskami przeciwodłamkowymi na pokładzie górnym na śródokręciu[14]. Działa te używały amunicji rozdzielnego ładowania (w odróżnieniu od dział tego kalibru wcześniejszych modeli). Kąt ostrzału wynosił 110° dla dział w kazamatach, 126° dla dziobowej pary dział na pokładzie i 140° dla rufowej[14]. Dzięki kształtowi kadłuba, zmniejszającego szerokość w kierunku dziobu i rufy, oraz schodkowemu usytuowaniu kazamat, cztery działa z kazamat mogły strzelać w kierunku dziobu i cztery w kierunku rufy. Kąt podniesienia dział wynosił od -6° do +20°. Amunicję dostarczało 10 wind (wspólne dla par dział na pokładzie), ponadto w kazamatach były po 24 naboje zapasu podręcznego[14].

Uzbrojenie pomocnicze stanowiło 12 dział 47 mm Hotchkiss o lufach długości 40 kalibrów oraz 6 dział 37 mm Hotchkiss[8]. Rozmieszczone były na dolnych i górnych skrzydłach nadbudówki dziobowej (4 × 47 mm i 4 × 37 mm), rufowej (4 × 47 mm i 2 × 37 mm) oraz na lekkim pokładzie łodziowym na śródokręciu (4 × 47 mm). Okręt przenosił także dwie armaty desantowe 65 mm model 1881 na lawecie lądowej[8].

Magazyny amunicji były pod pokładem pancernym i obejmowały dwie główne grupy magazynów: dziobową i rufową, 6 dalszych magazynów dla amunicji 138,6 mm i 3 dla amunicji małokalibrowej. Główne magazyny amunicyjne były chłodzone[14].

Uzbrojenie uzupełniały cztery burtowe wyrzutnie torped kalibru 450 mm, w tym dwie podwodne i dwie nadwodne. Nadwodne wyrzutnie torped były umieszczone w burtach na śródokręciu, w kulowym jarzmie, umożliwiającym wychylanie o 18° w kierunku dziobu i 55° w kierunku rufy[14]. Zapas do nich wynosił 4 torpedy, składowane o pokład niżej. Podwodne stałe wyrzutnie torped były umieszczone w burtach za wieżą dziobową, we wspólnym przedziale pod pokładem pancernym, wraz z torpedami zapasowymi. Wyrzutnie torped na okrętach tej wielkości nie były jednak przydatne w praktyce i w 1911 je zdemontowano[14].

Napęd, systemy i wyposażenie[edytuj | edytuj kod]

Okręt był napędzany maszynami parowymi, dla których parę dostarczało pięć dwustronnych kotłów cylindrycznych, o stosunkowo niewielkim ciśnieniu pary 10,5 at. Było to już przestarzałe rozwiązanie kotłów, o małej wydajności i dużej masie, lecz zostały one wybrane z uwagi na zalety, jak ekonomiczność, łatwą obsługę i małą wrażliwość na czystość wody[14]. Kotły miały powierzchnię rusztu 18,05 m² i powierzchnię ogrzewalną 90,25 m²; umieszczone były wzdłużnie. Po dwa kotły obok siebie znajdowały się w dwóch dziobowych kotłowniach, jedna za drugą, natomiast trzecia kotłownia z piątym kotłem była umieszczona nietypowo, za przedziałami maszynowni, między wałami śrub[14].

Normalny zapas paliwa – węgla wynosił 603 t, maksymalny – 950 t. Przy normalnym zapasie węgla zasięg wynosił 5638 mil morskich przy prędkości 10 węzłów lub 1250 Mm przy prędkości maksymalnej. Węgiel był składowany w dziesięciu zasobniach burtowych wzdłuż kotłowni i w jedenastej poprzecznej zasobni za tylną kotłownią oraz w ośmiu dodatkowych zasobniach nad pokładem pancernym[14]. Kotły były dostosowane do mieszanego opalania i okręt był także wyposażony w pomocnicze zbiorniki paliwa płynnego[14].

Napęd „D’Entrecasteaux” stanowiły dwie pionowe trzycylindrowe maszyny parowe potrójnego rozprężania (średnica cylindrów: 110 cm, 163 cm i 247 cm, skok tłoka 104 cm). Maszyny umieszczone były w dwóch maszynowniach znajdujących się obok siebie. Maksymalna ilość obrotów śrub wynosiła 94 obr./min do 100 obr./min przy forsowanym ciągu. Maszyny napędzały dwie trójłopatowe śruby średnicy 516 cm[14]. Na próbach, normalna moc indykowana siłowni wynosiła 8900 KM, a maksymalna – 14 500 KM[7].

Mechanizmy pomocnicze i wentylatory były elektryczne. Okręt miał stosunkowo dużą liczbę generatorów prądu – cztery parowe dynamomaszyny po 650 A i dwie po 350 A[11]. Napięcie sieci okrętowej wynosiło 80 V. „D’Entrecasteaux” miał 6 reflektorów średnicy 60 cm, z tego cztery mogły być chowane w kadłubie (w stewie dziobowej, rufowej i na śródokręciu w każdej z burt), a dwa umieszczane były na dachu nadbudówek dziobowej i rufowej, ewentualnie na platformach na masztach[11].

Okręt miał cztery kotwice dość starego już typu Admiralicji, o masie po 5480 kg[11]. Krążownik wyposażony był w 12 łodzi różnej wielkości, z tego jeden 11-metrowy kuter parowy i 8,9-metrowy parowy barkas, pozostałe były wiosłowe[11].

Załoga w służbie francuskiej liczyła etatowo 599 osób, w tym 16 oficerów i 8 aspirantów (podchorążych). Okręt mógł także zabierać dowódcę eskadry (zazwyczaj w stopniu kontradmirała) z kilkuosobowym sztabem. Według tradycyjnego schematu, marynarze mieli pomieszczenia w części dziobowej, oficerowie – w rufowej, admirał – na samej rufie[11].

Służba[edytuj | edytuj kod]

Przed I wojną światową[edytuj | edytuj kod]

Wkrótce po wejściu do służby, 6 kwietnia 1899 „D’Entrecasteaux” wyszedł z Tulonu przez Kanał Sueski na Daleki Wschód, przybywając 12 maja do Sajgonu we francuskich Indochinach, który był główną bazą marynarki francuskiej w koloniach[3]. 1 czerwca stał się okrętem flagowym Dywizjonu Dalekiego Wschodu kontradmirała Courrejolles’a (zastępując wycofany stary pancernik „Vauban”)[15][16]. W kwietniu 1900 okręt przeszedł dokowanie w Jokohamie w Japonii. Bezpośrednio po jego zakończeniu, w maju przeszedł ku wybrzeżom Chin, ogarniętych przez antyzachodnie powstanie bokserów. Od 31 maja, wysłany koleją oddział 74 marynarzy z „D’Entrecasteaux”, pod dowództwem kapitana Darcy, ochraniał europejskie ambasady w Pekinie, a drugi oddział pod dowództwem porucznika Paula Henry’ego ochraniał katedrę Beitang, w której schroniło się ok. 3000 chińskich chrześcijan i cudzoziemców. Podczas udanej obrony katedry 30 lipca zginęło jednak 13 marynarzy i porucznik Henry (na którego cześć nazwano później niszczyciel „Enseigne Henry”)[15]. 55 marynarzy z francuskich okrętów pod dowództwem porucznika Dougueta z działem 65 mm skierowano do ochrony francuskiej koncesji w Tiencinie[16]. Marynarze z krążownika wzięli następnie udział w międzynarodowej dwutysięcznej ekspedycji brytyjskiego wiceadmirała Edwarda Seymoura, która udała się 10 czerwca na odsiecz dzielnicy ambasad w Pekinie. Łącznie z trzech francuskich okrętów[f] w ekspedycji wzięło udział 160 marynarzy z jednym działem 65 mm, pod osobistym dowództwem dowódcy „D’Entrecasteaux” komandora de Marroles[15]. Oddział ten brał udział w walkach z powstańcami i wojskami chińskimi, usiłując dotrzeć do Pekinu, lecz ekspedycja nie osiągnęła celu. Po odwrocie do Tiencinu 26 czerwca, de Marroles dowodził znajdującymi się tam francuskimi siłami do 9 lipca, kiedy przekazał dowództwo przybyłemu z posiłkami pułkownikowi piechoty morskiej[10]. Według części publikacji, 17 czerwca oddziały z krążownika wzięły udział w ataku na forty Taku[17]. Według innych informacji, artyleria krążownika ostrzeliwała 17 czerwca chińskie pozycje[10], jednakże „D’Entrecasteaux” nie jest wymieniany wśród okrętów biorących udział w szturmie na forty Taku[18]. Na początku października „D’Entrecasteaux” został zastąpiony przez pancernik „Redoutable” i jego marynarze zakończyli udział w ekspedycji chińskiej. 5 października krążownik opuścił Taku i, odwiedzając po drodze porty japońskie, 1 grudnia powrócił do Sajgonu[10].

Z uwagi na ujawnioną konieczność wzmocnienia zamków dział 240 mm, zdecydowano wysłać okręt do Francji i 9 stycznia 1901 dotarł on przez Kanał Sueski do Tulonu, gdzie został wycofany do rezerwy (w roli okrętu flagowego na Dalekim Wschodzie zastąpił go krążownik „Amiral Charner”)[10]. We Francji z okrętu zszedł kadm. Courrejolles, a 8 lutego nowym dowódcą został komandor Louis Dartige du Fournet (do marca 1903 roku). Po remoncie artylerii i maszyn, 10 lipca 1901 „D’Entrecasteaux” wypłynął ponownie na Daleki Wschód i 8 sierpnia dotarł do Sajgonu, a następnie 22 sierpnia do Taku, zamieniając tam „Amirala Charnera” w roli okrętu kontradmirała Bayle’a[10]. Okręt następnie głównie krążył między portami Chin, Japonii i Indochin; a poza tym rejonem, 20 sierpnia 1902 w składzie eskadry odwiedził Władywostok. Z ciekawszych epizodów, 23 lutego 1902 krążownik przewiózł cesarza Annamu z rodziną z Tourane do Hanoi, a admiralska łódź francuskiego okrętu zwyciężyła w maju w Nagasaki w regatach z załogą z amerykańskiego krążownika „New Orleans[10]. 3 stycznia 1903 „D’Entrecasteaux” wypłynął do Francji i 2 lutego dotarł do Tulonu (unikając przy tym ćwiczebnego przechwycenia przez dwa francuskie krążowniki w cieśninie Bonifacio)[10]. 4 lutego z okrętu zszedł kadm. Bayle, po czym okręt został wycofany do rezerwy. Krążownik stał następnie w Tulonie i prowadzono na nim prace zmierzające do poprawienia chłodzenia komór amunicyjnych[19].

1 września 1905 „D’Entrecasteaux” został przywrócony do czynnej służby i 25 listopada wyszedł w rejs z Tulonu, skierowany tym razem do Dywizjonu Oceanu Indyjskiego. 17 grudnia dopłynął do Dżibuti, gdzie został okrętem flagowym dowódcy Dywizjonu, zastępując w tej roli krążownik „Infernet”[19]. Operował tam głównie z Diego Suarez na Madagaskarze. 13 lipca 1906 jednak został skierowany po raz trzeci do Indochin, docierając 15 sierpnia do Sajgonu, a 20 sierpnia został okrętem flagowym dowódcy Dywizjonu Dalekowschodniego kadm. Boisse[19]. 9 marca 1907 okręt wszedł na mieliznę na północny zachód od wyspy Hajnan w Zatoce Tonkińskiej, ale zdołał z niej zejść podczas przypływu, nie odnosząc przy tym większych uszkodzeń[19]. W maju 1907 brał udział w próbach uratowania krążownika „Chanzy”, który osiadł na mieliźnie, lecz nie były one skuteczne[19]. 20 grudnia 1907 nastąpiła zmiana osoby dowódcy Dywizjonu, którym został kadm. Perrin[20]. Poza tradycyjnym rejonem Chiny – Japonia – Indochiny, 10 marca 1908 r. okręt odwiedził Manilę, a 22 lipca ponownie Władywostok[20].

Po kolejnym roku kampanii na Dalekim Wschodzie, 25 października 1909 r. „D’Entrecasteaux” wypłynął z Sajgonu do Francji, przybywając do Tulonu 18 grudnia. Z okrętu zszedł tam kontradmirał Perrin, a 1 stycznia 1910 okręt odstawiono do rezerwy. Dopiero po roku, w styczniu 1911 rozpoczęto ograniczony remont połączony z niewielką modernizacją. M.in. zdemontowano wyrzutnie torped, zamontowano dalmierze Barr & Stroud i wyposażenie radiowe (w miejscu admiralskiego kambuza), wymieniono część poszycia[20]. 1 stycznia 1912 roku „D’Entrecasteaux” został przywrócony do służby, w charakterze okrętu flagowego Dywizjonu Szkolnego Morza Śródziemnego kontradmirała Sourrieu, i przystosowany do szkolenia specjalistów. Rolę okrętu flagowego Dywizjonu Szkolnego pełnił do 15 listopada 1913 (zastąpiony wówczas przez pancernik „Suffren”)[20]. W 1913 roku na próbach zdołał rozwinąć prędkość maksymalną 18,4 węzła[21]. Pod koniec tego roku odstawiono okręt do specjalnej rezerwy w Tulonie. Rozważano zastąpienie nim krążownika „Pothuau” w roli szkolnego okrętu artyleryjskiego, lecz nie doszło do realizacji tych planów[21].

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Widok Kanału Sueskiego – w centralnej części Wielkie Jezioro Gorzkie i na północ od niego jezioro Timsah

„D’Entrecasteaux” został przywrócony do służby w związku z mobilizacją francuską 29 lipca 1914 r. i 6 sierpnia przebazował z Tulonu na Maltę, gdzie wszedł w skład Armii Morskiej (Armée Navale)[17]. Został włączony do Dywizjonu Specjalnego kadm. Gabriela Darrieus, osłaniającego transporty wojsk z Afryki, przeformowanego 9 sierpnia na 2. Dywizjon drugiej linii[g]. W początkowym okresie I wojny światowej głównie patrolował na Morzu Śródziemnym, m.in. na północ od Korfu (od 25 sierpnia do 7 października oraz w listopadzie) i w Cieśninie Mesyńskiej (w grudniu 1914)[21]. W końcu grudnia 1914 skierowano go na wody Syrii (wchodzącej wówczas w skład Imperium Osmańskiego i obejmującej także Jordanię i Palestynę)[21]. 29 grudnia został włączony do Morskiego Dywizjonu Syrii (pod rozkazami brytyjskiego wiceadm. Richarda Peirse’a). Następnie, w związku z natarciem tureckim w kierunku Egiptu, „D’Entrecasteaux” dołączył do okrętów wspierających obronę Kanału Sueskiego i 26 stycznia 1915 zakotwiczył na Wielkim Jeziorze Gorzkim[22]. Atak tureckiej 4. Armii, rozpoczęty przed świtem 3 lutego, skupiający się głównie na kierunku jeziora Timsah, został odparty przy istotnym udziale artylerii francuskich okrętów: zakotwiczonego na Timsah starego pancernika obrony wybrzeżaRequin” oraz „D’Entrecasteaux”. Krążownik zakotwiczony był na północ od Wielkiego Jeziora Gorzkiego[17] i ostrzeliwał w dzień turecką piechotę i kawalerię, zmuszając je do odwrotu[22].

W lutym 1915 „D’Entrecasteaux” został włączony do 1. Dywizjonu nowo utworzonej 3. Eskadry, która zastąpiła Morski Dywizjon Syrii. Na krótko, od 21 lutego do 13 marca, podczas podróży z Bizerty do Port Saidu przez porty syryjskie, pełnił rolę okrętu flagowego dowódcy eskadry kontradmirała Dartige du Fournet[17][23]. Stacjonując od 12 marca w Port-Saidzie, głównie patrolował wody Syrii, m.in. Zatoki Aleksandretty. 27 marca krążownik zatopił pod Aleksandrettą niewielki żaglowiec, którego załoga wcześniej ostrzelała z karabinów łódź z krążownika wysłaną w celu inspekcji, zabijając marynarza[23]. W dniach 3-24 maja dozorował w Ismailia na Kanale Sueskim, po czym powrócił do służby u brzegów Syrii, patrolując też w sierpniu z Rodos[23]. 20 sierpnia 1915 „D’Entrecasteaux” wyszedł z Port Saidu na remont do Brestu – po raz pierwszy na atlantyckie wybrzeże Francji, dokąd dopłynął 3 września[23].

Po remoncie i krótkim pobycie w Lorient, powrócił następnie na Morze Śródziemne pod flagą kadm. de Spitza, docierając do Port Saidu 20 grudnia 1915[23]. Krążownik nadal patrolował u wybrzeży Turcji do 15 kwietnia 1916, kiedy zszedł z niego kadm. de Spitz (na „Pothuau”), a „D’Entrecasteaux” został wysłany na zachodnie Morze Śródziemne, przybywając 23 kwietnia do Oranu[23]. Patrolował następnie wybrzeże marokańskie, bazując w tamtejszych portach. 14 września został zmieniony przez krążownik „Lavoisier”, po czym został wysłany przez Kanał Sueski na Morze Czerwone. 17 października „D’Entrecasteaux” dotarł do Dżibuti, gdzie brał udział w pacyfikowaniu zamieszek między katolikami a muzułmanami. Pod koniec października został włączony (wraz z „Pothuau”) do dywizjonu brytyjskich krążowników bazującego w Dżuddzie, pod rozkazami kadm. Wemyssa[23]. Francuskie krążowniki głównie patrolowały w tym rejonie oraz działały na zachodnim Oceanie Indyjskim. 28 listopada 1916 „D’Entrecasteaux” wszedł na mieliznę u brzegów Somalii, lecz zdołał z niej zejść z pomocą brytyjskich okrętów. Na początku 1917 roku, w związku z obecnością na Oceanie Indyjskim niemieckiego rajdera „Wolf”, „D’Entrecasteaux” patrolował w Zatoce Adeńskiej, eskortował też konwoje z Morza Czerwonego na Madagaskar. 5 sierpnia wrócił na Morze Śródziemne, do Port Saidu, po czym został skierowany na Maltę w celu remontu drewnianego poszycia uszkodzonego podczas wejścia na mieliznę[23].

Po remoncie ukończonym 11 października 1917, „D’Entrecasteaux” przeszedł do Bizerty, gdzie został przystosowany do transportu wojsk i od listopada transportował żołnierzy Armii Wschodniej (Armée d’Orient) między Tarentem a Iteą w Grecji[23]. 12 grudnia w rejonie wyspy Atokos[17] był atakowany przez niemiecki okręt podwodny SM UC-38, który wystrzelił torpedę, lecz niecelnie (14 grudnia jego ofiarą padł służący w tej samej roli krążownik „Châteaurenault”)[23]. Jako transportowiec wojska „D’Entrecasteaux” służył podczas wojny do 20 czerwca 1918, kiedy nastąpiła awaria maszyny[24]. Dopiero 10 września 1918 rozpoczęto remont w Bizercie, trwający do początku grudnia. Tam okręt zastał koniec wojny. Od lutego do czerwca 1919 w dalszym ciągu przewoził zdemobilizowanych żołnierzy z Itei do Tarentu. 19 czerwca wyszedł z Tarentu, opuszczając po raz ostatni Morze Śródziemne, do Brestu, gdzie dotarł 2 lipca 1919. Został tam odstawiony do rezerwy i skierowany do remontu. W trakcie remontu, zdecydowano przystosować jego kotły do opalania paliwem płynnym[24].

Po remoncie, 5 września 1919 „D’Entrecasteaux” został przywrócony do służby, w skład Dywizjonu Szkolnego Oceanu Atlantyckiego w Breście. Od 1 kwietnia 1920 (po wycofaniu pancernika „Justice[24]), został okrętem flagowym dowódcy dywizjonu, kadm. Laugiera, następnie od 17 grudnia 1920 – kadm. Estienne’a[17]. Służył jako okręt szkolny m.in. dla sygnalistów, cieśli okrętowych i oficerów rezerwy[17]. Funkcję tę pełnił do 1 czerwca 1921, kiedy to został rozbrojony i odstawiony[17]. 17 maja 1922 zdecydowano o wycofaniu okrętu, lecz następnie podjęto decyzję o przekazaniu go Belgii[24]. 27 października 1922 skreślono go z listy floty francuskiej[25].

Służba w Belgii[edytuj | edytuj kod]

Belgia dopiero po I wojnie światowej przystąpiła do tworzenia marynarki wojennej, złożonej głównie z poniemieckich torpedowców. Dlatego wystąpiła do Francji o wypożyczenie okrętu, który mógłby służyć do celów szkoleniowych, a także mieszkalnych dla załóg okrętów[24]. W celu przekazania „D’Entrecasteaux”, przeprowadzono na okręcie remont i prace przystosowawcze w arsenale w Breście, polegające m.in. na usunięciu dział, zdjęciu śrub[25]. Zdemontowano dwa kotły, a jeden kocioł przeznaczony do celów pomocniczych zastąpiono na wniosek i na koszt strony belgijskiej przez nowocześniejszy kocioł wodnorurkowy Belleville z pancernika przybrzeżnego „Furieux”[25]. Po ukończeniu remontu, 24 maja 1923 „D’Entrecasteaux” został przeholowany przez holownik „Mastodonte” do Zeebrugge[25].

25 maja 1923 „D’Entrecasteaux” został przejęty przez marynarkę belgijską, w której służył jako hulk mieszkalny i szkolny, będąc zarazem największą jednostką floty. Jego służba jednak nie potrwała tam długo, gdyż w czerwcu 1926 roku rząd belgijski zdecydował rozwiązać marynarkę wojenną, polegając na armii lądowej i deklaracji neutralności[25]. Niepotrzebny już hulk został zwrócony Francji i w dniach 3-4 lutego 1927 został on na koszt strony belgijskiej przeholowany z Brugii do Cherbourga. Planowano sprzedać go na złom, lecz wówczas 28 lutego pojawiła się oferta zakupu przez stronę polską[25].

Służba w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Projekt zakupu zdeklasowanego krążownika powstał w Polsce w połowie lat 20. Miał on służyć jako okręt-baza dla tworzonego oddziału okrętów podwodnych[26]. Następnie zdecydowano także, że pomieści on Szkołę Specjalistów Morskich, przeniesioną w 1927 roku ze Świecia do Gdyni (kancelarię szkoły umieszczono czasowo na bocznokołowcu „Admirał Sierpinek”). Uzgodniono w tym celu zakup we Francji byłego krążownika pancernego „Desaix”, który musiał zostać najpierw pozbawiony maszyn i uzbrojenia[26]. Przed podpisaniem umowy jednak pojawiła się możliwość zakupu „D’Entrecasteaux”, który właśnie wrócił z Belgii i był już częściowo dostosowany do funkcji okrętu szkolnego, co pozwalało na zmniejszenie nakładów. 7 marca 1927 dawny krążownik został zakupiony przez Polskę na warunkach wypracowanych dla „Desaix”[25] (według niektórych publikacji, po cenie złomu[26]). Łączny koszt wyniósł 2 822 000 franków, w tym kadłub: 1 200 000 franków, wyposażenie dodatkowe: 1 282 745 franków i holowanie: 350 000[25]. Cena miała być pokryta z kredytu zbrojeniowego uzyskanego we Francji[25]. Pierwszym dowódcą na czas rejsu do Polski został kmdr Jerzy Łątkiewicz (szef polskiej Bazy Morskiej w Cherbourgu)[26].

Hulk ORP „Bałtyk” jeszcze z kapami na kominach i żurawikami. Widoczny luk reflektora w stewie dziobowej.
Słabo widoczna sylwetka „Bałtyka” w gdyńskim porcie

30 lipca 1927 nastąpiło podniesienie na okręcie polskiej bandery w Cherbourgu. Kierownictwo Marynarki Wojennej nadało okrętowi nazwę „Król Władysław IV”[27], którego imieniem nazwane były dawne koszary szkoły w Świeciu[h]. 30 lipca 1927 okręt wyszedł z Cherbourga na holu holowników „Mammouth” i „Pingouin”[26], po czym, płynąc przez Kanał Kiloński, dotarł do Gdyni 11 sierpnia[28].

17 września 1927 generał dywizji Daniel Konarzewski w zastępstwie Ministra Spraw Wojskowych „nabytemu we Francji, zdeklasyfikowanemu krążownikowi o tymczasowej nazwie «Władysław IV»” nadał nazwę: ORP „Bałtyk” i wcielił go w skład marynarki wojennej z dniem 30 lipca 1927[29]. Zmiana nazwy miała wynikać z obaw, że królewska nazwa przyczyni się do wzmocnienia pozycji monarchistów w Polsce[28].

Wkrótce po przybyciu do Gdyni okręt został skierowany na remont do niemieckiej Stoczni Gdańskiej. Po jego powrocie do Gdyni 26 czerwca 1928, dalsze prace prowadziły Warsztaty Portowe Marynarki Wojennej[28]. W sierpniu 1928 roku w apartamentach admiralskich na „Bałtyku” zamieszkał podczas pobytu w Gdyni Prezydent RP Ignacy Mościcki, lecz przeniósł się następnie na statek „Gdynia” (według relacji, z powodu insektów na okręcie)[30]. Jeszcze raz „Bałtyk” był dokowany w Gdańsku w celu zdjęcia miedzianego poszycia i części miedzianych rurociągów i ostatecznie powrócił do Gdyni 7 grudnia 1928. Według niektórych relacji, miedziane blachy (zdjęte z uwagi na ryzyko korozji galwanicznej zacumowanych obok jednostek) stanowiły część zapłaty za koszty dokowania[28]. Z innych zmian, przede wszystkim zdjęto obie wieże artyleryjskie, wyremontowano niektóre instalacje (m.in. instalację ogrzewania), zdemontowano i zaślepiono zawory denne[28]. Usunięto większość szalup, a z rufy galeryjkę admiralską[31]. Według niektórych relacji, oprócz wież artyleryjskich, zdemontowano wieżę dowodzenia[28], lecz nie potwierdzają tego zdjęcia (pancerna wieża dowodzenia była elementem konstrukcji nadbudówki dziobowej). Pozostawiono maszyny i istniejące kotły, aczkolwiek sprawny był tylko kocioł pomocniczy (jeden z kotłów przeznaczono później na zbiornik wody pitnej[30]). Przystosowano dalej wnętrze do celów szkolno-mieszkalnych: na dolnym pokładzie zorganizowano pomieszczenia mieszkalne Szkoły, a na bateryjnym sale wykładowe i gabinety. W pomieszczeniu dziobowym utworzono szkolny warsztat mechaniczny[28]. Pewne prace adaptacyjne były prowadzone aż do końca służby[30]. Podczas remontu w 1932 roku w Stoczni Gdańskiej usunięto kapy z kominów, większość ciężkich żurawików do łodzi i kotwice z dziobu[32]. Okręt był zakotwiczony przed wejściem do basenu nr X na Oksywiu, stając się stałym elementem krajobrazu gdyńskiego portu[30]. Komunikację z lądem zapewniał barkas przeciągany na linie[30].

Z uzbrojenia, „Bałtyk” posiadał jedynie 6 działek 47mm Hotchkiss wz.85 używanych jako salutacyjne[28]. Pod koniec lat 20. rozważano przekształcenie „Bałtyka” w pływającą baterię przeciwlotniczą chroniącą Oksywie, uzbrojoną w 8 zakupionych w tym czasie we Francji armat kalibru 75 mm wz.1924 na podstawach morskich, lecz zrezygnowano z tego pomysłu, m.in. z powodu obaw utraty wszystkich dział w razie zbombardowania okrętu (z dział tych ostatecznie utworzono 1 i 2 Morski Dywizjon Artylerii Przeciwlotniczej)[28].

Szkoła Specjalistów Morskich, przeniesiona do Gdyni 1 września 1927, została ulokowana na „Bałtyku” dopiero na początku 1929 roku, od półrocza roku szkolnego 1928/29. Umieszczono też na nim mesę oficerską i kancelarię szkoły[30]. 1 kwietnia 1930 „Bałtyk” wszedł w skład Dywizjonu Szkolnego jako siedziba Szkoły Specjalistów Morskich (od 1 czerwca 1935 – Centrum Wyszkolenia Specjalistów Floty) i okręt szkolny grupy ogólnopokładowej. Wykorzystywany był też przez grupę techniczną[33]. Prowadzono na nim kursy dla marynarzy specjalistów i podoficerów oraz kursy aplikacyjne dla podporuczników. Na pokładzie okrętu odbywały się uroczyste promocje podporuczników i specjalistów morskich – pierwsza promocja oficerska miała miejsce 15 sierpnia 1928[30].

ORP „Bałtyk” pełnił także funkcje reprezentacyjne, będąc okrętem flagowym kolejnych dowódców Floty[33]. Na jego pokładzie przyjmowano dowódców okrętów zagranicznych wizytujących Gdynię[33].

Przed wybuchem wojny, latem 1939 roku powstał pomysł wykorzystania blach pancernych z „Bałtyka” do umocnień Lądowej Obrony Wybrzeża, lecz okazało się to niecelowe[33] (należy pamiętać, że główny pokład pancerny wykonany był z miękkiej stali). Nie jest do końca wyjaśniona kwestia uzbrojenia – według niektórych relacji, ustawiono na „Bałtyku” dwie armaty 75 mm i zamieniono działka salutacyjne na bojowe kalibru 47 mm[33]. Brak jest jednak źródeł potwierdzających uzbrojenie okrętu w działa 75 mm oraz wskazujących na ich typ (przy tym, wszystkie 12 zakupionych dział przeciwlotniczych wz.1924 używanych było na stanowiskach lądowych w składzie 1. i 2. MDAPlot). M. Twardowski podaje również w wątpliwość wymianę działek 47 mm, zwracając uwagę, że także do celów salutacyjnych używano działek tego samego modelu Hotchkiss wz.85, a działka tego modelu użyte na lądzie prawdopodobnie pochodziły z magazynów w Modlinie (być może błędnie uważano je za działka z „Bałtyka”)[33].

Po wybuchu II wojny światowej, 1 września 1939 podczas południowego nalotu niemieckich bombowców na port, „Bałtyk” został trafiony bombą w nadbudówkę rufową po prawej stronie, co wywołało niewielki pożar[33]. Według publikacji, w kolejnych dniach załoga okrętu brała udział w odpieraniu ataków lotniczych[33]. Z uwagi na niecelowość obrony okrętu, stanowiącego znaczny cel, został on 11 września opuszczony przez załogę, która dołączyła do obrońców Kępy Oksywskiej. 16 lub 17 września jeszcze był ostrzeliwany przez Niemców z lądu i morza, którzy zdobyli okręt w porcie 19 września[33]. Przez pewien czas „Bałtyk” był używany przez Niemców jako hulk mieszkalny, po czym został złomowany. Najczęściej spotyka się wersję o złomowaniu okrętu w Gdańsku w 1942 roku[27], lecz według jednej z relacji, od połowy 1940 roku do lata 1941 roku, był on rozbierany przy obecnym Nabrzeżu Jugosłowiańskim w Gdyni, a być może do Gdańska zostały przeholowane resztki okrętu[33].

Dowódcy w polskiej służbie[33][edytuj | edytuj kod]

  • kmdr Jerzy Łątkiewicz: 16 lipca 1927 – 13 sierpnia 1927
  • kmdr ppor. Włodzimierz Steyer: 13 sierpnia 1927 – 22 września 1927
  • kmdr por. Adam Mohuczy: 22 września 1927 – 4 maja 1929
  • kpt. mar. Arkadiusz Kisiel-Zahorański: 1929-1930
  • kpt. mar. Witold Nabrocki: 1930-1932
  • kpt. mar. Stefan Gebethner: 1932-1933
  • kmdr ppor. Jerzy Kłossowski: 1933-1934
  • kpt. mar. Jerzy Boreyko (prawdopodobnie): 1934-1935[i]
  • kpt. mar. Jerzy Umecki (p.o).: 1935
  • kpt. mar. Aleksander Hulewicz: 1935-1936
  • kpt. mar. Józef Danyluk: 1936-1937
  • kpt. mar. Wiktor Łomidze: 1937-1938
  • kpt. mar. Antoni Kremer: 1939?[i]
Kotwica z „Bałtyka” jako Pomnik Marynarzom Polskiej Marynarki Handlowej w Gdyni
Kotwica przed budynkiem Wydziału Nawigacji WSM w Gdyni

Zachowane elementy okrętu[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Oprócz ministra marynarki, wpływ na kształt floty miały organy doradcze: Rada Najwyższa (do 1890 Rada Admiralicji) i Rada Prac Marynarki Wojennej, a decydujący głos miał parlament (Izba Deputowanych), przyznający środki budżetowe. M. Twardowski, Krążownik... Pod czterema banderami (1), s. 51.
  2. Jako krążownik pancerny (croiseur cuirassé) „D’Entrecasteaux” był nawet opisany na rysunkach stoczniowych (np. w D. Jakimowicz, Kriejsier..., s. 8) oraz bywał tak określany we wspomnieniach z epoki (np. Jean de Ruffi de Pontevès: Souvenirs de la colonne Seymour: les marins en Chine, Paris, 1903).
  3. Spośród krążowników I klasy, od końca XIX wieku budowano we Francji jedynie duże krążowniki pancerne oraz dwa wyjątkowe krążowniki pancernopokładowe przeznaczone do działań rajderskich (zwalczania żeglugi) – „Guichen” i „Châteaurenault”. M. Twardowski, Krążownik... Pod czterema banderami (1), s. 51-52.
  4. D. Jakimowicz (op.cit.) określa pokłady od dołu jako pancerny, mieszkalny, bateryjny (poziom kazamat), natomiast na planach stoczniowych są oznaczone jako pancerny, bateryjny (Pont Batterie) i załogowy (Pont des gaillards).
  5. Poszycie zewnętrzne kadłuba w rejonie koferdamów było z dwóch warstw po 10 mm, a ich wzdłużna gródź podłużna była z dwóch warstw po 20 mm. D. Jakimowicz: Kriejsier..., ss.6-7
  6. „D’Entrecasteaux”, krążownik „Jean Bart” i kanonierka „Surprise” – Jean de Ruffi de Pontevès: Souvenirs de la colonne Seymour: les marins en Chine.
  7. W składzie 2. Dywizjonu pozostawał z pancernikami „Jauréguiberry” (flagowy), „Bouvet”, „Charlemagne” i krążownikami „Cassard” i „Cosmao”. D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 25.
  8. Według wspomnień ówczesnego zastępcy dowódcy, kmdr ppor Włodzimierza Steyera, Francuzi sami wykonali nazwę okrętu na rufie, o brzmieniu: „Kral Wladyslaw IV” i dopiero przed wejściem do Kanału Kilońskiego wymieniono mosiężne litery na dorobione prawidłowe. M. Twardowski, Krążownik... Pod czterema banderami (2), s. 56.
  9. a b Wątpliwości w publikacji M. Twardowski: „Krążownik...(2), Morza, Statki i Okręty nr 1/1997, s. 59.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Robert Gardiner, Roger Chesneau, Eugene Kolesnik: Conway’s All The World’s Fighting Ships 1860-1905. Annapolis, Md.: Naval Institute Press, 1979, s. 312 (ang.).
  2. a b c d Jean Labayle Couhat: French Warships of World War I, Ian Allan Ltd: 1974, s. 67, ​ISBN 0-7110-0445-5(ang.).
  3. a b c d e f g h i j k l m M. Twardowski, Krążownik... Pod czterema banderami (1), s. 50-52.
  4. a b c D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 3-5.
  5. a b c d D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 18.
  6. L'Amiral d’Entrecasteaux site netmarine.net
  7. a b c D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 19.
  8. a b c d e f g h i j k l D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 9-10.
  9. D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 2.
  10. a b c d e f g h i j D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 21-23.
  11. a b c d e f g h D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 14-15.
  12. a b c d e f g h D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 6-7.
  13. a b c d e f g D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 8.
  14. a b c d e f g h i j k D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 12-13.
  15. a b c D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 20.
  16. a b Jean de Ruffi de Pontevès: Souvenirs de la colonne Seymour: les marins en Chine, Paris, 1903 (fr.).
  17. a b c d e f g h M. Twardowski, Krążownik... Pod czterema banderami (1), s. 53.
  18. Jan Gozdawa-Gołębiowski, Od wojny krymskiej do bałkańskiej, Gdańsk: Wydaw. Morskie, 1985, s. 302-303, ISBN 83-215-3259-4, OCLC 830182417.
  19. a b c d e D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 24.
  20. a b c d D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 25.
  21. a b c d D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 26.
  22. a b D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 27.
  23. a b c d e f g h i j D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 28.
  24. a b c d e D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 29.
  25. a b c d e f g h i D. Jakimowicz: Kriejsier..., s. 30-31.
  26. a b c d e M. Twardowski, Krążownik... Pod czterema banderami (2), s. 56.
  27. a b Neumann 2013 ↓, s. 213.
  28. a b c d e f g h i M. Twardowski, Krążownik... Pod czterema banderami (2), s. 57.
  29. Dziennik Rozkazów Ministra Spraw Wojskowych Nr 26 z 17 września 1927 r., poz. 328.
  30. a b c d e f g M. Twardowski, Krążownik... Pod czterema banderami (2), s. 58.
  31. Borowiak 2016 ↓, s. 29.
  32. Borowiak 2016 ↓, s. 46.
  33. a b c d e f g h i j k l M. Twardowski, Krążownik... Pod czterema banderami (2), s. 59-60.
  34. a b Kotwica z Gdyni. „Morze, Statki i Okręty”. 1/2008. s.81
  35. a b Kotwice ORP Bałtyk. „Morze, Statki i Okręty”. 7-8/2013. s.81

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Maciej Neumann: Flota II Rzeczypospolitej i jej okręty. Łomianki: LTW, 2013. ISBN 978-83-7565-309-0.
  • Marek Twardowski. Krążownik pancernopokładowy D’Entrecasteaux. Pod czterema banderami (1). „Morza, Statki i Okręty”. 3/1996. 
  • Marek Twardowski. „Krążownik pancernopokładowy” Bałtyk. Pod czterema banderami (2). „Morza, Statki i Okręty”. 1/1997. 
  • D. Jakimowicz. Kriejsier-stacjoner 1-go kłassa D’Entrecasteaux (Крейсер-стационер 1-го класса Д'Антркасто). „Morskaja Kollekcija” (ros.). 
  • Mariusz Borowiak: ORP Bałtyk. Edipresse Polska S.A., 2016, seria: Wielki Leksykon Uzbrojenia. Wrzesień 1939. Tom 89. ISBN 978-83-7945-313-9.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]