Partia Republikańska (Stany Zjednoczone)

Partia Republikańska
Republican Party
Państwo	Stany Zjednoczone
Skrót	GOP
Przewodniczący	Joe Gruters
Data założenia	28 lutego 1854
Adres siedziby	310 First Street SE Washington, D. C. 20003
Ideologia polityczna	konserwatyzm, konserwatywny liberalizm, narodowy konserwatyzm
Poglądy gospodarcze	liberalizm gospodarczy
Liczba członków	30 000 000
Członkostwo; międzynarodowe	Międzynarodowa Unia Demokratyczna
Młodzieżówka	Młodzi Republikanie
Barwy	czerwień
Obecni posłowie	218/435;
Obecni senatorowie	53/100;
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Wiadomości w Wikinews
	Strona internetowa

Zobacz też: Komitet Krajowy Partii Republikańskiej.

Partia Republikańska (ang. Republican Party) – amerykańska konserwatywna partia polityczna założona w 1854. Jedna z dwóch głównych sił politycznych w Stanach Zjednoczonych, obok Partii Demokratycznej. Potocznie: „Grand Old Party” (GOP) lub Republikanie.

Pierwotnie powstała kilka lat przed wojną secesyjną jako ugrupowanie abolicjonistyczne, w XIX wieku popierali ją mieszkańcy północnej i zachodniej części USA (obecnie Republikanie dominują zaś na Południu). Pierwszym prezydentem z jej ramienia był Abraham Lincoln. Partia Republikańska od XX w. uchodzi za konserwatywną partię Amerykanów rasy białej należących do klasy średniej i klasy wyższej^[1], aczkolwiek jeszcze w latach 50. XX w. była progresywna, czego przykładem było zniesienie segregacji rasowej (Brown kontra urząd edukacji w Topeka)^[2].

Współcześni Republikanie są konserwatystami w kwestiach społecznych, w ekonomii opowiadają się za minimalną ingerencją państwa w gospodarkę, są bliscy neoliberalizmowi. Partia na ogół określana jest mianem centroprawicowej, natomiast po ataku na Kapitol Stanów Zjednoczonych przez zwolenników Donalda Trumpa część komentatorów politycznych i członków GOP określiła Partię Republikańską mianem skrajnie prawicowej^[3]^[4]^[5].

Historia

Początki partii sięgają okresu sprzed wojny secesyjnej, kiedy to rósł w siłę ruch przeciwników niewolnictwa. Niektórzy z nich szukali metod politycznej walki z tym zjawiskiem. Nie znajdując poparcia u żadnej z liczących się ówcześnie sił politycznych (Partii Demokratycznej i Partii Wigów), założyli w 1840 roku własną Partię Wolności. Wkrótce organizacje przeciwników niewolnictwa zaczęły zwalczać niewolnictwo na terenie samych Stanów Zjednoczonych. Powstała Partia Wolnej Ziemi (Free Soil Party). Podobne organizacje pojawiały się i znikały, prowadziły jednak do wykrystalizowania się postaw i programów.

W latach 50. XIX wieku doszło do upadku systemu politycznego. Zniknęła Partia Wigów i doszło do rozłamu w Partii Demokratycznej^[6].

Wskutek sporu wokół Ustawy o Kansas i Nebrasce (rok 1854) pojawiła się Partia Republikańska. Ustawa przewidywała bowiem, że kwestia niewolnictwa w tych dwóch stanach zostanie pozostawiona do rozstrzygnięcia mieszkańcom tych stanów. Wywołało to wściekłość abolicjonistów, gdyż łamało postanowienia Układu z 1820 roku, kiedy to ustalono, że niewolnictwo na tych terytoriach będzie zakazane. Przeciwnicy niewolnictwa odbyli w związku z tą sprawą szereg spotkań, które uznawane są za początki Partii Republikańskiej^[7].

Początkowo Partia Republikańska gromadziła protestantów, robotników, biznesmenów, rolników i po wojnie secesyjnej, również czarnych byłych niewolników. W tamtym czasie partia nie cieszyła się dużym poparciem na południu Stanów Zjednoczonych, które przez niezgodę na zniesienie niewolnictwa, częściej wybierali Partię Demokratyczną.

Republikanie już w 1856 roku wystawili swojego kandydata w wyborach prezydenckich. John C. Frémont zdobył 33% głosów.

Cztery lata później Partia Republikańska była jedną z głównych sił politycznych w kraju. Zdobycie tej pozycji ułatwiła jej sytuacja w kraju. Partia Wigów zniknęła ze sceny, a Partia Demokratyczna była głęboko podzielona.

Pierwszym prezydentem z ramienia Partii Republikańskiej został Abraham Lincoln, który swoją popularność zawdzięczał między innymi zwycięstwie w wojnie secesyjnej. Po secesji Południa, Republikanie zdobyli większość w rządzie, a po wojnie secesyjnej uzyskali trwałą przewagę i mogli samodzielnie sprawować władzę mniej więcej do końca XIX wieku. Po Wielkim kryzysie w 1929 roku, Republikanie stracili większość w Kongresie, a Partia Demokratyczna zyskała przewagę dzięki koalicji poparcia Nowego Ładu. Okres ten trwał do 1964 roku.

Po wprowadzeniu ustawy o prawach obywatelskich w 1964 roku, główne poparcie dla Partii Republikańskiej przesunęło się z północy na południe kraju. Wyborcami Republikanów zostali w dużej mierze biali Amerykanie, przywiązani do tradycji i religii, co objawiało się między innymi w poparciu Partii Republikańskiej dla ruchu antyaborcyjnego. Konserwatyzm w partii ugruntowały dodatkowo dwie kadencje Ronalda Reagana.

Od tamtego czasu partia ta pozostaje jedną z dwóch najważniejszych organizacji politycznych w USA. Według badań ankietowych Instytutu Gallupa identyfikację z Partią Republikańską w latach 1988–2013 deklarowało od 25 do 34 proc. Amerykanów^[8].

Większość prezydentów w historii Stanów Zjednoczonych pochodziło z Partii Republikańskiej (łącznie 19 prezydentów), wliczając w to obecnego prezydenta USA, Donalda Trumpa. W 2025 roku partia dysponuje większością zarówno w Senacie, jak i Izbie Reprezentantów Stanów Zjednoczonych. Dodatkowo, sześciu z dziewięciu członków Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych zostało mianowanych przez prezydentów z ramienia tej partii.

Program polityczny

Wśród Republikanów można wyróżnić cztery grupy ideowe: liberałów (w znaczeniu amerykańskim; stanowią oni większość tzw. Republikanów tylko z nazwy), konserwatywnych liberałów, konserwatystów i neokonserwatystów. Od czasów rządów prezydenta Ronalda Reagana dominuje ta druga grupa. Republikanie popierają:

wolny rynek,
niskie podatki,
walkę z monopolami,
mniej ograniczeń dla wielkich korporacji,
walkę z przestępczością,
prawo do posiadania broni palnej dla każdego,
ograniczenie wydatków na pomoc socjalną,
rozwój armii,
walkę z terroryzmem.

Partia Republikańska bardziej niż Partia Demokratyczna akcentuje przywiązanie do wartości chrześcijańskich, np. Republikanie sprzeciwiają się legalizacji aborcji, eutanazji, narkotyków czy związków homoseksualnych. Są za tym, żeby powrócić do poprzedniego porządku odnośnie do modlitw w szkołach publicznych, tzn. modlitwy powinny być organizowane przez same szkoły. Republikanie sprzeciwiają się również większemu napływowi nielegalnych imigrantów do USA. Są też zwolennikami surowego, prostego prawa, np. stosowania kary śmierci. Uważają, że przestępców należy surowo karać, co ma samo w sobie odstraszać od popełniania przestępstw.

Obecne kierownictwo

Michael Whatley – szef Komitetu Krajowego
Mike Johnson – Spiker Izby Reprezentantów
Steve Scalise – lider większości w Izbie Reprezentantów
John Thune – lider większości w Senacie

Prezydenci z ramienia Partii Republikańskiej

Osobny artykuł: Prezydenci Stanów Zjednoczonych.

Imię i nazwisko	Stan	Od	Do
Abraham Lincoln	Illinois	4 marca 1861	15 kwietnia 1865
Ulysses S. Grant	Illinois	4 marca 1869	4 marca 1877
Rutherford B. Hayes	Ohio	4 marca 1877	4 marca 1881
James A. Garfield	Ohio	4 marca 1881	19 września 1881
Chester A. Arthur	Nowy Jork	19 września 1881	4 marca 1885
Benjamin Harrison	Indiana	4 marca 1889	4 marca 1893
William McKinley	Ohio	4 marca 1897	14 września 1901
Theodore Roosevelt	Nowy Jork	14 września 1901	4 marca 1909
William H. Taft	Ohio	4 marca 1909	4 marca 1913
Warren G. Harding	Ohio	4 marca 1921	2 sierpnia 1923
John C. Coolidge Jr.	Massachusetts	2 sierpnia 1923	4 marca 1929
Herbert C. Hoover	Kalifornia	4 marca 1929	4 marca 1933
Dwight D. Eisenhower	Pensylwania	20 stycznia 1953	20 stycznia 1961
Richard M. Nixon	Kalifornia	20 stycznia 1969	9 sierpnia 1974
Gerald R. Ford Jr.	Michigan	9 sierpnia 1974	20 stycznia 1977
Ronald W. Reagan	Kalifornia	20 stycznia 1981	20 stycznia 1989
George H.W. Bush	Teksas	20 stycznia 1989	20 stycznia 1993
George W. Bush	Teksas	20 stycznia 2001	20 stycznia 2009
Donald J. Trump	Floryda (do 2019 Nowy Jork)	20 stycznia 2017	20 stycznia 2021
Donald J. Trump	Floryda	20 stycznia 2025

Urzędujący gubernatorzy stanów z ramienia Partii Republikańskiej

Osobny artykuł: Gubernatorzy stanów i terytoriów Stanów Zjednoczonych.

Stan	Gubernator	Od
Alabama	Kay Ivey	10 kwietnia 2017
Alaska	Mike Dunleavy	3 grudnia 2018
Arkansas	Sarah Huckabee Sanders	10 stycznia 2023
Dakota Południowa	Larry Rhoden	25 stycznia 2025
Dakota Północna	Kelly Armstrong	15 grudnia 2024
Floryda	Ron DeSantis	8 stycznia 2019
Georgia	Brian Kemp	14 stycznia 2019
Idaho	Brad Little	7 stycznia 2019
Indiana	Mike Braun	13 stycznia 2025
Iowa	Kim Reynolds	24 maja 2017
Karolina Południowa	Henry McMaster	24 stycznia 2017
Luizjana	Jeff Landry	8 stycznia 2024
Missisipi	Tate Reeves	14 stycznia 2020
Missouri	Mike Kehoe	13 stycznia 2025
Montana	Greg Gianforte	4 stycznia 2021
Nebraska	Jim Pillen	5 stycznia 2023
Nevada	Joe Lombardo	2 stycznia 2023
New Hampshire	Kelly Ayotte	9 stycznia 2025
Ohio	Mike DeWine	14 stycznia 2019
Oklahoma	Kevin Stitt	14 stycznia 2019
Teksas	Greg Abbott	20 stycznia 2015
Tennessee	Bill Lee	19 stycznia 2019
Utah	Spencer Cox	4 stycznia 2021
Vermont	Phil Scott	5 stycznia 2017
Wirginia Zachodnia	Patrick Morrisey	13 stycznia 2025
Wyoming	Mark Gordon	7 stycznia 2019