Theodore Roosevelt

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Theodore Roosevelt
T Roosevelt.jpg
Prezydent Theodore Roosevelt
Data i miejsce urodzenia 27 października 1858
Nowy Jork
Data i miejsce śmierci 6 stycznia 1919
Oyster Bay
26. prezydent Stanów Zjednoczonych
Okres od 14 września 1901
do 4 marca 1909
Przynależność polityczna Partia Republikańska
Wiceprezydent Charles Warren Fairbanks
Poprzednik William McKinley
Następca William Taft
wiceprezydent Stanów Zjednoczonych
Okres od 4 marca 1901
do 14 września 1901
Poprzednik Garret Hobart
Następca Charles Warren Fairbanks
gubernator stanu Nowy Jork
Okres od 1 stycznia 1899
do 1 stycznia 1901
Poprzednik Frank S. Black
Następca Benjamin Barker Odell
Theodore Roosevelt Signature.svg
Theodore Roosevelt z rodziną (1903)
Theodore Roosevelt w stroju masońskim

Theodore Roosevelt (ur. 27 października 1858 w Nowym Jorku, zm. 6 stycznia 1919 w Oyster Bay) – dwudziesty szósty prezydent USA (1901-1909), laureat Pokojowej Nagrody Nobla za rok 1906.

Młodość i edukacja[edytuj | edytuj kod]

Theodore Roosevelt urodził się 27 października 1858 roku w Nowym Jorku, jako syn kupca Theodora Roosevelta seniora i jego żony Marthy Bulloch[1]. Miał troje rodzeństwa[1]. We wczesnych latach życia często chorował, a ataki astmy uniemożliwiały mu uczęszczanie do szkoły[2]. Pobierał naukę prywatnie, w domu, przygotowując go do studiów[2]. Następnie wstąpił na Harvard University, który ukończył w 1880 roku[2]. W tym samym roku rozpoczął także roczne studia prawnicze na Columbia University[2].

Kariera polityczna[edytuj | edytuj kod]

Zaraz po ukończeniu studiów został wybrany do legislatury stanowej Nowego Jorku, gdzie zasiadał w latach 1882-1884[3]. Po śmierci żony i matki wyjechał do Północnej Dakoty, gdzie przez dwa lata pracował fizycznie i polował, by zapomnieć o utracie rodziny[3]. W 1886 powrócił do Nowego Jorku i ubiegał się o stanowisko burmistrza, lecz przegrał[3]. Rok wcześniej został członkiem komisji reformującej służbę cywilną, w której zasiadał zarówno podczas rządów administracji Harrisona, jak i Clevelanda[4]. Roosevelt działał w Partii Republikańskiej i kiedy ich kandydat, William McKinley został prezydentem, mianował Roosevelta zastępcą sekretarza marynarki wojennej[4]. Kiedy zatonął pancernikMaine”, stanowczo agitował za wypowiedzeniem Hiszpanii wojny[4]. W 1898 wystąpił z rządu i zorganizował grupę, zwaną Bezwzględnymi Jeźdźcami, którzy udali się walczyć na froncie[4]. 11 lipca 1898 Roosevelt uzyskał stopień podpułkownika i wkrótce potem powrócił do Nowej Jorku[5].

Po powrocie do miasta kandydował w wyborach na gubernatora Nowego Jorku i zwyciężył[5]. Funkcję tę pełnił od 1899 do 1901 roku[5]. Jego popularność była na tyle wysoka, że działacze republikańscy chcieli przyznać mu nominację na wiceprezydenta[5]. Bossowie partyjni obawiali się jego popularności i niezależności, dlatego też chcieli aby objął on ceremonialną funkcję, bez realnego wpływu na władzę[5]. Na konwencji w Filadelfii uzyskał nominację, podczas gdy kandydatem na prezydenta był ubiegający się o reelekcję William McKinley[6]. Duet republikański wygrał wybory prezydenckie i Roosevelt został wiceprezydentem 4 marca 1901 roku[6]. Pół roku później, Leon Czolgosz dokonał zamachu na życie McKinleya[6]. Roosevelt, przebywając na polowaniu w Adirondacks, 13 września otrzymał informację, że prezydent jest ranny i bliski śmierci[6]. Dzień później wiceprezydent dotarł do Buffalo, lecz McKinley już nie żył[6]. Wobec tego, Roosevelt został zaprzysiężony jako nowy prezydent[6].

Prezydentura[edytuj | edytuj kod]

Obejmując urząd, Roosevelt zapewniał, że będzie kontynuował politykę McKinleya[6]. Na początku kadencji, w Stanach Zjednoczonych formowały się ruchy robotnicze żądające od pracodawców praw pracowniczych[6]. W całym kraju miały miejsce masowe strajki i protesty przeciw niesprawiedliwości społecznej i wyzyskowi ludzi pracy przez kapitalistyczny establishment[6]. Aby uspokoić nastroje, Roosevelt starał się przekonać reprezentantów kapitału, do pewnych ustępstw na rzecz strajkujących, jednocześnie zapewniając biznesmenów o swoim poparciu[7]. Jego gabinet wytoczył proces Johnowi Morganowi, właścicielowi Northern Security Company, który poprzez wykup trzech towarzystw kolejowych, zmonopolizował koleje w północno-zachodniej części kraju[7]. W 1904 roku Sąd Najwyższy wydał wyrok, nakazujący rozwiązanie spółki Morgana[7].

W 1903 roku prezydent powołał Departament Handlu i Pracy, którego częścią było m.in. Biuro Korporacji[8]. Miało ono za zadanie prześwietlać czy wielkie firmy postępują zgodnie z prawem, a jego pierwszym prezesem został sekretarz Williama McKinleya, George Cortelyou[8]. Zdając sobie sprawę, ze niechętny, kapitalistyczny świat biznesu, może znacznie utrudniać wykonywanie obowiązków, Roosevelt stopniowo zwiększał prerogatywy władzy wykonawczej[8]. Biznesmenów natomiast zachęcał do kompromisowych rozwiązań, w obawie przed masowymi protestami i nastrojami socjalistycznymi[8].

W 1902 wprowadził ustawę, która powoływała komisję Biura Leśnictwa w trosce o ochronę środowiska i budowę parków krajobrazowych[8]. Rok później podpisał ustawę imigracyjną, w myśl której deportowani mieli być także anarchiści[7].

Pomimo, że reprezentanci kapitału byli mu niechętni, to poparli jego kandydaturę w wyborach w 1904 roku[9]. Na konwencji Partii Republikańskiej w Chicago, Roosevelt w pierwszym głosowaniu, otrzymał jednomyślną nominację prezydencką[9]. Kandydatem na wiceprezydenta został Charles Warren Fairbanks[9]. Rywalem Roosevelta z Partii Demokratycznej był Alton B. Parker[9]. Roosevelt zdecydowanie wygrał w głosowaniu powszechnym i otrzymał 336 głosów w Kolegium Elektorów (ok. 70,6%), wobec 140 dla Parkera (ok.29,4%)[10].

W drugiej kadencji podejmował bardziej zdecydowane działania – m.in. 30 lipca 1906 podpisał ustawę „Pure Food and Drug Act”, regulującą standardy jakości leków i produktów spożywczych[10].

Pracując w Departamencie Sił Morskich, Roosevelt dążył do rozbudowy floty wojennej[11]. Gdy został prezydentem, jeszcze bardziej się w to zaangażował[11]. Dzięki jego działaniom w 1904 roku USA były na czwartym miejscu pośród największych flot świata, a trzy lata później, uplasowały się na drugim miejscu[12].

Prezydent, jako zwolennik Boskiego Przeznaczenia, starał się o wyłączność na kanał międzyoceaniczny, jaki miał powstać w Ameryce Środkowej[12]. Ostro krytykował układ z Wielką Brytanią z 1900 roku; początkowo był zwolennikiem kanału w Nikaragui, ale później zmienił zdanie i opowiedział się za kanałem panamskim (teren ówczesnej Kolumbii)[12]. W 1903 roku podpisano układ z Kolumbią, opiewający na 10 milionów dolarów rocznie, jednak władze kolumbijskie żądały 25 milionów[12]. Wówczas Stany Zjednoczone wystosowały groźbę wobec kraju Ameryki Południowej, co spotkało się z natychmiastowym odrzuceniem układu przez kolumbijski parlament[12]. Wobec takiej sytuacji pojawiły się głosy, by powrócić do planów budowy kanału w Nikaragui lub podjąć kroki militarne wobec Kolumbii[13]. Zanim Roosevelt zdążył zdecydować, 3 listopada 1903 roku w Panamie wybuchło powstanie niepodległościowe[13]. Dzięki wsparciu finansowemu prywatnych przedsiębiorców amerykańskich, a także żołnierzy USA, wojska kolumbijskie wycofały się, a Panama ogłosiła niepodległość[13]. Wówczas Kolumbia powróciła do rokowań z USA, proponując układ na starych warunkach, w zamian za pomoc w stłumieniu rewolucji panamskiej, jednak Roosevelt odmówił[14]. 18 listopada sekretarz stanu John Hay i poseł panamski w USA Buntu-Varilla podpisali układ amerykańsko-panamski[14]. W myśl niego Panama miała otrzymać 10 milionów dolarów, a Stany Zjednoczone miały prawo fortyfikować i okupować strefę kanału wedle własnego uznania[14]. Wszelkie próby powrotu do rokowań na linii Kolumbia-USA były odrzucane przez Roosevelta[15]. Dopiero w 1914 roku, Stany Zjednoczone wypłaciły Kolumbii 25 milionów dolarów odszkodowania[15]. 15 sierpnia 1914 kanał panamski został otwarty[15].

W 1902 roku Roosevelt nakazał wycofanie wojsk z Kuby, z wyjątkiem bazy Guantanamo[15]. Kubańczycy protestowali przeciwko poprawce Platta, która dawała prawo Amerykanom do interwencji zbrojnej, jednak pod naciskiem władz w Waszyngtonie, 20 maja rząd kubański przyjął poprawkę jako aneks do Konstytucji[15]. Rok później 22 maja 1903 podpisano także układ amerykańsko-kubański[15].

Polityka Stanów Zjednoczonych była wówczas nazywana polityką „grubej pałki”, czego przykładem była sytuacja w Wenezueli[15]. Podczas zajść w Wenezueli ucierpieli obywatele państw europejskich, takich jak Wielka Brytania, Włochy i Niemcy[15]. Kraje te domagały się spłaty rekompensat, jednak wobec odmowy Wenezueli, planowały interwencję zbrojną[16]. W styczniu 1903 roku Niemcy zaatakowali Fort San Carlom, co sprowokowało Stany Zjednoczone do reakcji[16]. 6 grudnia 1904 prezydent wygłosił wtedy formułę, nazwaną „Rooseveltowskim uzupełnieniem doktryny Monroe’a”[16]. Zakładała ona, że kraje które charakteryzują się „systematyczną złą wolą i nieudolnością prowadzącą do rozluźnienia więzów z cywilizowanym społeczeństwem”, mogą się spodziewać interwencji zbrojnej USA[16]. Rooseveltowskie uzupełnienie doktryny Monroe’a umożliwiło Stanom Zjednoczonym wprowadzić protektorat amerykański na Dominikanie, Haiti i w Nikaragui[16].

W 1904 roku wybuchła wojna rosyjsko-japońska[17]. Stany Zjednoczone zachowywały w tym konflikcie neutralność, jednakże Roosevelt sprzyjał Japończykom[17]. Wiosną 1905, kiedy obie strony były zmęczone działaniami wojennymi, prezydent USA wystąpił z propozycją mediacji[18]. Konferencja pokojowa odbyła się w Portsmouth w sierpniu 1905[18]. Dwa miesiące wcześniej sekretarz wojny William Taft, spotkał się w Japonii z premierem Tarō Katsurą, gdzie ustalił warunki przyszłego pokoju Japonii z Rosją[18]. Rząd japoński żądał wysokich odszkodowań (rzędu 600 milionów dolarów)[18]. Dzięki mediacji Roosevelta, Japonia zrezygnowała z roszczeń finansowych, a Rosja zapewniła, że nie będzie ingerować w interesy Japonii w Korei, Mandżurii i na półwyspie Liaotung[18]. Dodatkowo Rosja odstąpiła Japonii połowę wyspy Sachalin[18]. Mediacja została uznana na świecie za wielki sukces Roosevelta, jednak w samej Japonii prezydent USA stał się bardzo niepopularny – przeciw jego decyzjom odbywały się manifestacje[18]. Spowodowało to napięcie w stosunkach amerykańsko-japońskich, a w konsekwencji znaczne pogorszenie wzajemnych relacji[19]. Dodatkowo Roosevelt w 1907 roku wysłał flotę w rejs dookoła świata, by zademonstrować siłę swojego kraju[19]. Aby załagodzić sytuację, od maja do listopada 1908 roku, toczyły się rozmowy pomiędzy sekretarzem stanu Elihu Rootem a ambasadorem Japonii w USA Kogorō Takahirą[19]. 30 listopada podpisali oni porozumienie, na mocy którego oba kraje respektowały swoją integralność i nienaruszalność swoich terytoriów, a także zapewniały nieskrępowany i sprawiedliwy handel z Chinami[19]. Za swoją działalność prezydent Roosevelt otrzymał w 1906 roku Pokojową Nagrodę Nobla, jako „współtwórca różnych traktatów pokojowych”[20].

Był jednym z inicjatorów II Konferencji Haskiej w 1907[21].

Emerytura i śmierć[edytuj | edytuj kod]

Po zwycięskich wyborach w 1904, Roosevelt zapowiedział, że nie będzie ubiegał się o trzecią kadencję[22]. W 1908 poparł kandydaturę Williama Tafta, która okazała się zwycięska[22]. Po wyprowadzce z Białego Domu zaczął podróżować – pojechał m.in. do Afryki, co sfinansował Smithsonian Institution[22]. Gdy powrócił do USA, osiadł w Oyster Bay w Nowym Jorku[22]. W sierpniu 1910 skrytykował politykę urzędującego prezydenta, postulując wprowadzenie ubezpieczeń zdrowotnych, legalizacji związków zawodowych i programem socjalnym[23].

Dwa lata później postanowił wystartować w wyborach prezydenckich, jednak na konwencji wyborczej Partii Republikańskiej otrzymał mniej głosów od Tafta i nie uzyskał nominacji[23]. Wobec tego Roosevelt został kandydatem nowo utworzonej Partii Postępowej (z programem „New Nationalism”) i w głosowaniu powszechnym dostał o 600 tysięcy głosów więcej od Tafta[23]. W Kolegium Elektorów Roosevelt uzyskał 88 głosów wobec 8 głosów dla Tafta[23]. Poprzez podział w elektoracie Partii Republikańskiej pomiędzy Taftem a Rooseveltem, wybory wygrał kandydat Demokratów, Woodrow Wilson[23]. Jeszcze w czasie kampanii wyborczej, 12 października 1912 miał miejsce zamach na życie Roosevelta – został on postrzelony, jednak kula trafiła w etui do okularów, schowaną w marynarce[23].

W kolejnych latach konsekwentnie krytykował prezydenturę Wilsona, zwłaszcza za jego niechęć do przystąpienia do I wojny światowej[23]. W 1916 odmówił kandydowania na prezydenta z ramienia Partii Postępowej[23]. W ciągu dwóch następnych lat, stan jego zdrowia pogorszył się[24]. Roosevelt zmarł 6 stycznia 1919 roku w Oyster Bay[24].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Podczas studiów Roosevelt poznał Alice Hathaway Lee, którą poślubił 27 października 1880 roku[2]. 12 lutego 1884 urodziła im się córka[3]. Dwa dni później zmarła Alice Roosevelt; tego samego dnia zmarła także matka przyszłego prezydenta, Martha[3]. Swój drugi ślub zawarł w Londynie, 2 grudnia 1886[4]. Jego żoną została Edith Kermit Carow[4]. Z drugą żoną Roosevelt miał pięcioro dzieci[11].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 519.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 520.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 521.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 522.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 523.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 524.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 525.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 526.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 527.
  10. 10,0 10,1 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 528.
  11. 11,0 11,1 11,2 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 529.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 530.
  13. 13,0 13,1 13,2 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 531.
  14. 14,0 14,1 14,2 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 532.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 15,6 15,7 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 533.
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 534.
  17. 17,0 17,1 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 536.
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 18,5 18,6 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 537.
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 538.
  20. Theodore Roosevelt (ang.). Nobel Prize. [dostęp 2015-07-02].
  21. Final Act of the Second Peace Conference. The Hague, 18 October 1907 (ang.). Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża. [dostęp 2015-07-28].
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 541.
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 23,5 23,6 23,7 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 542.
  24. 24,0 24,1 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 543.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]