Zawkrze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ziemia zawkrzeńska
Zawkrze
Państwa  Polska
Stolica Szreńsk
Ważniejsze miasta Mława, Żuromin
Powierzchnia 1779 km2
Liczba ludności około 115 tys.
Gęstość zaludnienia 64 os./km2
Mapa

Zawkrze (ziemia zawkrzeńska) – niewielka kraina historyczna Polski na terenie północno-zachodniego Mazowsza w widłach Łydynii i Wkry. Funkcjonowała jako odrębna jednostka administracyjna od 2. połowy XIV wieku do rozbiorów. Jej historyczną stolicą jest Szreńsk.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa regionu pochodzi od położenia „za rzeką Wkrą”, patrząc z perspektywy macierzystego księstwa płockiego[1]. Przez około cztery stulecia rzeka Wkra stanowiła bowiem granicę między ziemią zawkrzeńską a ziemią płocką wchodzącymi w skład mazowieckiego Księstwa Płockiego, a następnie województwa płockiego[potrzebny przypis].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Granicę historycznego Zawkrza wyznaczają w większości rzeki: Wkra (Działdówka i Nida), Łydynia i Orzyc. Odstępstwem są jedynie prawobrzeże Ciechanowa, Poniatowa oraz historyczna granica z Prusami na północy ustalona w 1343 na mocy układu bratiańskiego[1].

Granice historyczne są współcześnie zachowane jedynie w niewielkim stopniu, a tereny dawnej ziemi zawkrzeńskiej znajdują się na terenie województw mazowieckiego (większość powiatu mławskiego, duża część żuromińskiego i ciechanowskiego, niewielki płońskiego w okolicy Gutarzewa) oraz warmińsko-mazurskiego (południowa część powiatu działdowskiego i nidzickiego). Obszar zajmuje powierzchnię około 1779 km²[2].

Pod względem fizycznogeograficznym Zawkrze znajduje się w całości na terenie Niziny Północnomazowieckiej, w obrębie mezoregionów Wzniesień Mławskich, Równiny Raciąskiej i Wysoczyzny Ciechanowskiej. Jest to teren rolniczy, w większości równinny i pagórkowaty, porozcinany płytkimi dolinami rzek. Większe obszary leśne występują jedynie na północy w okolicy Mławy oraz na południu w okolicy Ciechanowa.

Największym miastem znajdującym się na Zawkrzu jest Mława. Innymi miastami są: Żuromin, Lubowidz i Glinojeck. Dawniej prawa miejskie miały też dzisiejsze wsie gminne: Kuczbork, Niedzbórz, historyczna stolica ziemi – Szreńsk, i kilka innych miejscowości[3]. Łącznie na Zawkrzu znajduje się około 200 wsi, w tym gminne: Wieczfnia Kościelna, Janowiec Kościelny, Stupsk, Szydłowo, Strzegowo, Wiśniewo i Lipowiec Kościelny.

Zawkrze jest dość dobrze skomunikowane z resztę kraju dzięki drodze krajowej 7 oraz magistrali kolejowej łączącej Warszawę z Gdańskiem. W trakcie budowy jest też droga ekspresowa S7 docelowo łącząca oba miasta[potrzebny przypis].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Tereny Zawkrza znalazły się w zasięgu państwa piastowskiego w drugiej połowie X stulecia[1]. Był to zalesiony obszar graniczny między terytoriami słowiańskimi a pruskimi. Stopniowo rozwinęła się sieć grodów granicznych jak Szreńsk, Stupsk, czy najważniejszy Grzebsk[4]. Zawkrze stanowiło północną część Mazowsza Płockiego, a jako odrębna jednostka administracyjna zostało wydzielone najprawdopodobniej między 1355 a 1384[2][5]. W owym czasie był to stosunkowo słabo zaludniony region przygraniczny. Znaczący przyrost ludności obserwuje się dopiero począwszy od połowy XIV wieku[1].

W latach 1384–1399 i 1407-11 terytorium było zastawione przez księcia Siemowita IV na rzecz zakonu krzyżackiego[3], co ugruntowało odrębność ziemi zawkrzeńskiej, jaka utrzymała się do II rozbioru Polski. W tym czasie zaczęła się tworzyć sieć miejska regionu: w 1383 roku lokowano Szreńsk, następnie Kuczbork (1384), Mławę (1429), Niedzbórz (1503), Lubowidz (przed 1505), Karniszyn (1519), Poniatowo (przed 1520)[1][3] i Dłutowo (1532 lub wcześniej)[6]. Mimo tego, region miał charakter rolniczy, a oprócz Mławy pozostałe miasteczka miały charakter zaplecza okolicznych wsi i wielu mieszczan samemu zajmowało się uprawą i hodowlą.

Ziemia zawkrzeńska dzieliła się na trzy powiaty: szreński, mławski i niedzborski[1]. Za stolicę uchodził Szreńsk, jednak na najważniejsze miasto wyrosła Mława, położona przy szlaku handlowym łączącym Ruś i Mazowsze z Prusami. Wiek XV i XVI to czas rozwoju i wzrostu zamożności mieszkańców. Przyczynił się do tego handel produktami rolnymi, leśnymi, końmi, wyrobami skórzanymi, szewskimi i lnianymi, czy piwem mławskim[1]. Mława osiągnęła 2500 mieszkańców, stając się jednym z większych miast mazowieckich. Zawkrze było też znane z licznej szlachty zagrodowej[5], szczególnie na Poborzu.

Upadek gospodarczy Zawkrza nastąpił w XVII wieku w wyniku wojen i epidemii. Pewna poprawa sytuacji nastąpiła dopiero w połowie XVIII wieku, ale gdy w 1793 i 1795 roku region przyłączono do Królestwa Prus poziom rolnictwa wciąż był niższy niż na początku XVII stulecia[1]. Ziemię zawkrzeńską w nowej sytuacji zastąpił powiększony powiat mławski, jaki objął większość regionu, oprócz terenów na zachód od Ciechanowa przyłączonych do powiatu przasnyskiego, a także północną część historycznej ziemi płockiej z Sierpcem, Bieżuniem i Raciążem[7]. Powiat przetrwał do 1975 roku[1], choć nastąpiło kilka zmian przynależności państwowej oraz korekt granic, w szczególności przywrócenie powiatu sierpeckiego w 1867 jaki objął też zachodnie Zawkrze[3].

W latach 1793–1807 Zawkrze wchodziło w skład Królestwa Prus, następnie Księstwa Warszawskiego, Królestwa Kongresowego i II Rzeczypospolitej. W czasie powstania listopadowego Zawkrze ominęły większe walki powstańcze, ale w trakcie powstania styczniowego region brał aktywny udział w zrywie przeciwko władzy rosyjskiej[3]. Pewne ożywienie gospodarcze przyniosła Kolej Nadwiślańska, otwarta w 1877 roku. Korzyści odczuła przede wszystkim Mława, jako stacja graniczna[1]. Rozwój jednak zahamowały zniszczenia powstałe w wyniku walk w trakcie I wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej. Ponownie Zawkrze znalazło się na pierwszej linii frontu w pierwszych dniach kampanii wrześniowej.

Po wojnie Zawkrze po raz pierwszy w historii przestało być regionem granicznym. W 1956 roku granice powiatów znacząco zmieniono, zacierając ślady dawnej ziemi zawkrzeńskiej, powołując przy okazji powiat żuromiński[3]. W 1975 roku powiaty zniesiono, a nowy podział administracyjny włączył krainę w całości do województwa ciechanowskiego. Ten stan rzeczy zmienił się w wyniku ostatniej reformy administracyjnej z 1998 roku.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Wpływ na odrębność etnograficzną regionu przez stulecia miało pograniczne położenie Zawkrza. W kulturze ludowej były widoczne wpływy mazurskie oraz kurpiowskie[1]. Współcześnie tradycje lokalne w większości się zatarły.

Wyróżniającym się kulturowo regionem było Poborze, znajdujące się na północnym skraju regionu wokół Janowca Kościelnego i Grzebska, będące okolicą szlachecką wywodzącą się z wolnej ludności mającej chronić północnych granic Mazowsza. Odrębność Poborzan przetrwała do połowy XX wieku i jest dzięki temu lepiej poznana[1].

Dzieje, tradycje i przyrodę regionu prezentuje Muzeum Ziemi Zawkrzeńskiej w Mławie, a także Muzeum Małego Miasta w Bieżuniu i Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu znajdujące się już poza granicami historycznego regionu. Lokalne tradycje kultywują też zespoły folklorystyczne[1].

Atrakcje[edytuj | edytuj kod]

Zawkrze, jako kraina graniczna znajdująca się z dala od centrów politycznych i gospodarczych nie posiada zabytków o szczególnej wartości. Mimo tego można zapoznać się z licznymi miejscami o znaczeniu regionalnym[potrzebny przypis].

Kilka zabytków oferuje Mława, takich jak późnobarokowy ratusz, fara, czy barokowy kościół cmentarny. Muzeum Ziemi Zawkrzeńskiej jest jedyną tego typu instytucją w regionie. Dookoła miasta wytyczono krótki, 4 km szlak pieszy oznaczony kolorem zielonym[8].

Na północ od miasta znajduje się linia umocnień granicznych z okresu przed II wojną światową, miejsce bitwy pod Mławą[potrzebny przypis]. W 1964 roku otwarto Mauzoleum Żołnierzy Września upamiętniające tragiczne wydarzenia. Wzdłuż linii umocnionej wytyczono czerwony szlak pieszy długości 40 km[8].

Militarne znaczenie miały też grodziska, np. w Grzebsku, a w Szreńsku zachowały się ruiny średniowiecznego zamku[potrzebny przypis]. W regionie zachowało się też kilka kurhanów z epoki wczesnośredniowiecznej[9][10]. W Starym Dłutowie znajduje się zabytkowy dwór.

Spośród licznych historycznych świątyń wyróżniają się kościoły w Szreńsku (jedyny średniowieczny budynek kościelny na Zawkrzu), Kuczborku (pierwotnie gotycki, przebudowany w baroku[3]), Poniatowie, Ratowie, Strzegowie, Żurominie. Zachowało się też kilkanaście dworów i założeń parkowych, w większości zaniedbanych. Przykładami są rezydencje w Bogurzynie, Brudnicach (istnieje możliwość zwiedzania[3]), Chamsku, Dąbku.

Zachowały się też, wpisane do rejestru zabytków, pozostałości Mławskiej Kolei Dojazdowej, obecnie nieczynnej[1].

Do atrakcji turystycznych należą też rekonstrukcje bitew z czasu wojny polsko-bolszewickiej i kampanii wrześniowej[1].

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l m n o Tradycja Mazowsza, powiat mławski Przewodnik subiektywny. Mazowiecki Instytut Kultury, Warszawa 2016.
  2. a b Muzeum Ziemi Zawkrzeńskiej, Historia.
  3. a b c d e f g h Tradycja Mazowsza powiat żuromiński Przewodnik subiektywny. Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki, Agencja Wydawnicza „Egros” s.c., Warszawa 2012.
  4. Elżbieta Kowalczyk-Heyman, Mazowiecka kraina Zawkrze, „Nasze Korzenie”, 11, Płock , grudzień 2016 [dostęp 2020-02-11].
  5. a b Instytut Historii PAN, Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu.
  6. Dariusz Sokołowski, Miasta zdegradowane i potencjalne w województwie warmińsko-mazurskim, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 2(292), Olsztyn 2016.
  7. Mappa jeneralna województwa płockiego.
  8. a b Szlaki turystyczne w okolicach Mławy | Mława, www.mlawa.pl [dostęp 2020-02-10].
  9. Urząd Gminy Janowiec Kościelny - Regionalny portal informacyjny - Kurhany, janowiec.warmia.mazury.pl [dostęp 2020-02-10].
  10. Śladami najstarszych dziejów Chamska, kurierzurominski.pl [dostęp 2020-02-10] (pol.).