Prusy Dolne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Krainy historyczne dawnych Prus

Prusy Dolne – jedna z krain historycznych w obrębie Prus, obejmująca ziemie dawnego państwa krzyżackiego położone na północ i wschód od Warmii.

Prusy Dolne zajmują nizinny obszar dorzecza Pregoły i dolnego biegu Łyny (znany jako Nizina Staropruska) oraz Półwysep Sambijski, poprzez który opierają się o Morze Bałtyckie. Oprócz Warmii na południowym zachodzie, graniczą na wschodzie z Litwą, a na północy ze Żmudzią. Południowo-wschodnia część Prus Dolnych zalicza się do Mazur.

Historia[edytuj]

Podział administracyjny państwa krzyżackiego: niebieski – komturie zakonne, różowe – posiadłości biskupów

We wczesnym etapie podboju Prus przez zakon krzyżacki zajmowane przez niego ziemie były rozdzielone dominium warmińskim należącym do biskupów warmińskich. Część położoną na południe i zachód od Warmii określano jako Prusy Górne (Oberland) i obejmowała ona komturie elbląską, dzierzgońską i ostródzką.

Prusy Dolne obejmowały zaś komturie z siedzibami w Baldze (Balga), Pokarminie (Brandenburg), Królewcu (Königsberg), Ragnecie (Ragnit) i Kłajpedzie (Memel). Komturie dolnopruskie nadzorował wielki marszałek, który rezydował w Królewcu i był jednocześnie komturem królewieckim. Po zakończeniu podboju Prus (1283) komturie dolnopruskie zarządzały też wschodnią częścią Mazur aż do Wielkiej Puszczy (którą podzielono między Zakon, Polskę i Litwę pokojem melneńskim w 1422).

W okresie wojen polsko-krzyżackich Prusy Dolne uniknęły tak znacznych zniszczeń, jakie dotykały resztę Prus. Komturie i miasta dolnopruskie jako jedyne nie poddały się oblegającemu Malbork królowi polskiemu po bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku. W niewielkim stopniu też objawił się tu bunt miast pruskich. Po wojnie trzynastoletniej w 1466 roku Prusy Dolne pozostały przy Prusach Zakonnych, które przeniosły tu, do Królewca, swoją stolicę i środek ciężkości. Żyzne ziemie dorzecza Pregoły i dolnej Łyny oraz Niziny Staropruskiej sprzyjały rozwojowi ziemiaństwa. Po sekularyzacji Zakonu w 1525 w Prusach Dolnych, podobnie jak w Prusach Górnych, zapanował protestantyzm (w odróżnieniu od sąsiedniej katolickiej Warmii).

W roku 1525 nowo powstałe świeckie Prusy Książęce podzielono administracyjnie na trzy okręgi: oberlandzki (górnopruski), królewiecki i natangijski. Dwa ostatnie obejmowały dawne komturie Prus Dolnych. Podział ten przetrwał do roku 1818, gdy w wyniku reformy administracyjnej powstały mniejsze powiaty (Landkreis).

Prusy Dolne jako część Prus Książęcych były lennem Królestwa Polskiego do roku 1657. W roku 1701 powstało Królestwo Prus, które weszło w skład zjednoczonych Niemiec. W roku 1772 Prusy Dolne znalazły się w prowincji Prusy Wschodnie.

W roku 1945 większa część Prus Dolnych zaczęła stanowić obwód kaliningradzki (najpierw ZSRR, od 1991 Rosja). Polsce przypadła niewielka część z miastami: Górowo Iławeckie, Bartoszyce, Sępopol i Kętrzyn oraz północna część Mazur.

Mieszkańcy[edytuj]

Prusy Dolne zasadniczo pokrywały się z zamieszkiwanymi wcześniej przez Prusów plemiennymi ziemiami Natangią, Barcją, Sambią i Nadrowią. Po umocnieniu się władzy krzyżackiej były zasiedlane głównie przez osadników z krajów niemieckich, poza rejonami wschodnimi, gdzie od XVI wieku pojawiła się mazurska kolonizacja wewnętrzna. W odróżnieniu też od Prus Górnych i Warmii, na terenie Prus Dolnych przez długi czas (do XVII w.), zwłaszcza w miastach, utrzymywała się rdzenna ludność pruska.

Na terenie Prus Dolnych wytworzył się dolnopruski dialekt języka niemieckiego, który zawierał pewne wpływy języka pruskiego. Dialekt dolnopruski był używany do 1945 roku na sporym obszarze Prus Wschodnich i Pomorza Gdańskiego. Jego kontynuacją jest również tzw. Plautdietsch.

Po 1945 niemiecka ludność Prus Dolnych została przesiedlona. Obwód kaliningradzki zasiedlili głównie Rosjanie i Białorusini, a polską część osadnicy polscy (przede wszystkim z Mazowsza i dawnych Kresów Wschodnich) oraz przesiedleńcy ukraińscy.

Bibliografia[edytuj]

  • Marian Biskup, Gerard Labuda, Dzieje zakonu krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 1986.
  • Piotr Skórzyński, Warmia i polskie Dolne Prusy, 2012.