Archidiecezja gnieźnieńska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Archidiecezja gnieźnieńska
Bazylika prymasowska
Bazylika prymasowska
Państwo  Polska
Siedziba Gniezno
Data powołania 1000
Wyznanie katolickie
Kościół łaciński
metropolia gnieźnieńska
Katedra Diecezjalna Bazylika prymasowska
Biskup diecezjalny Wojciech Polak
(metropolita gnieźnieński)

Biskup pomocniczy Krzysztof Wętkowski
Biskup senior Henryk Muszyński
Józef Kowalczyk
Szczepan Wesoły
Bogdan Wojtuś
Dane statystyczne
Liczba wiernych 661 169
Liczba kapłanów 538
Liczba dekanatów 30
Liczba parafii 266
Powierzchnia 8.122 km²
Położenie na mapie Polski
Ziemia 52°32′N 17°36′E/52,533333 17,600000
Strona internetowa

Archidiecezja gnieźnieńska - jedna z 14. archidiecezji obrządku łacińskiego w polskim Kościele katolickim, pierwsza metropolia kościelna w Polsce założona w 1000 roku, siedziba prymasów Polski od 1418 roku, legatów papieskich od 1515 roku. Unia personalna aeque principaliter z archidiecezją poznańską (1821-1946) i in persona episcopi z archidiecezją warszawską (1946-1992).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Utworzenie pierwszej na terenie Polski diecezji miało miejsce w latach 968 roku za rządów Mieszka I i pontyfikatu papieża Jana XIII, zaś siedzibą pierwszego biskupa, Jordana, był najprawdopodobniej Poznań. W 999 roku na synodzie rzymskim erygowano kanonicznie nową archidiecezję z siedzibą w Gnieźnie, a na jej pasterza prekonizowano Radzima Gaudentego - przyrodniego brata św. Wojciecha. W 1000 roku podczas Zjazdu Gnieźnieńskiego z udziałem Cesarza Ottona III oraz legata papieskiego Roberta zrealizowano dekret o powstaniu archidiecezji.

Relikwie św. Wojciecha w katedrze gnieźnieńskiej
Pałac Arcybiskupów i Biskupów Gnieźnieńskich
Relikwiarz głowy św. Wojciecha w Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej

Po napadzie księcia Brzetysława Czeskiego na Gniezno król Polski Bolesław Śmiały reorganizował archidiecezję, która zajmowała najprawdopodobniej tereny wschodniej części Wielkopolski, Kujawy, Łęczyckie, Sieradzkie, rozległe tereny Mazowsza. Po raz pierwszy terytorium archidiecezji określa bulla papieska papieża Innocentego II zwana bullą gnieźnieńską, określająca tereny archidiecezji, do której należały kasztelanie: gnieźnieńska, ostrowska, łeknińska, nakielska, żnińska, kaliska, czestramska (nad Baryczą), rudzka, część milicka, sieradzka, spicimierska, małogoska, rozpierska, łęczycka, łowicka, wolborska, żarnowska i skarżyńska oraz niezidentyfikowane kasztelanie "Trablovici et Radlici"[1]. Drobne zmiany terytorialne miały miejsce w drugiej połowie XIV w. na granicy z diecezją poznańską i krakowską. Włączono wówczas do archidiecezji gnieźnieńskiej parafie: Żoń, Grylewo, Jaktorowo, Kłobuck i Krzepice. W połowie XV stulecia parafia Czestram została odłączona od Gniezna i wcielona do diecezji poznańskiej.

Obszar archidiecezji gnieźnieńskiej, ukształtowany w średniowieczu, wynosił ok. 40 100 km2 i był opisany następującymi granicami: najdalej wysuniętym na północ punktem archidiecezji była parafia Borzyszków k. Bytowa. Od miasta Białoborga na Pomorzu linię graniczną między archidiecezją a biskupstwem poznańskim stanowiła rzeka Głód aż do Noteci pod Miasteczkiem, a stąd biegła na południe do Pobiedzisk (...) i dalej zwężała się na niekorzyść archidiecezji ku południowi aż do rzeki Lutyni, pozostawiając Wrześnię po stronie archidiecezji. Od Lutyni poprzez Grabów, Wieruszów i Bolesławiec, dalej Prosną biegła granica aż do Krzepic, gdzie rozpoczynało się sąsiedztwo z diecezją krakowską. Ostrzeszów, Kępno i Byczyna pozostawały po stronie wrocławskiej. Od Krzepic granica biegła w kierunku południowo-wschodnim aż do źródeł Nidy i Chęcin w rejonie Kielc. Od Chęcin linia graniczna szła w kierunku zachodnim korytem rzeki Pilicy aż do Nowego Miasta, a następnie w kierunku północnym aż do parafii Kociarzów, Gębice i Kwieciszewo. Od Kwieciszewa na Kujawach lina graniczna biegła na północ i korytem Noteci aż do Nakła, a stąd do Borzyszkowa k. Bytowa. Do archidiecezji należała nadto enklawa na pograniczu diecezji poznańskiej i wrocławskiej z parafiami Kobylin, Krotoszyn i Zduny[2].

W pierwszym spisie parafii gnieźnieńskich z ok. 1512 roku z inicjatywy prymasa Jana Łaskiego archidiecezja liczyła ok. 680 parafii. Również w średniowieczu nastąpił podział archidiecezji gnieźnieńskiej na archidiakonaty, oficjalaty i dekanaty. Pierwsza wzmianka o urzędzie archidiakona w Polsce pochodzi z roku 1108 i dotyczy prawdopodobnie archidiakona gnieźnieńskiego, jednego dla całej archidiecezji.

Podział archidiecezji na dekanaty nastąpił w XV wieku, a rozbudowa ich w latach 1583-1589. Na okres średniowiecza przypada tworzenie się instytucji oświatowych (szkoła katedralna, szkoły kolegiackie, zakonne i parafialne). Szkoła katedralna, powstała prawdopodobnie w XI w., miała początkowo charakter wyższej uczelni, która przygotowała duchowieństwo dla katedry i okolic. Z czasem jej rola zmalała, zwłaszcza po założeniu seminarium duchownego w Gnieźnie. Pod koniec XVIII w., z uwagi na brak funduszy, spadła do rzędu szkół elementarnych, a w XIX w. została zamknięta.

Prawdopodobnie w czasach Bolesława Chrobrego założono opactwa benedyktyńskie w Trzemesznie i Łęczycy, które uległy zniszczeniu w czasie walk wewnętrznych w latach 1034-38. Pierwsze trwałe fundacje benedyktyńskie powstały w Mogilnie (2 poł. XI w.), Jeżowie (poł. XII w. i Kościelnej Wsi (ok. 1190 r.). W XII w. założyli swoje klasztory cystersi (3), kanonicy regularni (1 opactwo, 4 klasztory, 11 prepozytur), bożogrobcy (7), norbertanie (1); w XIII w. - dominikanie (6), franciszkanie konwentualni (7), augustianie eremici (4) i duchaczy (2); w XIV w. - paulini (4 i 2 rezydencje); w XV w. - bernardyni (19), w XVI w - jezuici (6); XVII w. - franciszkanie-reformaci (7), karmelici trzewiczkowi (2), bonifratrzy (2), kartuzi (1), filipini (1), pijarzy (4), kameduli (1), kapucyni (1); XVIII - misjonarze św. Wincentego a Paulo (2) oraz trynitarze (1). Żeńskie wspólnoty zakonne przed rozbiorami miały w archidiecezji gnieźnieńskiej słabo rozwiniętą sieć swych domów. Pierwsze osiedliły się w Witowie norbertanki (1179-1265), które następne domy założyły dopiero w XVII w. (3). Od XIII w. zakładały klasztory cysterki (1), klaryski (3); od XV w. - bernardynki (6) oraz dominikanki (1), a w 1765 r., w przyłączonej do archidiecezji Bydgoszczy istniały dwa klasztory - klarysek i bernardynek. W roku 1773 dwadzieścia dwa zakony męskie posiadały na terytorium archidiecezji gnieźnieńskiej 103 klasztory oraz 5 zakonów żeńskich - 14 klasztorów[3].

Pod koniec XVI w. arcybiskup Stanisław Karnkowski rozpoczął wprowadzanie w życie reformy trydenckiej (m. in. sprowadził jezuitów, założył 2 seminaria duchowne, bursę dla młodzieży szlacheckiej w Kaliszu), której percepcja trwała prawie dwa następne wieki. Kolejne zmiany terytorialne nastąpiły w latach sześćdziesiątych XVIII w. W wyniku zamiany diecezja włocławska otrzymała od Gniezna 8 parafii w okolicach Wolborza, archidiecezji gnieźnieńskiej oddała zaś 12 parafii: Bydgoszcz, Gębice, Barcin, Strzelów, Dąbrowa, Ostrów k. Kościelca, Ludzisko, Skulsk, Wawrzynowo, Broniszewo, Brdów i Modzerowo.

Już po pierwszym rozbiorze Polski, w 1787 roku archidiecezja gnieźnieńska posiadała 8 archidiakonatów, 3 oficjalaty generalne (Gniezno, Łowicz, Kamień Kraj.), 41 dekanatów, 808 parafii (w tym 666 w Polsce i 142 w zaborze pruskim), 11 kolegiat, 1140 kościołów i kaplic (w tym 104 kaplice publiczne i 52 kościoły szpitalne), 14 opactw i prepozytur zakonnych, 2 seminaria duchowne (Gniezno, Łowicz), 1031 kapłanów diecezjalnych, 697 zakonników, 106 sióstr zakonnych, 513203 osób sposobnych do sakramentów. Pod względem wyznaniowym było na jej terenie 25551 Protestantów i 23721 Żydów[4].

Rozbiory Polski, utworzenie i powiększenie Księstwa Warszawskiego oraz powołanie do życia Królestwa Polskiego spowodowały największe w dziejach archidiecezji gnieźnieńskiej zmiany granic. Tereny archidiecezji znalazły się najpierw w granicach Prus i Austrii, a następnie również i Rosji. Jako pierwsze odpadły od Gniezna obszary na południe od rzeki Pilicy, które weszły w skład zaboru austriackiego. Najbardziej niekorzystną sytuację dla archidiecezji stworzył jednak uchwalony na Kongresie Wiedeńskim (1815) nowy podział ziem polskich. W granicach zaboru pruskiego znalazło się tylko 26-29% dawnego terytorium arcybiskupstwa ze 178 parafiami, natomiast 429 parafii było na terenie zaboru rosyjskiego. Tę zakoordowaną część archidiecezji, nad którą faktycznie już od 1815 r. arcybiskup gnieźnieński nie sprawował jurysdykcji, wcielono w 1818 r. do diecezji włocławskiej i warszawskiej. W tej sytuacji dalsze istnienie archidiecezji gnieźnieńskiej stanęło pod znakiem zapytania.

Naczelny prezes Wielkiego Księstwa Poznańskiego Joseph Zerboni di Sposetti zaproponował w roku 1817 włączenie tzw. pruskiej części archidiecezji gnieźnieńskiej do diecezji chełmińskiej. Z kolei na życzenie władz pruskich radca konsystorza poznańskiego Marcin Dunin (późniejszy arcybiskup) wysunął dwa niekorzystne dla archidiecezji gnieźnieńskiej projekty. W pierwszym - z 17.XI.1818 roku przewidywał całkowite jej zlikwidowanie, a w drugim z 6.V.1820 roku zachowanie jej w granicach rejencji bydgoskiej, unię personalną z diecezją poznańską i zredukowanie katedry prymasowskiej do rzędu kolegiaty. Stanowczy opór kapituły gnieźnieńskiej i przedstawicieli szlachty wielkopolskiej z księciem Antonim Radziwiłłem na czele zniweczyły te plany. Król pruski postanowieniem z dnia 30.VIII.1820 roku polecił utrzymać archidiecezję gnieźnieńską.

Bulla cyrkumskrypcyjna "De salute animarum" z 16.VII.1821 roku określiła nowe granice archidiecezji gnieźnieńskiej, do której włączono archidiakonat kruszwicki (dekanaty: inowrocławski, gniewkowski, kruszwicki), odłączono natomiast archidiakonat kamieński (dekanaty: człuchowski, tucholski i kamieński) i wcielono go do diecezji chełmińskiej. Wspomnianą bullą papież "wyniósł Poznań do godności metropolii (...) a zarazem aeque principaliter na zawsze dołączył do arcybiskupiego kościoła gnieźnieńskiego św. Wojciecha i zjednoczył go z nim". Obydwa arcybiskupstwa były odtąd połączone unią personalną w osobie jednego arcybiskupa, zachowując jednak odrębne konsystorze (później kurie), kapituły, seminaria, sufraganów, a w czasie wakansu własnych wikariuszy kapitulnych. W wyniku tej reorganizacji archidiecezja gnieźnieńska utraciła swoje dawne pierwszoplanowe znaczenie. Odtąd, aż do nowej reorganizacji terytorialnej w XX w., obszar archidiecezji gnieźnieńskiej składał się z trzech enklaw, największej, obejmującej swymi granicami 14 dekanatów (trzy gnieźnieńskie, nakielski, bydgoski, gniewkowski, inowrocławski, kcyński, żniński, rogowski, kruszwicki, łekneński, powidzki i pleszewski), drugiej - dekanat ołobłocki oraz trzeciej, oddzielonej diecezją poznańską - dekanat krotoszyński.

Pod koniec XIX wieku, w roku 1890, został utworzony dekanat łobżenicki, a nieco później erygowano w dekanacie pleszewskim trzy parafie dla osadników niemieckich: Strzydzew (1898 r.), Broniszewice Nowe (1909 r.) i Wieczyn (1918 r.). Wszystkie klasztory zostały zlikwidowane w latach 1821-1841 przez rząd pruski. Podobny los spotkał domy, nielicznych zresztą na terenie archidiecezji, zakonów żeńskich - przed rokiem 1840 wszystkie ich domy zostały skasowane. Nowe zaczęły powstawać dopiero pod koniec XIX stulecia. W 1845 r. archidiecezja podzielona była na 17 dekanatów, 211 parafii, 11 filii oraz posiadała seminarium praktyczne dla kleryków obu archidiecezji, dwie kolegiaty (Gniezno, Kruszwica), 214 kapłanów i ok. 250 tysięcy wiernych. Dla obsadzenia jednak wszystkich placówek duszpasterskich (nie tylko parafii, ale także prebend, altarii, mansjonarii i wikariartów) brakowało 79 kapłanów.

Od 1866 roku pojawia się nowa instytucja kościelna: "Kongregacja Księży Dziekanów", zwoływana wspólnie dla obu archidiecezji. Twórcą jej był abp Mieczysław Ledóchowski, według którego celem jej było nawiązanie, poprzez dziekanów, ściślejszego kontaktu z duchowieństwem i wiernymi. Miała ona odbywać się co rok w ostatnią środę sierpnia. Do udziału w niej byli zobowiązani wszyscy dziekani i prodziekani, a nadto, aż do r. 1929, uczestniczyli w niej członkowie obu kapituł katedralnych, radcy kurialni i profesorowie seminarium duchownego. Wydawane przez arcybiskupa na kongregacji dekrety miały moc obowiązującego prawa diecezjalnego. Akta i dekrety każdej kongregacji były każdorazowo publikowane do r. 1929. Na ogół starano się zwoływać kongregację każdego roku, choć - nie licząc okresu kulturkampfu (1873-1891) - zdarzały się dwu-trzyletnie przerwy. Od r. 1927, z wyjątkiem okupacji niemieckiej, do r. 1992 zwoływano kongregacje w zasadzie rokrocznie[5].

Na okres międzywojenny przypadła zmiana granic archidiecezji. Bulla cyrkumskrypcyjna Piusa XI "Vixdum Poloniae unitas" z 28.X.1925 roku przyłączyła do archidiecezji gnieźnieńskiej dwa poznańskie dekanaty: miłosławski i jarociński (23 parafie), a odłączyła na rzecz Poznania dekanaty ołobocki i krotoszyński, (24 parafie). W ten sposób zlikwidowano istniejące dotychczas enklawy i archidiecezja otrzymała jedno zwarte terytorium o ok. 12000 km² obszaru. W jej skład wchodziły etnograficznie: Ziemia Gnieźnieńska, Ziemia Pałucka, część Ziemi Zbarskiej i część Krajeńskiej oraz Kujawy Zachodnie i Białe.

W okresie międzywojennym nastąpił rozwój sieci dekanalnej i parafialnej. W momencie odzyskania niepodległości archidiecezja gnieźnieńska podzielona była na 19 dekanatów (w tym pobiedziski został erygowany w 1916 roku, czermiński - 1918 rok). Wzrastająca liczba parafii, a także nieaktualny już, sięgający średniowiecza, podział wymagał dokonania rewizji sieci parafialnej. W pierwszej kolejności abp Edmund Dalbor podzielił w 1921 roku dekanat bydgoski na dwa dekanaty: bydgoski miejski i bydgoski wiejski. Następnie w 1923 roku zlikwidował posiadające średniowieczną metrykę trzy dekanaty gnieźnieńskie (Św. Trójcy, św. Michała Zbarskiego i świętych Piotra i Pawła) i powołał do życia w to miejsce 4 nowe dekanaty: gnieźnieński, wrzesiński, janowiecki i trzemeszeński. Odtąd aż do wybuchu II wojny światowej archidiecezja gnieźnieńska była podzielona na 21 dekanatów (gnieźnieński, bydgoski miejski i wiejski, czermiński, gniewkowski, inowrocławski, janowiecki, jarociński, kcyński, kruszwicki, łekneński, łobżenicki, miłosławski, nakielski, pleszewski, pobiedziski, powidzki, rogowski, trzemeszeński, wrzesiński, żniński). Jeszcze większemu rozwojowi uległa sieć parafialna, co spowodowane było kilkoma czynnikami. Należały do nich: szybki wzrost liczebny ludności polskiej, zwłaszcza w miastach, z których odpływały fale ludności niemieckiej, przeważnie protestanckiej, ratowanie ziemi przed parcelacją i wprowadzenie w życie konkordatu, w związku z czym obowiązywały już nieco inne normy i przepisy prawne.

Po zakończeniu I wojny światowej archidiecezja liczyła 208 parafii (w 2 poł. XIX w. kilka zostało zlikwidowanych). Pierwszą erygowaną w tym okresie była parafia Damasławek (25.IX.1922). Do 1924 roku zostało powołanych do życia 12 dalszych parafii (w tym 5 w Bydgoszczy i 3 w Inowrocławiu). W drugim okresie, obejmującym krótki czas od podpisania do wejścia w życie konkordatu (10.II - 2.VIII.1925) erygowane były 34 parafie (z tego cztery wkrótce znalazły się w granicach archidiecezji poznańskiej). W trzecim okresie, przypadającym na lata 1926-1939, powstało 10 nowych parafii. W okresie międzywojennym łącznie erygowano 57 nowych parafii. W rzeczywistości jednak sieć parafialna powiększyła się o 55 parafii, ponieważ jedną straciła w 1925 r. na rzecz archidiecezji poznańskiej, a jedna została zlikwidowana (Górka Klasztorna). W 1939 roku sieć administracyjna archidiecezji gnieźnieńskiej składała się z 21 dekanatów i 261 parafii. Najmniejszymi dekanatami były: gnieźnieński (4 parafie), bydgoski wiejski (8 parafii) i bydgoski miejski (7 parafii), a największym żniński (21 parafii). Pozostałe dekanaty obejmowały od 12 do 17 parafii[6].

W czasie II wojny światowej (1939-1945) Kościół gnieźnieński doznał zniszczeń na nienotowaną dotąd skalę. Polityka hitlerowska, zmierzająca do totalnej likwidacji Kościoła katolickiego, zniszczyła wszystkie struktury diecezjalne. Terytorium archidiecezji gnieźnieńskiej znalazło się w dwóch okręgach administracji niemieckiej: niewielka część okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie (40 parafii) oraz reszta w Kraju Warty. Granica pomiędzy obydwoma Okręgami Rzeszy biegła wzdłuż południowych granic powiatów: toruńskiego, bydgoskiego i wyrzyskiego. Podział ten jest istotny, bo w obydwu okręgach Niemcy prowadzili różną politykę wyznaniową.

Po wyjeździe z Polski kard. Augusta Hlonda rządy diecezją sprawował, mianowany w maju 1939 roku wikariuszem generalnym, ks. kan. Edward Blericq. Kuria została zlikwidowana z dniem 1.IV.1941 roku, czynniki państwowe nie uznawały władzy diecezjalnej, a wikariusz generalny został przez gestapo zmuszony do opuszczenia Gniezna i zamieszkania w Inowrocławiu, gdzie od 19.VII.1941 roku pełnił obowiązki duszpasterza polskiej parafii. Po opuszczeniu Gniezna, ks. kan. Blericq scedował 15.VII.1941 roku jurysdykcję nad terenem leżącym w okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie księdzu pochodzenia niemieckiego, nauczycielowi religii w gimnazjum niemieckim, Alojzemu Kaluschke, mianując go wikariuszem generalnym. Rezydujący w Bydgoszczy ksiądz Kaluschke jako wikariusz niechętnie podporządkowywał się antypolskim zarządzeniom władz niemieckich.

Decyzją Stolicy Apostolskiej z dniem 4.III.1946 roku została rozwiązana unia personalna z Poznaniem, a Gniezno połączono "pro hac vice" unią personalną z archidiecezją warszawską przy zachowaniu samodzielności i odrębności terytorialnej obu archidiecezji. Życie religijne zaczęło się powoli stabilizować. Księża archidiecezji wrócili z zagranicy, doszły nowe kadry kapłanów wyświęconych po wojnie. W 1947 roku w diecezji pracowało 285 księży, z tego 227 w duszpasterstwie parafialnym (193 proboszczów i 34 wikariuszy), 24 w szkolnictwie i 23 w administracji i seminarium. Nadal jednak wakowało 59 parafii, które obsługiwane były przez proboszczów sąsiednich.

Od roku 1948 polskie władze komunistyczne rozpoczęły zdecydowaną walkę z Kościołem katolickim. Zlikwidowano wszystkie stowarzyszenia kościelne i Caritas. Usunięto religię ze wszystkich typów szkół (okresowo przywrócono w l. 1957-61). Zabroniono pielgrzymek. Wielu księży szykanowano. W 1953 r. aresztowano ks. kard. Stefana Wyszyńskiego. Utrudniano budowę nowych kościołów i erygowanie nowych parafii.

Sieć parafialna, mimo stwarzanych trudności władz komunistycznych, nigdy od średniowiecza nie rozwijała się tak dynamicznie jak w czasach PRLu. Do czynników o tym decydujących należało m.in. wzrost liczby ludności w ośrodkach miejskich oraz zbyt rozległe terytoria tradycyjnych parafii. W rozwoju sieci parafialnej można wyróżnić kilka etapów. W latach 1945-1958 powstało 15 nowych parafii, 1966-1970 - 20 nowych parafii, 1971-1979 - 27 nowych parafii, 1980-1991 - 33 nowych parafii.

W okresie powojennym powstały nowe instytucje centralne: Archiwum Archidiecezjalne w Gnieźnie (1960), Caritas Archidiecezji Gnieźnieńskiej (1989 r.), Prymasowskie Wydawnictwo Gaudentinum (1990 r.), Księgarnia Archidiecezjalna (1990 r.) i Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej (1991 r.). W celu kształcenia katechetów powołano do życia w 1979 roku Studium Katechetyczne. Dla pogłębienia wiedzy religijnej wiernych zorganizowano w 1982 roku instytuty teologiczne w Gnieźnie i Bydgoszczy, które z czasem otrzymały rangę szkół wyższych uznanych przez państwo.

W życiu religijnym archidiecezji odnotować należy: Wielką Nowennę przed Tysiącleciem Chrztu Polski (1957-1966), w latach 1965-1976 koronacje 10 obrazów Matki Bożej słynących łaskami (Górka Klasztorna, Markowice, Żegocin, Bydgoszcz-Fara, Pieranie, Tursko, Dąbrówka Kościelna, Golina, Lutynia, Biechowo, Ostrowo k. Gniewkowa), obchody milenijne Chrztu Polski w 1966 roku, peregrynację kopii cudownego obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej (1978-1981), wizytę w Gnieźnie Ojca św. Jana Pawła II (3.VI.1979) oraz peregrynację po parafiach relikwii św. Wojciecha przed tysięczną rocznicą jego męczeńskiej śmierci (1991-1996).

W święto Zwiastowania NMP 1992 roku, o godzinie 12.00 weszła w życie bulla cyrkumskrypcyjna Jana Pawła II "Totus tuus Poloniae populus" dokonująca reorganizacji terytorialnej polskiego Kościoła. Struktura Kościoła w Polsce została zmodernizowana w sposób nie spotykany dotąd w dziejach .

Mocą tej decyzji nowym arcybiskupem gnieźnieńskim został mianowany dotychczas ordynariusz włocławski bp prof. dr hab. Henryk Muszyński (rządy archidiecezją gnieźnieńską objął 3 IV 1992 roku). Terytorium archidiecezji doznało kolejnych uszczupleń. Od Gniezna odłączono 5 dekanatów: na południu - pleszewski, czermiński i jarociński, na północy - wierzchuciński i toruński, a dołączono z diecezji chełmińskiej "część dekanatu Fordon, położonego w obrębie granic administracyjnych miasta Bydgoszcz-Fordon". Archidiecezja łącznie utraciła 47 parafii, 8 kościołów pomocniczych, 62 kapłanów diecezjalnych i 14 zakonnych, otrzymała natomiast 9 parafii, 20 księży diecezjalnych i 4 zakonnych. W rezultacie zmniejszeniu uległa sieć parafialna o 38 parafii, a stan duchowieństwa - o 40 księży diecezjalnych i 10 zakonnych.

Przekazanie tytułu Prymasa do Gniezna w 2009 roku. Na zdjęciu kard. Józef Glemp oraz abp Henryk Muszyński

W czerwcu 1997 roku oddano do użytku nowo wybudowany dom dla księży emerytów. Największym jednak wydarzeniem na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat była wizyta w Gnieźnie Ojca Świętego Jana Pawła II (3.VI.1997) wieńcząca uroczystości tysiąclecia męczeńskiej śmierci św. Wojciecha. Wyjątkowym wydarzeniem w dziejach diecezji był III Powojenny Synod Archidiecezji Gnieźnieńskiej. Rozpoczął się on 2 lutego 1995 roku, a promulgacja jego Statutów miała miejsce 8 grudnia 2000 roku.

Zgodnie z decyzją papieża Jana Pawła II w sprawie zmian administracyjnych w Kościele w Polsce z dniem 24 lutego 2004 roku z archidiecezji gnieźnieńskiej wyłączonych zostało 114 parafii, które weszły w skład nowo utworzonej diecezji bydgoskiej, a przybyły 53 parafie z diecezji włocławskiej i poznańskiej. Zmiany weszły w życie 25 marca 2004 roku. Po reorganizacji archidiecezja gnieźnieńska liczy 28 dekanatów obejmujących w sumie 266 parafii. W 2005 roku na mocy dekretu abp. Henryka Muszyńskiego powstały także nowe dekanaty: kiszkowski oraz strzałkowski.

19 grudnia 2009 roku tytuł Prymasa Polski powrócił do Gniezna. Abp Henrykowi Muszyńskiemu tytuł przekazał ustępujący kard. Józef Glemp. 26 czerwca 2010 roku decyzją papieża Benedykta XVI nowym arcybiskupem metropolitą gnieźnieńskim został bp Józef Kowalczyk. Obecnie godność Prymasa Polski jest godnością wyłącznie honorową bez przysługującej jej w dawnych czasach jurysdykcji. Kompetencje Prymasa określa szczegółowo nowy statut Konferencji Episkopatu Polski, który stanowi, że Prymas Polski zachowuje honorowe pierwszeństwo wśród biskupów, jest członkiem Rady Stałej Episkopatu i obok kardynałów kierujących diecezjami jest faktycznie jedynym niewybieralnym członkiem tejże Rady, co zapewnia jemu znamię jedności i ciągłości.

Biskupi[edytuj | edytuj kod]

Instytucje archidiecezjalne[edytuj | edytuj kod]

Główna świątynia[edytuj | edytuj kod]

Sanktuaria[edytuj | edytuj kod]

Patroni[edytuj | edytuj kod]

Główny[edytuj | edytuj kod]

Drugorzędni[edytuj | edytuj kod]

Kapituły[edytuj | edytuj kod]

  • Prymasowska przy Bazylice Prymasowskiej w Gnieźnie
  • Kolegiacka przy Kościele Kolegiackim pw. św. Jerzego na Zamku Gnieźnieńskim
  • Kolegiacka przy Bazylice Kolegiackiej pw. św. Apostołow Piotra i Pawła w Kruszwicy
  • Kolegiacka przy Kościele Kolegiackim pw. św. Floriana w Chodzieży

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. A. Ornatowski: Genealogia. Heraldyka. Nazwiska różne. Archiwalia (pol.). [dostęp 2009-10-16].
  2. B. Kumor
  3. Średniowiecze. archidiecezja.pl. [dostęp 01-04-2013].
  4. Czasy Nowożytne. archidiecezja.pl. [dostęp 01-04-2013].
  5. Okres niewoli narodowej (pol.). [dostęp 20-04-2013].
  6. Dwudziestolecie międzywojenne (pol.). [dostęp 20-04-2013].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]