Czortków
| Czortków Чортків |
|||
 Panorama miasta |
|||
|
|||
| Państwo |  Ukraina |
||
| Obwód | tarnopolski | ||
| Rejon | czortkowski | ||
| Prawa miejskie | 1522 | ||
| Powierzchnia | 30 km² | ||
| Populacja (2007) • liczba ludności • gęstość |
28 249 942 os./km² |
||
| Nr kierunkowy | +380-3552 | ||
| Kod pocztowy | 48500, 48505 | ||
|
Położenie na mapie Ukrainy
  Czortków
|
|||
 49°00′N 25°46′E / 49, 25.766666666667Na mapach: 49°00′N 25°46′E / 49, 25.766666666667 |
|||
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|||
| Strona internetowa | |||
Czortków[1][2] (ukr. Чортків) – miasto na Ukrainie, w obwodzie tarnopolskim, siedziba rejonu czortkowskiego, do 1939 (formalnie do 1945[3]) w Polsce, siedziba powiatu czortkowskiego województwa tarnopolskiego.
Czortków leży nad Seretem.
Mały przemysł spożywczy i odzieżowy.
Spis treści |
Historia [edytuj]
- w 1522 lokował miasto Jerzy Czortkowski herbu Korab jako miasto prywatne, a prawa magdeburskie nadał król Polski Zygmunt I Stary. Kolejnymi właścicielami były polskie rodziny Golskich, Potockich, Wróblewskich, Sadowskich,
- 1578 r. miasto kupił hetman polny koronny Jan Sieniawski herbu Leliwa,
- 1597 r. miasto kupił wojewoda Stanisław Golski herbu Rola,
- 1610 r. na prośbę właściciela w mieście zamieszkują dominikanie,
- 1612 r. po śmierci brata miasto staje się własnością Jana Golskiego,
- 1616 r. Zofia z Zamiechowa – wdowa po Janie Golskim sprzedała miasto Stefanowi Potockiemu,
- 1637 r. pożar niszczy miasto,
- 1672-1699 w granicach Imperium Osmańskiego w konsekwencji traktatu buczackiego między Turcją a Rzecząpospolitą,
- 1699-1772 – ponownie w Rzeczypospolitej,
- od 1772 w wyniku I rozbioru Polski został zagarnięty przez Monarchię Habsburgów, do listopada 1918 kolejno w Cesarstwie Austriackim (1801-1809), Imperium Rosyjskim (1809-1815), ponownie w Cesarstwie Austrii (1815-1867), następnie od 1867 do 1 listopada 1918 w Austro-Węgrzech, w autonomicznym kraju koronnym Przedlitawii – Galicji
- 1908-1912 – budowa siedziby Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” ze składek miejscowych Polaków i przy wsparciu ówczesnego burmistrza Czortkowa – Ludwika Nossa,
- 1 listopada 1918 – 15 lipca 1919 pod administracją Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej
- 6 czerwca 1919 r. Wojsko Polskie pod dowództwem płk. Władysława Sikorskiego zajęło miasto. 8 czerwca zostało zajęte przez Ukraińską Armię Halicką w trakcie ofensywy czortkowskiej w wojnie polsko-ukraińskiej. Oddziały polskie pod dowództwem gen. Lucjana Żeligowskiego wkroczyły ponownie do miasta 15 lipca 1919,
- Od 15 lipca 1919 do 16 sierpnia 1945 w granicach II Rzeczypospolitej (14 marca 1923 przynależność miasta do Polski została uznana przez Radę Ambasadorów), siedziba powiatu czortkowskiego województwa tarnopolskiego. Według drugiego spisu powszechnego w 1931 Czortków zamieszkiwało 19 038 osób, z czego 10 504 stanowili Polacy, 4860 Żydzi, a 3633 Ukraińcy[4]. W Czortkowie znajdowało się również dowództwo Brygady KOP „Podole” i garnizon macierzysty Batalionu KOP „Czortków”
- 20 lipca-15 września 1920 roku w czasie wojny polsko-bolszewickiej miasto okupowała Armia Czerwona
- 1925 r. – z inicjatywy Jana Chodziki powstała płyta nieznanego żołnierza,
- 1930 r. – powstaje nowy gmach magistratu,
- Od 17 września 1939 do 5 lipca 1941 pod okupacją ZSRR w konsekwencji agresji ZSRR na Polskę i paktu Ribbentrop-Mołotow. 1 listopada 1939 jednostronnie anektowany przez ZSRR. Od 6 lipca 1941 do 23 marca 1944 pod okupacją III Rzeszy w konsekwencji ataku Niemiec na ZSRR, od 23 marca 1944 do 16 sierpnia 1945 ponownie pod okupacją sowiecką.
-
- 1940-1941 Aresztowania przez NKWD i deportacje Polaków na Syberię i do Kazachstanu
-
- 1940 21/22 stycznia – powstanie czortkowskie; pierwszy na okupowanym terytorium Polski powstańczy zryw podczas II wojny światowej, krwawo stłumione przez NKWD
-
- 1941, czerwiec – po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej NKWD przystąpiło do ewakuacji części więźniów z Czortkowa i wymordowania pozostałych. Według relacji świadka polskiego, kolumnę więźniów pędzono droga na Żytomierz, przez Winnicę i Humań. Słabnących dobijano po drodze tak, że większość została zamordowana przed dotarciem do Humania. Inną grupę więźniów transportowano koleją przez siedemnaście dni z Czortkowa do Gorkiego. Podróż w wagonach, pełnych odchodów zwierzęcych, odbywała się w ścisku i upale, co spowodowało dużą śmiertelność – w jednym z wagonów ze stu trzydziestu pięciu osób zmarły trzydzieści cztery. Ciała zmarłych strażnicy usuwali co kilka dni. Pozostałych w czortkowskim więzieniu NKWD zamordowało przy użyciu karabinów maszynowych, a ich zwłoki zakopano na dziedzińcu więziennym
-
- 1941, 6 lipca – pogrom Żydów;
-
- 1941, getto w Czortkowie i 1941-1942 zagłada Żydów,
-
- 1944, 23 marca – wkroczenie Armii Czerwonej. Tymczasowe ulokowanie do 1947 roku w mieście władz obwodu tarnopolskiego,
- 1945, 16 sierpnia. Wcielenie do ZSRR. Po konferencji jałtańskiej (4–11 lutego 1945), wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podpisał 16 sierpnia 1945 umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, w oparciu o porozumienie o granicy zawarte pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944. W konsekwencji umowy Czortków wraz z województwem tarnopolskim włączono do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej
- 1946 – przymusowe wysiedlenie Polaków,
- 1945-1991 w granicach ZSRR
- od 1991 w granicach Ukrainy
Zabytki [edytuj]
- Ruiny Zamku w Czortkowie na tzw. Wygnance z początku XVII wieku.
- kościół św. Stanisława – dawniej kościół oo. dominikanów. Pierwszy kościół wybudowano wraz z klasztorem oo. dominikanów w 1619 r. Jego fundatorem był Stanisław Golski, który po śmierci został pochowany w krypcie kościoła. Świątynię odwiedzali polscy królowie, m.in. Jan Kazimierz czy Jan III Sobieski.
Obecny kościół został wybudowany w 1918 r., w stylu gotyku nadwiślańskiego, według projektu polskiego architekta Jana Sas-Zubrzyckiego, autorami figur świętych byli Czesław Stowp i Damian Stankiewicz. W 1941 roku Sowieci uciekając na wschód podpalili kościół i klasztor podpalili, rujnując budowlę. Po zakończeniu II wojny światowej i wygnaniu Polaków z tutejszych ziem władza sowiecka zamknęła kościół i urządziła w nim magazyn nawozów sztucznych, a znajdujące się w nim cenne organy drezdeńskie zostały zniszczone. Kościół dominikanom został oddany w stanie ruiny w roku 1989. Pierwszym proboszczem został pochodzący z Czortkowa o. Reginald Wiśniewski. W kościele do końca II wojny światowej znajdował się uważany za cudowny obraz Matki Boskiej Czortkowskiej. Od zniszczenia uchronili go byli polscy parafianie, którzy po przymusowym wysiedleniu przewieźli obraz w nowe granice Polski, a w latach 80. XX wieku złożyli w w warszawskim kościele pw. św. Jacka, gdzie znajduje się po dziś dzień. Obecnie w czortkowskim kościele znajduje się koronowana kopia obrazu;
- cerkiew greckokatolicka na tzw. Wygnance z dzwonnicą z XVII wieku;
- ratusz miejski z czworokątną oryginalną wieżą wybudowaną w latach 1905-1908, prace nad budową ratusza ostatecznie zakończono w 1924 roku. Na wieży znajduje się zegar wykonany na polecenie polskich władz samorządowych w Szwajcarii (w Bernie) w firmie „Aoasta”;
- stary polski cmentarz z licznymi nagrobkami (zachowany, lecz w znacznym stopniu zdewastowany, mauzoleum i katakumby polskich ofiar egzekucji ukraińskich z lat 1918-1919. Spoczywają tam prochy polskich obrońców Czortkowa z okresu walk polsko-ukraińskich, m.in. młodzi Polacy 16-, 17-letni gimnazjaliści.
W mieście znajduje się także współczesny pomnik Tarasa Szewczenki i muzeum.
Ludzie związani z miastem [edytuj]
- Sasza Blonder – polski malarz
- Wacław Czerwiński – polski konstruktor lotniczy, pilot, jeden z prekursorów polskiego szybownictwa
- Jerzy Czortkowski – założyciel Czortkowa
- Karl Emil Franzos (1848-1904) – austriacki nowelista
- Stanisław Golski – fundator kościoła i klasztoru oo. Dominikanów
- Cwi Hirsch Horowitz – rabin Czortkowa, oraz jego synowie:
- Samuel Szmelke Horowic (1726-1778) – Rabin Nikolsburg
- Pinchas Horowitz (1731-1805) – Rabbin Frankfurtu, dynastia cadyków czortkowskich
- Jerzy Janicki (1928-2007) – polski pisarz, dziennikarz i scenarzysta, urodzony w Czortkowie
- Edward Kmiecik (ur. 1928) – polski malarz, artysta plastyk, urodzony w Czortkowie
- Ireneusz Opacki (1933-2005) – polski literaturoznawca, prof. zw. dr hab., związany z Uniwersytetem Śląskim, twórca i kierownik Zakładu Teorii Literatury, urodzony w Czortkowie
- Jerzy Przystawa (ur. 1939) – polski naukowiec, fizyk, profesor dr hab., specjalista kwantowej teorii ciała stałego, urodzony w Czortkowie
- Alfred Trawiński – polski lekarz weterynarii, major Wojska Polskiego II RP, bakteriolog, profesor Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie, urodzony w Czortkowie
- Tadeusz Ważewski (1896-1972) – polski naukowiec, matematyk, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, specjalista równań różniczkowych, urodzony w Wygnance Czortkowie
Demografia [edytuj]
- 1921 – 5191 mieszkańców
- 1931 – 19 000 mieszkańców, w tym 46,4% Polaków, 22,8% Ukraińców, 30% Żydów
- 1959 – 60% Ukraińców, 25% Rosjan, 3% Polaków, 2% Żydów
- 1991 – 28 000 mieszkańców
- 2001 – 29 075 mieszkańców, 90% Ukraińców
W przeszłości miasto było głównie zamieszkane przez Polaków, Rusinów – następnie Ukraińców oraz Żydów (w 1941 na skutek wydarzeń wojennych ludność żydowska wzrosła do ok. 8 tys., tworząc liczący się w ich środowisku ośrodek chasydzki skupiony wokół potomków cadyka Dawida Mojżesza (zm. 1900). Obecnie miasto jest zamieszkane głównie przez Ukraińców oraz przez – niegdyś całkowicie nieobecną – mniejszość rosyjską, osiedloną w czasach radzieckich.
Ciekawostki [edytuj]
Cudowny obraz Matki Boskiej Różańcowej, ofiarowany przez króla Polski Jana Kazimierza dominikanom z Czortkowa, znajduje się obecnie w kościele Św. Jacka przy ul. Freta w Warszawie, gdzie został przywieziony przez polskich parafian wypędzonych ze swojego miasta po 1945 roku.
Przypisy
- ↑ Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dnia 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 15: Województwo tarnopolskie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1923, s. 8.
- ↑ Zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 28 lutego 1937 r. o ustaleniu urzędowych nazw miast (M.P. z 1937 r. Nr 69, poz. 104).
- ↑ Ustawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej (Dz. U. z 1946 r. Nr 2, poz. 5).
- ↑ Główny Urząd Statystyczny, Statystyka Polski, Seria C, z.78 Drugi powszechny spis ludności z 9.XII.1931 Województwo tarnopolskie, tabela 12 s. 33 wersja elektroniczna. Statystyka wyznań wykazuje 8829 osób wyznania rzymskokatolickiego, 5732 mojżeszowego i 4327 greckokatolickiego, tamże tabela 11.
Galeria [edytuj]
-
Herb Czortkowa z okresu II Rzeczypospolitej
-
Cerkiew w Czortkowie
-
Położenie na mapie województwo tarnopolskiego w roku 1939
-
Pałac
-
Synagoga
Współpraca zagraniczna [edytuj]
| Miasto | Kraj | Data podpisania umowy |
|---|---|---|
| Leżajsk |  Polska |
??? |
| Dobrodzień | Polska |
26.06.2004 |
| gmina Dobrodzień | Polska |
26.06.2004 |
| Zawadzkie | Polska |
??? |
Pobliskie miejscowości [edytuj]
- Tarnopol, 75 km, pn.
- Buczacz, 30 km, zach.
- Budzanów, 25 km, pn
- Kolędziany, 15 km, płd.-wsch.
- Trembowla, 40 km, pn.
Linki zewnętrzne [edytuj]
Czortków w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I (Aa – Dereneczna) z 1880 r.
- Rzeczpospolita Wirtualna
- Zdjęcia z Czortkowa
- Polskie Radio – Czortków, historia
- Reportaż na portalu Kresy.pl
- Historia Żydów w Czortkowie na portalu Wirtualny Sztetl
|
|||||||
