Województwo tarnopolskie
| województwo tarnopolskie | |||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
 województwo tarnopolskie na mapie Polski |
|||||||||||||||||
| Utworzone | 23 grudnia 1920 | ||||||||||||||||
| Uruchomione | 1 września 1921[1] | ||||||||||||||||
| Stolica województwa | Tarnopol | ||||||||||||||||
| Urząd Wojewódzki | Tarnopol, ul. 29 Listopada 4 | ||||||||||||||||
| Wojewoda | ostatni: Tomasz Malicki | ||||||||||||||||
| Powierzchnia w 1921 | 16 240 km² | ||||||||||||||||
| Powierzchnia w 1939 | 16 533 km² | ||||||||||||||||
| Ludność | 1.428.520 mieszk. (1921) 1.600.400 mieszk. (1931) |
||||||||||||||||
| Gęstość zaludnienia | 88,0 mieszk./km² (1921) 97 mieszk./km² (1931) |
||||||||||||||||
| Tablica rejestracyjna | TR | ||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
Województwo tarnopolskie – województwo II Rzeczypospolitej utworzone 23 grudnia 1920[2] ze stolicą w Tarnopolu. Innymi głównymi miastami województwa były Złoczów, Brody, Brzeżany i Zbaraż[3].
[edytuj] Ludność
Ludność województwa liczyła w roku 1921 1 428 520[4], w roku 1931 - 1 600 400 mieszkańców[5].
[edytuj] Ludność województwa tarnopolskiego według deklarowanej narodowości 1921
Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z 30.IX. 1921[10].
[edytuj] Ludność województwa tarnopolskiego według deklarowanego wyznania 1921
- wyznanie greckokatolickie - 847 907
- wyznanie rzymskokatolickie - 447 810
- judaizm - 128 965
- protestantyzm (luteranizm, kalwinizm i in.) - 2 825 osób.
Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z 30.IX. 1921[11].
[edytuj] Ludność województwa tarnopolskiego według deklarowanego języka ojczystego 1931
- Polacy[12] – 789 100
- Ukraińcy[13] - 402 000
- Rusini[14][15] – 326 200
- Żydzi[16] – 78 900
- Niemcy[17] – 2 700 osób.
Według Drugiego Powszechnego Spisu Ludności z 9. XII. 1931 r.[18]
[edytuj] Ludność województwa tarnopolskiego według deklarowanego wyznania 1931
- wyznanie greckokatolickie - 872 000
- wyznanie rzymskokatolickie - 586 600
- judaizm - 134 100
- protestantyzm (luteranizm, kalwinizm i in.) - 3 700 osób.
Według Drugiego Powszechnego Spisu Ludności z 9. XII. 1931 r.[19]
[edytuj] Podział administracyjny
Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu na ostatni rok istnienia w ramach danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., w przypadku powiatów zniesionych lub przeniesionych przed tą datą, dane ze spisu powszechnego z 1921 r.
| Powiat | Pow.km² | Mieszk. | Miasto powiatowe | Mieszk. | |
|---|---|---|---|---|---|
| Województwo tarnopolskie | |||||
| borszczowski | 1067 | 103.300 |  |
Borszczów | 6.235 |
| brodzki | 1125 | 91.300 |  |
Brody | 16.400 |
| brzeżański | 1135 | 103.800 |  |
Brzeżany | 11.600 |
| buczacki | 1208 | 139.100 |  |
Buczacz | 11.100 |
| czortkowski | 734 | 84.000 |  |
Czortków | 19.000 |
| husiatyński (do 1925) 1 | 873 | 85.991 |  |
Husiatyn | 2.104 |
| kamionecki | 1000 | 82.100 |  |
Kamionka Strumiłowa | 7.935 |
| kopyczyniecki (od 1925) 1 | 841 | 88.600 |  |
Kopyczyńce | 8.732 |
| podhajecki | 1018 | 95.700 |  |
Podhajce | 5.743 |
| przemyślański | 927 | 89.900 |  |
Przemyślany | 5.391 |
| radziechowski | 1022 | 69.300 |  |
Radziechów | 5.440 |
| skałacki | 876 | 89.200 |  |
Skałat | 7.223 |
| tarnopolski | 1231 | 142.200 |  |
Tarnopol | 33.900 |
| trembowelski | 789 | 84.300 |  |
Trembowla | 7.840 |
| zaleszczycki | 684 | 72.000 |  |
Zaleszczyki | 4.114 |
| zbaraski | 740 | 65.600 |  |
Zbaraż | 7.673 |
| zborowski | 941 | 81.400 |  |
Zborów | 5.182 |
| złoczowski | 1195 | 118.600 |  |
Złoczów | 13.000 |
| 1 1 lipca 1925 przeniesiono siedzibę urzędu starostwa powiatu husiatyńskiego z Husiatyna do Kopyczyniec a nazwę powiatu zmieniono na powiat kopyczyniecki (M.P. z 1925 r. Nr 160, poz. 717) | |||||
[edytuj] Wojewodowie tarnopolscy w II Rzeczypospolitej
- Karol Olpiński 23 kwietnia 1921 – 23 stycznia 1923
- Lucjan Zawistowski 24 lutego 1923 – 16 lutego 1927
- Mikołaj Kwaśniewski 16 lutego 1927 – 28 listopada 1928 (p.o. do 28 grudnia 1927)
- Kazimierz Moszyński 28 listopada 1928 – 10 października 1933
- Artur Maruszewski 21 października 1933 – 15 stycznia 1935 (p.o. do 6 marca 1934)
- Kazimierz Gintowt-Dziewiałtowski 19 stycznia 1935 – 15 lipca 1936 (p.o.)
- Alfred Biłyk 15 lipca 1936 – 16 kwietnia 1937
- Tomasz Malicki 16 kwietnia 1937 – 17 września 1939
[edytuj] Miasta i miasteczka
[edytuj] Synteza
W latach międzywojennych istniały trzy rodzaje jednostek osadniczych o charakterze topograficznie miejskim miasto, miasteczko i osada miejska. Na terenie woj. tarnopolskiego występowały dwie formy (miasta i miasteczka).
Określenie miasto miało w latach międzywojennych trojakie znaczenie. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie że "miasto administracyjne" faktycznie posiadało prawa miejskie. Podstawą zaliczenia danej miejscowości do grupy miast było tzw. kryterium administracyjne, jako najwięcej odpowiadające rozwojowi stosunków i życia. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie prawa miasteczka a niektóre miasta (np. Nisko w woj. lwowskim) były wręcz wsiami[4].
Odwrotnie wiele miasteczek - a więc faktycznie posiadających prawa miasteczka a nawet prawa miejskie (np. Jezierzany) – były gminami wiejskimi (chodzi tu o gminy jednostkowe sprzed komasacji w gminy zbiorowe w 1934 roku)[4]. Jednostki te w ogólnych publikacjach nie są zaliczane do miast (a więc nie wpływają na liczbę miast województwa), co jednak lekceważy fakt posiadania praw miasteczka (poniższa tabela je uwzględnia z zachowaną dystynkcją).
Wreszcie, niektóre miejscowości posiadały w nazwie wyraz Miasto - pisany wielką literą - mimo braku praw miejskich (np. Narajów Miasto). Wyraz ten stanowił integralną część nazwy miejscowości (choć nie przesądzał bynajmniej jej charakteru topograficznego) aby odróżnić ją od innej (topograficznie wiejskiej) miejscowości o identycznej nazwie w tej samej okolicy (np. Narajów-Wieś)[4].
Miasta prawne galicyjskie (województwa krakowskie, lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie) należały do trzech kategorii:
- miasta o własnym statucie
- miasta rządzące się ustawą z 13 marca 1889 roku[22]
- miasta należące do tej kategorii posiadały wszystkie przywileje miast (prawa miejskie), z wyjątkiem miasteczka Buczacz
- miasta rządzące się ustawą z 3 lipca 1896 roku[23]
- miasta należące do tej największej kategorii posiadały najczęściej przywileje a) miasteczek, rzadziej b) miast a czasem wyjątkowo (7 miejscowości) niektóre były c) wsiami
13 lipca 1933 roku weszła w życie ustawa o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego, stanowiąca znoszenie miast o liczbie mieszkańców niższej niż 3000 w drodze rozporządzeń Rady Ministrów, a większych miast w drodze ustawodawczej[24]. Ustawa z 3 lipca 1896 roku przestała obowiązywać w ciągu roku od wejścia w życie ustawy (czyli do lipca 1934) przez co miasta i miasteczka rządzące się ustawą z 1896 roku i liczące powyżej 3000 mieszkańców zostały automatycznie podniesione do rangi miast objętych ustawą z 1889 roku[25]. Tak więc 31 miast/miasteczek rządzących się ustawą z 1896 roku i liczących w 1933 roku mniej niż 3000 mieszkańców, a także 8 (9[26]) gmin miejskich będących wsiami (niezależnie od liczby ludności) zostałyby według nowego prawa przekształcone w gminy wiejskie. Jednakże indywualnymi rozporządzeniami za miasta uznano 20 mniejszych miast[27] oraz wszystkie wsie[26] stanowiące gminy miejskie[28]. Równocześnie do rzędu miast podniesiono także trzy dotychczasowe gminy wiejskie[29]. Na mocy ustawy z 1933 łącznie 12 miejscowości (w tym jedna wieś) utraciło status gmin miejskich[30].
W poniższej sortowalnej tabeli umieszczono wszystkie miasta i miasteczka województwa tarnopolskiego obu typów z podziałem na charakter prawny (rodzaj jednostki administracyjnej) i przywileje (prawa miejskie/miasteczka).
[edytuj] Wykaz
Stan ludności: na 30 września 1921 roku (niezależnie od statusu jednostki w 1921 roku)
Główne źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom XV - Województwo Tarnopolskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923
Źródła uzupełniające: Dzienniki Ustaw, przedstawione w przypisach
[edytuj] Zobacz też
Przypisy
- ↑ Dz. U. z 1921 r. Nr 46, poz. 282
- ↑ Dz. U. z 1920 r. Nr 117, poz. 768 - Ustawa z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy
- ↑ Eugenjusz Romer, Powszechny atlas geograficzny, Lwów-Warszawa 1928, mapa 47
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Wg publikacji: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom XV - Województwo Tarnopolskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923
- ↑ Mały Rocznik Statystyczny 1938, passim.
- ↑ Respondenci podający narodowość polską jako własną
- ↑ Respondenci podający narodowość rusińską jako własną. Narodowości ukraińskiej spis nie przewidywał.
- ↑ Respondenci podający narodowość "żydowską" jako własną
- ↑ Respondenci podający narodowość niemiecką jako własną
- ↑ Źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dnia 30 września 1921, zeszyt Województwo tarnopolskie (tabela wojewódzka, s. VIII), Warszawa 1923, wyd. Główny Urząd Statystyczny
- ↑ Źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dnia 30 września 1921, zeszyt Województwo tarnopolskie (tabela wojewódzka, s. VIII), Warszawa 1923, wyd. Główny Urząd Statystyczny
- ↑ Respondenci podający język polski jako ojczysty
- ↑ Respondenci podający język ukraiński jako ojczysty
- ↑ Respondenci podający język ruski jako ojczysty. "Choć zdawano sobie powszechnie sprawę, że język rusiński niczym nie różni się od języka ukraińskiego, to jego wyodrębnienie stwarzało możliwość określenia się osób, które pozostawały jeszcze na etapie grupy językowo-etnicznej.", Grzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek , ISBN 83-7441-121-X s. 74, Por. też Tabela 8. Ludność województwa stanisławowskiego w 1931 r. wg języka ojczystego i wyznania, Tabela 9. Ludność województwa tarnopolskiego w 1931 r. wg języka ojczystego i wyznania, Tabela 10. Ludność wschodniej części województwa lwowskiego w 1931 r. wg języka ojczystego i wyznania w: Grzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe s. 78-80.
- ↑ "Naród nie jest społecznością homogeniczną, stąd też w przypadku ukraińskiego etnosu zamieszkującego terytorium II Rzeczypospolitej możemy wyróżnić następujące grupy prezentujące różny stopień świadomości i samoidentyfikacji: 1. Ukraińcy świadomi swej odrębności narodowej, kultywujący swą odrębność i manifestujący ją na zewnątrz; 2. Ukraińcy o ugruntowanej świadomości narodowej, ograniczający ją jednak do sfery rodzinnej i konfesyjne; 3. Ukraińcy o niewykształconej świadomości narodowej, zachowujący poczucie odrębności na poziomie etnicznym oraz utrzymujący więź ze swym wyznaniem, słabo znający język literacki, ale modlący się po rusku (Rusini)"; Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930-1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, ISBN 83-917615-4-1, s. 45.
- ↑ Respondenci podający jidisz i język hebrajski jako ojczysty
- ↑ Respondenci podający język niemiecki jako ojczysty
- ↑ Źródło: Mały Rocznik Statystyczny 1938 s. 22, tabela 14.
- ↑ Źródło: Mały Rocznik Statystyczny 1938 s. 24, tabela 15.
- ↑ Statut z dnia 14 października 1870 roku – Dz. Ust. Kraj. L. 79
- ↑ Statut z dnia 6 października 1901 roku – Dz. Ust. Kraj. L. 108
- ↑ Dz. Ust. Kraj. L. 24
- ↑ Dz. Ust. Kraj. L. 51
- ↑ Ustawa z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorjalnego (Dz. U. z 1933 r. Nr 35, poz. 294, Art. 33)
- ↑ Adam Janusz Mielcarek: Podziały terytorialno - administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2008.
- ↑ 26,0 26,1 W Dz. U. z 1933 r. Nr 81, poz. 596 Jaworzno traktowane jest jako wieś (gmina), natomiast Skorowidz Miejscowości woj. krakowskiego z 1921 traktuje je jako miasteczko podlegające ustawie z 1896 roku, a serwis internetowy Miasta Jaworzno wspomina o statusie miasta obowiązującym od 21 września 1901 (str. 9)
- ↑ W tarnopolskim: Husiatyn (Dz. U. z 1934 r. Nr 25, poz. 187, we lwowskim: Baranów, Cieszanów, Dukla, Głogów, Janów, Jaryszczów Nowy, Kańczuga, Krakowiec, Radymno, Szczerzec (Dz. U. z 1934 r. Nr 28, poz. 232) i Sieniawa (Dz. U. z 1934 r. Nr 45, poz. 395) oraz w krakowskim: Kalwaria, Limanowa, Muszyna, Radomyśl Wielki, Sędziszów, Tuchów, Wilamowice i Zator (Dz. U. z 1934 r. Nr 28, poz. 233). Wyjątkowo tylko miasteczko Żabno (liczące ok. 2500 mieszkańców w 1933) nie wymagało osobnego rozporządzenia
- ↑ We lwowskim: Borysław (Dz. U. z 1933 r. Nr 62, poz. 467) i Winniki (Dz. U. z 1933 r. Nr 81, poz. 595) oraz w krakowskim: Jaworzno, Krynica, Krzeszowice, Szczakowa i Zakopane (Dz. U. z 1933 r. Nr 81, poz. 596)
- ↑ W tarnopolskim: Chorostków (Dz. U. z 1934 r. Nr 14, poz. 116), Mielnica i Tłuste (Dz. U. z 1934 r. Nr 25, poz. 186)
- ↑ W tarnopolskim: Jagielnica i Jazłowiec, we lwowskim: Niżankowice, Stara Sól i Ulanów oraz w krakowskim: Brzostek, Ciężkowice, Czarny Dunajec (wieś), Lanckorona, Uście Solne, Wiśnicz Nowy i Wojnicz
- ↑ 31,00 31,01 31,02 31,03 31,04 31,05 31,06 31,07 31,08 31,09 31,10 31,11 31,12 31,13 31,14 31,15 31,16 31,17 31,18 W 1934 roku prawa miejskie na mocy Ustawy o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego (Dz. U. z 1933 r. Nr 35, poz. 294) w drodze rozporządzenia (automatycznie)
- ↑ lub Białykamień
- ↑ 33,0 33,1 do 31 marca 1934 prawa miasteczka; prawa miejskie oraz zmiana charakteru gminy z wiejskiej na miejską od 1 kwietnia 1934 - Dz. U. z 1934 r. Nr 14, poz. 116
- ↑ 34,0 34,1 34,2 34,3 1 lipca 1925 przeniesiono siedzibę urzędu starostwa powiatu husiatyńskiego z Husiatyna do Kopyczyniec a nazwę powiatu zmieniono na powiat kopyczyniecki - M.P. z 1925 r. Nr 160, poz. 717
- ↑ Miasteczko Dźwinogród błędnie nie wytyczone jako takie w spisie oraz nie wliczone w liczbę miasteczek powiatu i województwa; błąd ten sprostowany jest w erracie skorowidzu
- ↑ 1 sierpnia 1934 miasto zdegradowane do statusu gminy wiejskiej - Dz. U. z 1934 r. Nr 68, poz. 632
- ↑ obecna nazwa Dołyna
- ↑ 1 sierpnia 1934 miasto zdegradowane do statusu gminy wiejskiej - Dz. U. z 1934 r. Nr 68, poz. 631
- ↑ Jezierzany błędnie podane w spisie jako miasteczko, powinno być miasto (mimo nieposiadania statusu miasta); błąd ten sprostowany jest w erracie skorowidzu
- ↑ W 1934 roku zniesienie praw miejskich na mocy Ustawy o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego (Dz. U. z 1933 r. Nr 35, poz. 294) w drodze rozporządzenia (automatycznie)
- ↑ 1 lipca 1925 Kozłów przeniesiono z powiatu brzeżańskiego do powiatu tarnopolskiego - Dz. U. z 1925 r. Nr 65, poz. 456
- ↑ lub Łopatyń
- ↑ 15 czerwca 1934 Markopol przeniesiono z powiatu zborowskiego do powiatu brodzkiego - Dz. U. z 1934 r. Nr 47, poz. 412
- ↑ lub Mielnica Podolska
- ↑ 45,0 45,1 do 31 marca 1934 gmina wiejska z prawami miejskimi; zmiana charakteru gminy z wiejskiej na miejską od 1 kwietnia 1934 - Dz. U. z 1934 r. Nr 25, poz. 186
- ↑ Mielnica błędnie podana w spisie jako miasteczko, powinno być miasto (mimo nie posiadania statusu miasta w momencie wydania skorowidzu); błąd ten sprostowany jest w erracie skorowidzu
- ↑ Oficjalnie Narajów Miasto (mimo nie posiadania praw miejskich), aby odróżnić je od miejscowości (i gminy) Narajów Wieś
- ↑ Miasteczko Narajów Miasto błędnie nie wytyczone jako takie w spisie; błąd ten sprostowany jest w erracie skorowidzu
- ↑ lub Sassów
- ↑ lub Skała Podolska
- ↑ 1 lipca 1925 Stanisławczyk przeniesiono z powiatu radziechowskiego do powiatu brodzkiego - Dz. U. z 1925 r. Nr 46, poz. 317
- ↑ lub Swirz
- ↑ Oficjalnie Tłuste Miasto (mimo nie posiadania w momencie wydania skorowidzu praw miejskich), aby odróżnić je od miejscowości (i gminy) Tłuste Wieś
- ↑ 54,0 54,1 do 31 marca 1934 prawa miasteczka; prawa miejskie oraz zmiana charakteru gminy z wiejskiej na miejską od 1 kwietnia 1934 - Dz. U. z 1934 r. Nr 25, poz. 186
- ↑ Miasteczko Tłuste Miasto błędnie nie wytyczone jako takie w spisie; błąd ten sprostowany jest w erracie skorowidzu
- ↑ Miasteczko Uście Biskupie błędnie nie wytyczone jako takie w spisie; błąd ten sprostowany jest w erracie skorowidzu
- ↑ lub Załośce
- ↑ Miasteczko Zarudzie błędnie nie wytyczone jako takie w spisie oraz nie wliczone w liczbę miasteczek powiatu i województwa; błąd ten sprostowany jest w erracie skorowidzu
[edytuj] Bibliografia, literatura
- Grzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek , ISBN 83-7441-121-X
- Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930-1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, ISBN 83-917615-4-1
[edytuj] Linki zewnętrzne
|
|||||||||||||
|
|||||||||||
