Krzemieniec (miasto)
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
| Krzemieniec | |||
 Widok miasta z ruin zamku w Krzemieńcu |
|||
|
|||
| Państwo |  Ukraina |
||
| Obwód | tarnopolski | ||
| Prawa miejskie | 1438 | ||
| Burmistrz | Oleksij Kowalczuk | ||
| Powierzchnia | 31 km² | ||
| Populacja (2001) • liczba ludności • gęstość |
21 624 698 os./km² |
||
| Nr kierunkowy | +380 3546 | ||
| Kod pocztowy | 47003 | ||
|
Położenie na mapie Ukrainy
  Krzemieniec
|
|||
 50°05′N 25°43′E / 50.083333333333, 25.716666666667Na mapach: 50°05′N 25°43′E / 50.083333333333, 25.716666666667 |
|||
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|||
Krzemieniec[1], Krzemieniec Wołyński (ukr. Кременець, łac. Cremenecia) – miasto w obwodzie tarnopolskim, rejonie krzemienieckim Ukrainy, u podnóża Wzgórz Krzemienieckich na Wołyniu.
Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[2].
Spis treści |
Historia [edytuj]
- 1064 - pierwsza wzmianka mówiąca o oddaniu grodu bez walki księciu polskiemu Bolesławowi Śmiałemu[3]
- 1227 – Latopis ipatijewski[4] wzmiankuje, że książę halicko-wołyński Mścisław II Udały rozbił w 1226 pod grodem wojska króla Węgier Andrzeja II
- 1240 – krzemieniecki zamek oparł się Mongołom Batu-chana[3]jako jedyny na Rusi Halicko-Włodzimierskiej
- 1366 - obsadzenie przez Kazimierza Wielkiego zamku krzemienieckiego załogą i urzędnikami polskimi[3], Kazimierz Wielki przekazuje gród Jerzemu Narymutowiczowi w lenno
- 1370 - po śmierci Kazimierza Wielkiego Ludwik Węgierski usuwa Jerzego Narymuntowicza i podporządkowuje gród Królestwu Węgier
- 1382 - po podziale Księstwa Halicko-Włodzimierskiego od 1382 w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego[5], wykupiony od starosty węgierskiego przez księcia Lubarta
- 1431 – Świdrygiełło nadał Krzemieńcowi prawo magdeburskie[6]. Siedziba starostwa krzemienieckiego ziemi wołyńskiej Wielkiego Księstwa Litewskiego
- W pierwszej połowie XVI wraz ze starostwem w oprawie królowej Bony. Przebudowa zamku na górze zamkowej, zwanej odtąd Górą Bony
- 26 maja 1569, tuż przed unią lubelską, przywilejem Zygmunta Augusta wraz z ziemią wołyńską formalnie wcielony do Korony, odtąd do III rozbioru Polski siedziba starostwa krzemienieckiego województwa wołyńskiego Rzeczypospolitej
- październik 1648, w czasie powstania Chmielnickiego sześciotygodniowe oblężenie zamku przez wojska kozackie pod dowództwem Maksyma Krzywonosa i jego zburzenie
- 1795 – po III rozbiorze wszedł w skład guberni wołyńskiej Imperium Rosyjskiego, siedziba powiatu krzemienieckiego
- 19 grudnia 1805 – powstało Liceum Krzemienieckie założone przez Tadeusza Czackiego
- 1832 – Car Mikołaj I w ramach represji po stłumieniu powstania listopadowego skasował Liceum Krzemienieckie, a jego zbiory i bibliotekę przeniósł do Kijowa, gdzie przekazał je nowo utworzonemu Uniwersytetowi Kijowskiemu.
- W czasie I wojny światowej od 1915 na bezpośrednim zapleczu frontu rosyjskiego. Po przewrocie bolszewickim od 22 stycznia 1918 do czerwca 1919 pod władzą Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL), Hetmanatu i ponownie URL. Jednocześnie od traktatu brzeskiego z 9 lutego 1918 do stycznia 1919[7] pod okupacją armii niemieckiej. W czerwcu 1919 zajęty przez Wojsko Polskie, w czasie wojny polsko-bolszewickiej w lipcu – wrześniu 1920 zajmowany przez Armię Czerwoną, odbity po kontrofensywie polskiej
- W latach 1921[8]-1945 miasto znajdowało się w granicach II Rzeczypospolitej. Było siedzibą powiatu krzemienieckiego w województwie wołyńskim. Według drugiego spisu powszechnego w 1931 Krzemieniec zamieszkiwało 19 877 osób z czego 8.428 stanowili Ukraińcy, 6.904 Żydzi, 3,108 Polacy i 883 Rosjanie[9]
W okresie II RP z inicjatywy miejscowego nauczyciela Liceum Krzemienieckiego Ludwika Gronowskiego powstała Wołyńska Szkoła Szybowcowa słynna w całej Polsce. Tutaj kurs szybowcowy odbywała m.in. córka marszałka Józefa Piłsudskiego - Jadwiga Piłsudska
- Od 17 września 1939 do 2 lipca 1941 pod okupacją ZSRR w konsekwencji agresji ZSRR na Polskę i paktu Ribbentrop-Mołotow. 1 listopada 1939 jednostronnie anektowany przez ZSRR. Od 3 lipca 1941 do 19 marca 1944 pod okupacją III Rzeszy w konsekwencji ataku Niemiec na ZSRR, od 19 marca 1944 do 16 sierpnia 1945 ponownie pod okupacją sowiecką. Po konferencji jałtańskiej (4–11 lutego 1945), wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podpisał 16 sierpnia 1945 umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, w oparciu o porozumienie o granicy zawarte pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944. W konsekwencji umowy Krzemieniec wraz z województwem wołyńskim włączono do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.
-
- 3 lipca 1941 r., dzień po zajęciu Krzemieńca przez Wehrmacht, w mieście doszło do antysemickiego pogromu dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich, w którym zginęło od 300 do 500 Żydów[10]. Pretekstem do pogromu było wymordowanie przez NKWD w więzieniu w Krzemieńcu około 100-150 więźniów (głównie Ukraińców, lecz także Polaków) tuż przed wycofaniem się Sowietów z miasta[11].
- 28 lipca 1941 r. na podstawie listy ułożonej przez nacjonalistów ukraińskich, Niemcy aresztowali przedstawicieli inteligencji polskiej z Krzemieńca, głównie nauczycieli Liceum Krzemienieckiego. W dniach 28-30 lipca 1941 r. 30 z tych osób zostało przez Niemców rozstrzelanych pod Górą Krzyżową[11].
- 1 marca 1942 r. Niemcy utworzyli w Krzemieńcu getto dla ludności żydowskiej. W sierpniu 1942 roku getto zostało „zlikwidowane” przez Sicherheitsdienst, niemiecką żandarmerię i złożony z Ukraińców Schutzmannschaft. Żydów w liczbie ok. 8 tys. rozstrzeliwano w rejonie dawnej fabryki tytoniowej i wrzucano do dołów i rowów[12]. W celu wygonienia Żydów z kryjówek getto zostało podpalone[13]. Trwający kilka dni pożar zniszczył zabytkowe centrum miasta[14].
- 1945-1991 – w składzie Ukraińskiej SSR
- od 1991 miasto należy do Ukrainy
Zabytki [edytuj]
Zabytki
Kościół licealny
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
- zamek w Krzemieńcu
- zespół klasztorny oo. jezuitów
- klasztor jezuitów - Liceum Krzemienieckie jest najbardziej charakterystyczną budowlą Krzemieńca, która powstała w latach 1731-1753[15] według projektu architekta – jezuity Pawła Giżyckiego z fundacji książąt Wiśniowieckich.
- kościół pw. św. Ignacego Loyoli i św. Stanisława. Po kasacji zakonu jezuitów w 1773 r. kościół zamieniono w parafialny, a następnie w 1832 roku w cerkiew prawosławną[16], kiedy to został odebrany katolikom, którzy odzyskali go w 1920 roku w czasach II Rzeczypospolitej.
- katolicki kościół pw. św. Stanisława Biskupa z lat 1853-1857 został wybudowany na wzór kościoła św. Katarzyny w Sankt Petersburgu. Wewnątrz znajduje się pomnik Juliusza Słowackiego. Do jego zachowania w czasach sowieckich przyczynili się miejscowi Polacy, przekonując Rosjan, że chodzi tu o upamiętnienie „rewolucyjnego poety”. Po roku 1946 budowla używana była jako sala sportowa. Obecnie kościół zamieniono na cerkiew Przemienienia Pańskiego jako własność Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego[17]
- kościół, który jako fara został przekazany franciszkanom w początkach XVII w., ufundowała w roku 1538 królowa Bona Sforza. Franciszkanów sprowadził biskup łucki Marcin Szyszkowski. Istniejącą dziś świątynię ufundowali w 1606 Książęta Wiśniowieccy i Zbarascy – oni sfinansowali też budowę klasztoru. Kościół znacznie przebudowano i powiększono w połowie XVII w. Wówczas też powstała dzwonnica. W roku 1832 w ramach represji po upadku powstania listopadowego, klasztor zamknięto, a świątynię przekazano wiernym prawosławnym. Obecnie sobór pw. św. Mikołaja
- żeński monaster Objawienia Pańskiego stoi przy ulicy Szewczenki (do 1939 Szerokiej). Jest on kontynuatorem tradycji prawosławnego klasztoru założonego w 1636, który w XVIII w. został przejęty przez jezuitów, następnie przekazany bazylianom. W 1805[18] Tadeusz Czacki doprowadził do przeniesienia zakonników do budynków osiemnastowiecznego klasztoru reformatów (ufundowany w 1750 przez Stanisława Potockiego, wojewodę poznańskiego), zaś dawny obiekt klasztorny włączył do kompleksu budynków Liceum Krzemienieckiego. Bazylianie działali w Krzemieńcu do 1832, gdy w ramach represji po powstaniu listopadowym decyzją władz carskich budynek został przejęty na katedrę przez Rosyjski Kościół Prawosławny i przebudowany w stylu bizantyjskim. W czasach II Rzeczypospolitej rezydował tutaj prawosławny biskup wołyński[19][20]
- Bliźniaki Krzemienieckie – dwie złączone kamienice z przełomu XVII i XVIII wieku, znajdują się w centralnym punkcie miasta.
- cmentarze
- synagoga
Znane osoby związane z miastem [edytuj]
- Józef Antoni Beaupré – polski lekarz i działacz patriotyczny, wychowanek tutejszego Liceum i długoletni obywatel miasta Krzemieniec
- Tadeusz Czacki – polski działacz oświatowy i gospodarczy, pedagog, historyk, bibliofil, numizmatyk, członek Komisji Edukacji Narodowej, współtwórca Konstytucji 3 Maja, współzałożyciel warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, twórca Biblioteki Poryckiej, główny organizator Liceum Krzemienieckiego zwanego Atenami Wołyńskimi
- Józef Czech – polski matematyk, pedagog, po utworzeniu liceum w Krzemieńcu został jego pierwszym dyrektorem
- Józef Czech (drukarz) – polski księgarz i drukarz
- Aleksander Czekanowski – polski podróżnik i geolog, związany szczególnie z badaniem odległych terenów Syberii
- Joanna Duda-Gwiazda – polska działaczka opozycji demokratycznej, żona Andrzeja Gwiazdy, urodzona w Krzemieńcu
- Paweł Giżycki – polski architekt baroku, malarz, dekorator, jezuita
- Ludwik Gronowski – polski fotograf i pedagog, wykładowca Liceum Krzemienieckiego
- Mikołaj Jełowicki – polski pisarz, dziennikarz, kapitan jazdy wołyńskiej w powstaniu listopadowym
- Mark Kac – polski i amerykański matematyk żydowskiego pochodzenia, przedstawiciel lwowskiej szkoły matematycznej
- Hugo Kołłątaj – polski polityk, publicysta oświeceniowy, biskup, satyryk, geograf, podkanclerzy koronny od 1791, referendarz wielki litewski od 1786, współtwórca Liceum Krzemienieckiego
- Emil Krcha – polski malarz, organizator Rysunkowego Ogniska Wakacyjnego w Krzemieńcu
- Jerzy Litwiniuk – polski poeta i tłumacz z obcych języków, urodził się w Krzemieńcu
- Michał Podczaszyński – polski dziennikarz i krytyk literacki
- Zygmunt Rumel – polski poeta, publicysta prasy krzemienieckiej, komendant VIII Okręgu Wołyń BCh, oficer Armii Krajowej, zamordowany przez UPA 10 lipca 1943, podczas rozmów na które się udał
- Irena Sandecka – polska poetka, nauczycielka, pracownik naukowy Liceum Krzemienieckiego, działaczka społeczna i katolicka, od 1942 mieszkająca i działająca w Krzemieńcu
- Juliusz Słowacki – polski dramaturg i epistolograf, jeden z najwybitniejszych poetów polskich doby romantyzmu, urodził się w Krzemieńcu
- Salomea Słowacka – matka Juliusza Słowackiego, znana jest w literaturze dzięki m.in. licznym lirycznym listom syna adresowanym do niej. Jej empirowy nagrobek znajduje się na miejscowym Cmentarzu Tunickim
- Stanisław Srzednicki – polski instruktor harcerski, współorganizator młodzieżowej organizacji „Orlęta” w Warszawie, porucznik
- Aleksander Wicherski – polski kompozytor, krytyk muzyczny, malarz i poeta, z zawodu adwokat
- Stanisław Sheybal – polski fotograf, od końca lat 20. XX wieku nauczyciel rysunku Liceum Krzemienieckiego, stworzył i prowadził Szkolną Pracownię Fotograficzną Liceum Krzemienieckiego
- Kazimierz Urbanik – polski matematyk, rektor Uniwersytetu Wrocławskiego, profesor.
Miasta partnerskie [edytuj]
Zobacz też [edytuj]
Przypisy
- ↑ Elżbieta Chudorlińska (oprac.): Nazewnictwo geograficzne świata. Z. 11 cz. 1, Europa. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2009, s. 233. ISBN 978-83-254-0463-5.
- ↑ Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 12.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. IV. Warszawa: 1883, s. 776-780.
- ↑ Кременець w: Енциклопедія історії України: Т. 5. Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. - Київ 2010, Wyd. «Наукова думка». ISBN 966-00-0632-2 s.312
- ↑ Кременець w: Енциклопедія історії України: Т. 5. Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. - Київ 2010, Wyd. «Наукова думка». ISBN 966-00-0632-2 s.312
- ↑ Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. IV. Warszawa: 1883, s. 776-780.
- ↑ Ewakuacja wojsk Ober-Ostu.
- ↑ Por. Traktat ryski.
- ↑ Główny Urząd Statystyczny, Statystyka Polski, Seria C, z.70 Drugi powszechny spis ludności z 9.XII.1931 Województwo wołyńskie tabela 12 s. 28 wersja elektroniczna.
- ↑ Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Moskwa 2009, ISBN 978-5-8243-1296-6, s. 478.
- ↑ 11,0 11,1 Władysław Siemaszko, Ewa Siemaszko, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945, Warszawa 2000, s. 478.
- ↑ Холокост на территории СССР: Энциклопедия, op.cit.
- ↑ Władysław Siemaszko, Ewa Siemaszko, Ludobójstwo..., op.cit., s. 479.
- ↑ Grzegorz Rąkowski, Przewodnik po Ukrainie Zachodniej. Część I. Wołyń.
- ↑ jako data zakończenia budowy podawany jest też rok 1742
- ↑ Tokarski J.: Lwów i okolice. Bielsko-Biała: Pascal, 2007, s. 339-340. ISBN 978-83-7304-776-1.
- ↑ J. Tokarski, 'Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Ukrainie, t. 2, Burchard Edition 2001, ISBN 83-87654-11-6, s. 119.
- ↑ Dylewski w przewodniku po Ukrainie podaje datę 1807.
- ↑ U. Pawluczuk: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, s. 129–. ISBN 978-83-7431-127-4.
- ↑ J. Tokarski, Ilustrowany przewodnik..., s. 120.
Bibliografia, literatura, linki [edytuj]
- Julian Ursyn Niemcewicz, „Juljana Ursyna Niemcewicza, podróże historyczne po ziemiach polskich między rokiem 1811 a 1828 odbyte”, wydawcy A. Franck; B. M. Wolff, Petersburg 1858, s. 191-199 Czytaj
- Кременець w: Енциклопедія історії України: Т. 5. Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. - Київ 2010, Wyd. «Наукова думка». ISBN 966-00-0632-2
- Krzemieniec w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IV (Kęs – Kutno) z 1883 r.
- Radziecka mapa topograficzna 1:100 000
- Galeria zdjęć z Krzemieńca
- Mikołaj Falkowski, Krzemieniec
|
|||||||
|
||||||||||
|
||||||||||||||
