Krzemieniec (miasto)
Na mapach:
| Krzemieniec | |||
|
|||
 Widok miasta z ruin zamku w Krzemieńcu |
|||
| Państwo |  Ukraina |
||
| Obwód | tarnopolski | ||
| Prawa miejskie | 1438 | ||
| Powierzchnia | 20,76 km² | ||
| Położenie | 50°05′N 25°43′E |
||
| Ludność (2001) • liczba ludności |
22 051 |
||
| Nr kierunkowy | +380 3546 | ||
| Kod pocztowy | 47003 | ||
| Miasta partnerskie |  Świątniki Górne
|
||
|
Położenie na mapie Ukrainy
  Krzemieniec
|
|||
 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons |
|||
Krzemieniec[1], Krzemieniec Wołyński (ukr. Кременець, łac. Cremenecia) – miasto w zachodniej części Ukrainy, na granicy Wołynia i Podola, w obwodzie tarnopolskim.
Spis treści |
[edytuj] Historia
- 1226 – pierwsza wzmianka o Krzemieńcu
- 1240 – jedyny zamek na Rusi niezdobyty przez Mongołów
- 1431 – prawa miejskie, województwo ruskie I Rzeczypospolitej[2]
- 1795 – pod zaborem rosyjskim, siedziba powiatu krzemienieckiego
- 19 grudnia 1805 – powstało Liceum Krzemienieckie założone przez Tadeusza Czackiego
- 1832 – rząd rosyjski przeniósł zbiory i bibliotekę Liceum Krzemienieckiego do Kijowa, na bazie których stworzony został Uniwersytet Kijowski
- W latach 1918-1939 miasto ponownie leżało w granicach Polski. Było siedzibą powiatu krzemienieckiego w województwie wołyńskim. W tym okresie miasto zamieszkiwało 20.000 osób w tym 8.500 Polaków (30% ogółu mieszkańców), równie wysoki odsetek stanowiła populacja żydowska licząca podobnie około 30%, pozostałe ok. 40% stanowili przedstawiciele innych nacji (w tym Ukraińcy)[potrzebne źródło]
- 1939-1945 – okupacja sowiecka i niemiecka
- 3 lipca 1941 r., dzień po zajęciu Krzemieńca przez Niemców, w mieście doszło do antysemickiego pogromu dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich, w którym zginęło od 300 do 500 Żydów[3].
- 28 lipca 1941 r. na podstawie listy ułożonej przez nacjonalistów ukraińskich, Niemcy aresztowali przedstawicieli inteligencji polskiej z Krzemieńca, głównie nauczycieli Liceum Krzemienieckiego. W dniach 28-30 lipca 1941 r. 30 z tych osób zostało przez Niemców rozstrzelanych pod Górą Krzyżową[4].
- 1 marca 1942 r. Niemcy utworzyli w Krzemieńcu getto dla ludności żydowskiej. W sierpniu 1942 roku getto zostało przez SD, niemiecką żandarmerię i ukraińską policję „zlikwidowane”. Żydów w liczbie ok. 8 tys. rozstrzeliwano w rejonie dawnej fabryki tytoniowej i wrzucano do dołów i rowów[5]. W celu wygonienia Żydów z kryjówek getto zostało podpalone[6]. Trwający kilka dni pożar zniszczył zabytkowe centrum miasta[7].
- 1945-1991 – część Ukraińskiej SSR
- od 1991 miasto należy do Ukrainy
[edytuj] Architektura
.jpg&filetimestamp=20070605152325)
.jpg&filetimestamp=20070605152515)
.jpg&filetimestamp=20070605152655)
.jpg&filetimestamp=20070605152859)
Najbardziej charakterystyczną budowlą Krzemieńca, która powstała w latach 1731-1753[8] według projektu architekta – jezuity Pawła Giżyckiego z fundacji książąt Wiśniowieckich, jest kościół i klasztor jezuitów. W 1832 roku został odebrany katolikom, którzy go odzyskali w 1920 roku w czasach II Rzeczypospolitej. Po roku 1946 budowla używana była jako sala sportowa. Obecnie kościół zamieniono na cerkiew Przemienienia Pańskiego jako własność Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego[9].
W roku 1538 królowa Bona Sforza fundowała kościół, który jako fara został przekazany franciszkanom w początkach XVII w., sprowadzonym przez biskupa łuckiego Marcina Szyszkowskiego. Istniejącą dziś świątynię ufundowali w 1606 Książęta Wiśniowieccy i Zbarascy – oni sfinansowali też budowę klasztoru. Kościół znacznie przebudowano i powiększono w połowie XVII w. Wówczas też powstała dzwonnica. W roku 1832 w ramach represji po upadku powstania listopadowego, klasztor zamknięto, a świątynię przekazano wiernym prawosławnym. Obecnie sobór pw. św. Mikołaja.
Przy ulicy Szewczenki (do 1939 Szerokiej) stoi żeński monaster Objawienia Pańskiego. Jest on kontynuatorem tradycji prawosławnego klasztoru założonego w 1636, który w XVIII w. został przejęty przez jezuitów, następnie przekazany bazylianom. W 1805[10] Tadeusz Czacki doprowadził do przeniesienia zakonników do budynków osiemnastowiecznego klasztoru reformatów (ufundowany w 1750 przez Stanisława Potockiego, wojewodę poznańskiego), zaś dawny obiekt klasztorny włączył do kompleksu budynków Liceum Krzemienieckiego. Bazylianie działali w Krzemieńcu do 1832, gdy w ramach represji po powstaniu listopadowym decyzją władz carskich budynek został przejęty na katedrę przez Rosyjski Kościół Prawosławny i przebudowany w stylu bizantyjskim. W czasach II Rzeczypospolitej rezydował tutaj prawosławny biskup wołyński[11][12].
Katolicki kościół św. Stanisława z lat 1853-1857 został wybudowany na wzór kościoła św. Katarzyny w Sankt Petersburgu. Wewnątrz znajduje się pomnik Juliusza Słowackiego. Do jego zachowania w czasach sowieckich przyczynili sie miejscowi Polacy, przekonując Rosjan, że chodzi tu o upamiętnienie „rewolucyjnego poety”.
W centralnym punkcie miasta znajdują się tzw. Bliźniaki Krzemienieckie – dwie złączone kamienice z przełomu XVII i XVIII wieku.
[edytuj] Znane osoby związane z miastem
- Józef Antoni Beaupré – polski lekarz i działacz patriotyczny, wychowanek tutejszego Liceum i długoletni obywatel miasta Krzemieniec
- Tadeusz Czacki – polski działacz oświatowy i gospodarczy, pedagog, historyk, bibliofil, numizmatyk, członek Komisji Edukacji Narodowej, współtwórca Konstytucji 3 Maja, współzałożyciel warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, twórca Biblioteki Poryckiej, główny organizator Liceum Krzemienieckiego zwanego Atenami Wołyńskimi
- Józef Czech – polski matematyk, pedagog, po utworzeniu liceum w Krzemieńcu został jego pierwszym dyrektorem
- Józef Czech (drukarz) – polski księgarz i drukarz
- Aleksander Czekanowski – polski podróżnik i geolog, związany szczególnie z badaniem odległych terenów Syberii
- Joanna Duda-Gwiazda – polska działaczka opozycji demokratycznej, żona Andrzeja Gwiazdy, urodzona w Krzemieńcu
- Paweł Giżycki – polski architekt baroku, malarz, dekorator, jezuita
- Mikołaj Jełowicki – polski pisarz, dziennikarz, kapitan jazdy wołyńskiej w powstaniu listopadowym
- Mark Kac – polski i amerykański matematyk żydowskiego pochodzenia, przedstawiciel lwowskiej szkoły matematycznej
- Hugo Kołłątaj – polski polityk, publicysta oświeceniowy, biskup, satyryk, geograf, podkanclerzy koronny od 1791, referendarz wielki litewski od 1786, współtwórca Liceum Krzemienieckiego
- Emil Krcha – polski malarz, organizator Rysunkowego Ogniska Wakacyjnego w Krzemieńcu
- Zygmunt Rumel – polski poeta, komendant VIII Okręgu Wołyń BCh, oficer Armii Krajowej, zamordowany przez dowództwo ukraińskie UPA przez rozerwanie końmi
- Irena Sandecka – polska poetka, nauczycielka, pracownik naukowy Liceum Krzemienieckiego, działaczka społeczna i katolicka, od 1942 mieszkająca i działająca w Krzemieńcu
- Salomea Słowacka – matka Juliusza Słowackiego, znana jest w literaturze dzięki m.in. licznym lirycznym listom syna adresowanym do niej. Jej empirowy nagrobek znajduje się na miejscowym Cmentarzu Tunickim.
- Juliusz Słowacki – polski dramaturg i epistolograf, jeden z najwybitniejszych poetów polskich doby romantyzmu, urodził się w Krzemieńcu
- Stanisław Srzednicki – polski instruktor harcerski, współorganizator młodzieżowej organizacji "Orlęta" w Warszawie, porucznik
- Aleksander Wicherski – polski kompozytor, krytyk muzyczny, malarz i poeta, z zawodu adwokat
- Stanisław Sheybal – polski fotograf, od końca lat 20. XX wieku nauczyciel rysunku Liceum Krzemienieckiego, stworzył i prowadził Szkolną Pracownię Fotograficzną Liceum Krzemienieckiego.
[edytuj] Zobacz też
- Liceum Krzemienieckie
- Mord na polskiej inteligencji krzemienieckiej
- Getto w Krzemieńcu
- Cmentarze w Krzemieńcu
- Synagoga w Krzemieńcu
- Kościół św. Ignacego Loyoli i św. Stanisława Kostki w Krzemieńcu
- Gmina Białokrynica
[edytuj] Bibliografia
- Julian Ursyn Niemcewicz, „Juljana Ursyna Niemcewicza, podróże historyczne po ziemiach polskich między rokiem 1811 a 1828 odbyte”, wydawcy A. Franck; B. M. Wolff, Petersburg 1858, s. 191-199 Czytaj
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Krzemieniec w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IV (Kęs – Kutno) z 1883 r.
- Radziecka mapa topograficzna 1:100 000
- Galeria zdjęć z Krzemieńca
- Mikołaj Falkowski, Krzemieniec
Przypisy
- ↑ Elżbieta Chudorlińska (oprac.): Nazewnictwo geograficzne świata. Z. 11 cz. 1, Europa. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2009, s. 233. ISBN 978-83-254-0463-5.
- ↑ Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. IV. Warszawa: 1883, s. 776-780.
- ↑ Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Moskwa 2009, ISBN 978-5-8243-1296-6, s. 478.
- ↑ Władysław Siemaszko, Ewa Siemaszko, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945, Warszawa 2000, s. 478.
- ↑ Холокост на территории СССР: Энциклопедия, op.cit.
- ↑ Władysław Siemaszko, Ewa Siemaszko, Ludobójstwo..., op.cit., s. 479.
- ↑ Grzegorz Rąkowski, Przewodnik po Ukrainie Zachodniej. Część I. Wołyń.
- ↑ Jako data zakończenia budowy podawny jest też rok 1742.
- ↑ J. Tokarski, 'Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Ukrainie, t. 2, Burchard Edition 2001, ISBN 83-87654-11-6, s. 119.
- ↑ Dylewski w przewodniku po Ukrainie podaje datę 1807.
- ↑ U. Pawluczuk: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, s. 129–. ISBN 978–83–7431–127–4.
- ↑ J. Tokarski, Ilustrowany przewodnik..., s. 120.
|
|||||||
|
||||||||||
|
||||||||||||||
