Magnateria polska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Posiadłości ziemskie polskich rodów magnackich w XVI-XVII wieku
Magnaci polscy 1576-1586
Magnaci polscy 1697-1795
portret księcia Władysława Dominika Zasławskiego-Ostrogskiego, pędzla Bartłomieja Strobla
Aleksander Janusz Zasławski, był dziedzicem jednej z największych fortun magnackich w Rzeczypospolitej
Dwór polskiego magnata w podróży w czasie panowania Augusta III
Książę Józef Aleksander Jabłonowski, historyk, bibliograf, mecenas sztuki, założyciel Towarzystwa Naukowego Jabłonowskich w Lipsku

Magnateria polska – najwyższa warstwa szlachty w Rzeczypospolitej Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, odpowiadająca średniowiecznemu możnowładztwu i spełniająca rolę arystokracji.

Przedstawiciele rodów magnackich sprawowali najbardziej prestiżowe godności i urzędy, co w oparciu o majątek osobisty i wpływy ich rodzin dawało im rzeczywistą władzę. Wobec silnego zróżnicowania majątkowego i społecznego, fikcją stawała się głoszona ideologia równości szlacheckiej. Szlachta usiłowała jednak przestrzegać pozorów równości, wyrażając swą niechęć do nadanych dziedzicznych tytułów rodowych. Akceptowane były tytuły książęce starych dynastii litewskich i ruskich, podejrzliwie odnoszono się do tytułów książęcych i hrabiowskich nadanych przez cesarzy stronnikom habsburskim. W 1547 dziedzicznymi książętami zostali Radziwiłłowie, a hrabiami w 1527 roku Tęczyńscy i w 1538 roku Górkowie. W XVII wieku tytuły książęce uzyskali Lubomirscy i Ossolińscy. W 1638 roku pod naciskiem szlachty uchwalono konstytucję sejmową, która zakazała używania tytułów rodowych z nadania. W XVIII wieku uznano tytuły książęce Poniatowskich, Sułkowskich, Massalskich, Sapiehów i Ponińskich. [1]

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Magnateria powstała prawdopodobnie w wyniku kumulacji i skupowania dóbr ziemskich. Pożyczając na oprocentowany kredyt od szlachty środki finansowe na wykup posiadłości ziemskich, wiązała się tym samym ze swoimi wierzycielami, co umożliwiało przenikanie do stanu magnackiego bogatych i przedsiębiorczych przedstawicieli stanu szlacheckiego. Posiadanie rozległych dóbr ziemskich prowadziło do sprawowania urzędów senatorskich i udziału w dochodach państwa poprzez dzierżawę starostw. [2]

Magnaci wiązali się także węzłami rodzinnymi ze szlacheckimi przywódcami wojskowymi i politycznymi. Tą drogą do magnaterii weszły rody Zamoyskich, Koniecpolskich i Ossolińskich, przedstawiciele których obejmowali urzędy senatorskie.

Kryteria przynależności[edytuj | edytuj kod]

Warunkiem należenia do tej warstwy było posiadanie rozległych dóbr ziemskich (latyfundiów), konsolidację których rody magnackie utrwalały poprzez ustanawianie ordynacji rodowej. Za magnaterię uważa się rody, które wchodziły w koligacje z innymi rodzinami magnackimi, wywierały wpływ polityczny przynajmniej o zasięgu lokalnym, utrzymywały własne wojska nadworne. Kryteria te były w znaczący sposób zróżnicowane w odniesieniu do rodów zamieszkujących różne dzielnice Rzeczypospolitej. Fortuny magnackie w Wielkopolsce były mniejsze niż na Ukrainie i Litwie, a w Prusach Królewskich rody magnackie opierały się na królewszczyznach.

Wykształcenie[edytuj | edytuj kod]

Młodzi magnaci pobierali wykształcenie w domu, co nie oznaczało edukacji gorszej niż szkolna, bowiem kształceniem domowym zajmowali się przeważnie wybitni pedagodzy np. Stanisław Konarski i jego brat Ignacy. Uzupełnienie edukacji magnackiej stanowiły podróże zagraniczne, które ułatwiały naukę języków obcych, uzyskanie ogłady dworskiej i towarzyskiej[3].

Życie polityczne[edytuj | edytuj kod]

Przedstawiciele rodów magnackich już z racji samego urodzenia predestynowali byli do otrzymywania od monarchy odpowiednich urzędów i starostw, jako ludzie z reguły bardzo majętni nie musieli traktować obejmowanych funkcji jako pracy zawodowej. Mogli żyć dostatnio bez angażowania się w działania publiczne. Gdy je podejmowali to nie czynili tego dla korzyści materialnych ale przede wszystkim w celu służenia Rzeczypospolitej[4].

Za Zygmunta I Starego senatorowie wyznaczali jednego spośród dwóch posłów na sejm walny, wybieranych na większości z sejmików. Wkrótce jednak w wyniku ruchu egzekucyjnego utracili swoją uprzywilejowana pozycję na rzecz izby poselskiej.

Magnateria uzyskała przewagę w życiu politycznym Rzeczypospolitej w XVII i XVIII wieku. Jej potęga militarna i polityczna sprawia, że niejednokrotnie próbuje prowadzić własną politykę zagraniczną. W 1604 rody Mniszchów i Wiśniowieckich popierają Dymitra Samozwańca I i rozpoczynają własną interwencję zbrojną, w pogrążonej w wielkiej smucie Rosji. Samuel Korecki i Michał Wiśniowiecki w latach 1606-1616 na własną rękę podejmują wyprawę do Mołdawii. W 1655, w czasie potopu szwedzkiego, Radziwiłłowie podejmują próbę utworzenia własnego księstwa udzielnego pod protektoratem Szwecji.

W obliczu zaniku zdolności egzekucyjnych władzy centralnej w XVIII wieku, przejawiającym się w zrywaniu sejmów i zawiązywaniu licznych konfederacji antykrólewskich, realna władza spoczęła na kontrolowanych przez magnaterię sejmikach ziemskich. Magnaci, przywódcy partii politycznych na sejmikach pojawiali się sporadycznie, kontrolowali je nie wyjeżdżając ze swoich rezydencji. Magnateria najbardziej zainteresowana była przebiegiem sejmików w trakcie bezkrólewia, wtedy też najczęściej stawiała się na zjazdach. Mniej ważnymi sejmikami magnaci sterowali przez oddanych sobie klientów [5]. Poszczególne rody magnackie wytworzyły własny system klienteli szlacheckiej, za pośrednictwem której wybierały własnych kandydatów do sejmu, deputatów Trybunału Koronnego i Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego, kontrolowały sejmiki i sądy ziemskie. Wszystko to gwarantowało magnaterii przemożny wpływ na życie polityczne kraju. Rywalizacja pomiędzy poszczególnymi rodami magnackimi obejmowała wszystkie szczeble administracji Rzeczypospolitej, nie wyłączając wybieranego w wolnej elekcji króla. W 1700 opozycja wobec kumulującego na Litwie większość urzędów senatorskich rodu Sapiehów doprowadziła do wybuchu wojny domowej.

Po 1764 następuje wyraźna koncentracja wpływów politycznych przez kilka rodów magnackich. Niektórym z nich: Lubomirskim, Massalskim, Ossolińskim, Poniatowskim, Ponińskim, Radziwiłłom, Sapiehom i Sułkowskim przyznano tytuły książęce, co podważyło równość szlachecką.

Nieliczny był udział senatorów-przedstawicieli magnaterii w sejmie grodzieńskim 1793 roku , nie było na nim posłów z rodzin magnackich. Ich nieobecność łączono z niechęcią do uczestnictwa w dziele II rozbioru[6].

Życie kulturalne[edytuj | edytuj kod]

Magnateria najwcześniej odeszła od sarmackiego modelu myślenia o sprawach państwa. Odejście to charakteryzował krytycyzm magnaterii wobec ustroju Rzeczypospolitej i jej aktywność intelektualna, mająca ujście w pisarstwie historyczno-politycznym.[7]

Dwory magnackie były prężnymi ośrodkami kultury w Rzeczypospolitej, sprawującymi mecenat artystyczny o zasięgu ogólnokrajowym. Magnatów stać było na sprowadzenie wybitnych artystów i rzemieślników zachodnioeuropejskich do realizacji swoich założeń urbanistycznych, architektonicznych, rzeźbiarskich i malarskich. Od XVIII wieku powstają w dobrach magnackich teatry dworskie. Często sami magnaci parają się nauką i sztuką, czego przykładem jest m.in. poeta Łukasz Opaliński młodszy, pisarze marszałek wielki koronny Stanisław Herakliusz Lubomirski i hetman wielki koronny Wacław Piotr Rzewuski, historyk Józef Aleksander Jabłonowski.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Swoje dochody magnateria czerpała z posiadanej przez nią ziemi. Wpływami były pieniądze uzyskiwane z dzierżaw, ze sprzedaży zboża, surowców i przetworów leśnych, bydła oraz ryb, z propinacji oraz operacji finansowych. Magnaci kumulowali w swoich rękach wiele królewszczyzn tzw. starostw niegrodowych, wydzierżawianych przez króla po niskich cenach jako nagrody za ich usługi wobec państwa lub monarchy[8].

Magnateria polska była właścicielem rozległych latyfundiów, gdzie prowadziła przeważnie gospodarkę rolno-hodowlaną. Niekiedy w skład domen magnackich wchodziły też kopalnie soli i rud metali. Od XVIII wieku w latyfundiach magnackich często powstają manufaktury. Ukrytą formą wynagradzania klientelizmu szlachty były przyznawane jej przez magnaterię dogodne czynsze dzierżawne, niekiedy rozdawnictwo wyrobów swoich manufaktur (farfury - wyroby fajansowe, pasy kontuszowe, itp.). Postępuje stała rozbudowa struktur administracyjnych dóbr magnackich. Powoływani są nowi urzędnicy, zajmujący się zarządzaniem rozległych latyfundiów, tacy jak komisarze dóbr, komisarze generalni, szyprowie generalni itp.

Franciszek Salezy Potocki posiadał 70 miast i około 700 wsi, oprócz tego posiadał 7 starostw i dzierżaw, liczących kilkadziesiąt miast i wsi, przynoszących mu w 1771 roku 200 000 złotych polskich rocznego dochodu[9]. Karol Stanisław Radziwiłł Panie Kochanku miał 5 mln złotych polskich dochodu, posiadał w królewszczyznach 16 miast, 583 wsi, 25 wójtostw i wiele własnych dóbr dziedzicznych. W 1764 roku miał 6000 żołnierzy wojsk prywatnych. Dobra Stanisława Szczęsnego Potockiego na Ukrainie wraz ze starostwami liczyły 3 mln mórg, w tym przeszło milion mórg ziemi ornej i zawierały 130 000 osadników pańszczyźnianych. Potocki posiadał dochód 3 mln złotych polskich a jego dwór liczniejszy był od dworu królewskiego, bo liczył 400 dworzan i służby. Generał ziem podolskich Adam Kazimierz Czartoryski, odziedziczył po ojcu podobne bogactwa. Podróżował zazwyczaj z orszakiem szlachty w strojach tatarskich i z m. in. 14 wielbłądami. W 1791 roku dochody Franciszka Ksawerego Branickiego szacowano na 774 995 złotych polskich. Ordynacja Zamoyskich przynosiła 400 000 złotych polskich intraty. Michał Kleofas Ogiński posiadał fortunę wartości 20 mln złotych polskich[10].

Rezydencje magnackie XVII-XVIII wieku[edytuj | edytuj kod]

Ważniejsze rezydencje magnackie w XVII-XVIII wieku to: Birże, Kiejdany, Nieśwież, Słuck, Kleck, Słonim, Białystok, Sieraków, Leszno, Rydzyna, Gołuchów, Bieżuń, Jabłonna, Siedlce, Nieborów, Otwock, Wołczyn, Biała, Kodeń, Puławy, Białaczów, Końskie, Ujazd, Opole, Rytwiany, Baranów, Zamość, Krystynopol, Łańcut, Różana, Przeworsk, Żółkiew, Wiśnicz, Rzeszów, Dukla, Krasiczyn, Stanisławów, Złoczów, Brody, Podhorce, Wiśniowiec, Ołyka, Korzec, Ostróg, Zasław, Buczacz, Zbaraż, Biała Cerkiew, Sieniawa, Granitowa, Korsuń i Tulczyn[11].

Zabory[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Polska pod zaborami.

Władze Imperium Rosyjskiego dokonały sekwestru położonych na Litwie majątków magnatów, skazanych za udział lub sprzyjanie powstaniu kościuszkowskiemu, a następnie rozdały je dygnitarzom carskim. Represje objęły m. in: Adama Kazimierza Czartoryskiego, Michała Kleofasa Ogińskiego, Aleksandra Pocieja, Ignacego Potockiego, Dominika Radziwiłła, Alojzego Sulistrowskiego, Antoniego i Ignacego Tyzenhauzów, księcia Józefa Poniatowskiego. Niektóre z dóbr udało się ich właścicielom lub rodzinom odzyskać po długich staraniach[12].

W wyniku rozbiorów dobra magnackie znalazły się w trzech państwach zaborczych. Magnaci utracili znaczenie polityczne, choć część służyła zaborcom, ale nadal posiadali ogromne majątki. Rodziny magnackie położyły zasługi w zachowaniu i utrwaleniu dziedzictwa kulturalnego rozebranego państwa polskiego. W Puławach i Krakowie Czartoryscy zgromadzili zbiory muzealne, dające początek Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie. W 1817 we Lwowie Józef Maksymilian Ossoliński założył Zakład Narodowy im. Ossolińskich. W Kórniku Tomasz Działyński założył bibliotekę. Magnaci biorą także udział w życiu społecznym. Inicjatorem powołania Towarzystwa Rolniczego w Królestwie Polskim był hrabia Andrzej Zamoyski. Przedstawiciele wielkich rodów ziemiańskich powoływani byli do rad nadzorczych wielkich spółek akcyjnych, jednak udział ich kapitałów w przemyśle, górnictwie i handlu był ograniczony.

Rody magnackie Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Kazimierz Karolczak, Dzieduszyccy. Dzieje rodu. Linia poturzycko-zarzecka, Kraków 2001, s. 20-21.
  2. Kazimierz Karolczak, Dzieduszyccy. Dzieje rodu. Linia poturzycko-zarzecka, Kraków 2001, s. 21.
  3. Wiesław Bondyra, Reprezentacja sejmowa Rusi Czerwonej w czasach saskich, Lublin 2005, s. 29
  4. Jan Seredyka, Ministrowie "senatorskiego stanu" pomiędzy królem a szlacheckim sejmem w latach 1587-1668, w: Dwór a kraj, między centrum a peryferiami władzy, Kraków 2003, s. 251.
  5. Diana Konieczna, Ustrój i funkcjonowanie sejmiku brzeskolitewskiego w latach 1565-1763, Warszawa 2013, s. 65.
  6. Łukasz Kądziela, Zdrajcy i patrioci? Ugrupowania polityczne sejmu grodzieńskiego 1793 roku, w: Bo insza jest rzecz zdradzić, insza dać się łudzić. Problem zdrady w Polsce przełomu XVIII i XIX w, Warszawa 1995, s. 77, 81.
  7. Jacek Staszewski, August III Sas, Wrocław 1989, s. 155.
  8. Władysław Czapliński, Józef Długosz, Życie codzienne magnaterii polskiej w XVII wieku, Warszawa 1976, s. 71.
  9. Wiesław Bondyra, Reprezentacja sejmowa Rusi Czerwonej w czasach saskich, Lublin 2005, s. 18
  10. Tadeusz Korzon, Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta (1764-1793), t. I, Kraków-Warszawa 1897 s. 247-248.
  11. Tadeusz Cegielski, Katarzyna Zielińska: Historia. Dzieje nowożytne. Podręcznik dla klasy II liceum ogólnokształcącego. Warszawa: Wydawnictwa Szkole i Pedagogiczne, 1998, s. 191. ISBN 83-02-04757-0.
  12. Bartłomiej Szyndler, Powstanie kościuszkowskie 1794, Warszawa 1994, s. 380.