Alfabet rosyjski
Alfabet rosyjski (ros. русский алфавит) – alfabet używany do zapisu języka rosyjskiego. Składa się z 33 liter, aczkolwiek ё jest nieobowiązkowa, a ъ jest bardzo rzadka[1].
Litera ъ w latach 20. i 30. XX wieku zastępowana była apostrofem – maszyny do pisania oraz stosowane w drukarniach czcionki wyprodukowane w tym okresie nie zawierały litery ъ, ponieważ jeszcze zwalczano starszą, przedsowiecką ortografię. W latach 1940–1970, mimo ponownego wprowadzenia do alfabetu litery ъ, bywała ona nadal zastępowana przez znak apostrofu lub (w maszynach do pisania) przez znak „. Obecnie z takimi sposobami oddawania litery ъ można się nadal spotkać w rękopisach osób starszych. Czasami stosowanie apostrofu zamiast ъ jest ukrainizmem, jako że to właśnie w języku ukraińskim apostrof pełni tę samą funkcję fonetycznie, co ъ w języku rosyjskim.
Litery
[edytuj | edytuj kod]

Litery alfabetu rosyjskiego (cyrylicy) | |||||
---|---|---|---|---|---|
Pismo proste | Pismo pochyłe (kursywa) |
pismo odręczne | nazwa | nazwa rosyjska | nazwa
(cyrylica) |
А а | А ɑ | ![]() |
а | a | а |
Б б | Б б | ![]() |
b | be | бэ |
В в | В в | ![]() |
w | we | вэ |
Г г | Г г | ![]() |
g | ge | гэ |
Д д | Д д | ![]() |
d | de | дэ |
Е е | Е е | ![]() |
je | je | е |
Ё ё[a] | Ё ё | ![]() |
jo | jo | ё |
Ж ж | Ж ж | ![]() |
ż | że | жэ |
З з | З з | ![]() |
z | ze | зэ |
И и | И и | ![]() |
i | i | и |
Й й | Й й | ![]() |
j | i kratkoje | и краткое |
К к | К к | ![]() |
k | ka | ка |
Л л | Л л | ![]() |
l, ł[b] | el | эл |
М м | М м | ![]() |
m | em | эм |
Н н | Н н | ![]() |
n | en | эн |
О о | О о | ![]() |
o | o | о |
П п | П n | ![]() |
p | pe | пэ |
Р р | Р р | ![]() |
r | er | эр |
С с | С с | ![]() |
s | es | эс |
Т т | Т т | ![]() |
t | te | тэ |
У у | У у | ![]() |
u | u | у |
Ф ф | Ф ф | ![]() |
f | ef | эф |
Х х | Х х | ![]() |
ch | cha | ха |
Ц ц | Ц ц | ![]() |
c | ce | цэ |
Ч ч | Ч ч | ![]() |
ć | cie | чэ |
Ш ш | Ш ш | ![]() |
sz | sza | ша |
Щ щ | Щ щ | ![]() |
ś | sia | ща |
Ъ ъ | Ъ ъ | ![]() |
twardy znak | twiordyj znak | твёрдый знак |
Ы ы | Ы ы | ![]() |
y | y | ы |
Ь ь | Ь ь | ![]() |
miękki znak | miagkij znak |
мягкий знак |
Э э | Э э | ![]() |
e | e lub e oborotnoje |
э э оборотное |
Ю ю | Ю ю | ![]() |
ju | ju | ю |
Я я | Я я | ![]() |
ja | ja | я |
Użycie litery ё
[edytuj | edytuj kod]Współcześnie litery ё wymawianej jako /jo/ w języku rosyjskim używa się obowiązkowo w następujących przypadkach[2]:
- w tekstach, gdzie konsekwentnie stawia się znaki akcentu;
- w książkach przeznaczonych dla małych dzieci;
- w tekstach dla uczniów i uczących się języka rosyjskiego jako obcego.
W każdej książce teksty można pisać, używając litery ё, jeśli taka jest wola autora czy redaktora. Często jednak litery tej używa się tylko wyrywkowo. Zaleca się jej używać w przypadku[2]:
- kiedy pozwala to uniknąć dwuznaczności (np. всё → wszystko, все → wszyscy; нёбо → podniebienie, небо → niebo; узнаем → poznamy, узнаём → poznajemy)
- kiedy ma się do czynienia ze słowem rzadko występującym lub powszechnie źle wymawianym, dla ukazania jego prawidłowej wymowy (np. флёр → welur, щёлочка → szczelinka, сёрфинг → surfing, новорождённый → noworodek)
- w niektórych nazwach własnych, gdzie rozróżnienie е i ё dla zwykłych czytelników nie jest intuicyjnie oczywiste (np. Дежнёв → Dieżniow, Олёкма → Olokma).
Litery usunięte w latach 1917–1918
[edytuj | edytuj kod]Do czasu reformy rosyjskiej ortografii w latach 1917–1918[3], a w publikacjach emigracyjnych jeszcze długo później, w języku rosyjskim oficjalnie funkcjonowały jeszcze 4 inne litery tj.:
- Ѣѣ (jać – ros. ять) zastąpiona przez literę Е
- Ѳѳ (fita – ros. фита) zastąpiona przez literę Ф
- Іі (i diesiatiericznoje – ros. и десятеричное) zastąpiona przez literę И
- Ѵѵ (iżyca – ros. ижица), już przed rewolucją używana do zapisu bardzo nielicznych słów (np. мѵро, tzn. krzyżmo), zastąpiona przez И
Także i obecnie litery te, choć rzadko, spotkać można niekiedy w rosyjskich tekstach. Dotyczy to zwłaszcza litery Ѣ, niegdyś powszechnej w rosyjskim piśmiennictwie, której usunięcie wzbudziło największe opory (pozostałe trzy usunięte z alfabetu litery używane były w niewielkiej liczbie słów, głównie zapożyczeń z języka greckiego; 'і' także w niektórych końcówkach, w zasadzie zawsze przed samogłoskami i samogłoskami jotowanymi). Użycie tego znaku ma nawiązywać do starych, przedrewolucyjnych tradycji, stąd litera ta pojawia się niekiedy np. w nazwach firm czy na znakach towarowych.
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ W większości publikacji kropki odróżniające literę jo od je nie są zaznaczane, ale regularnie stosuje się je w podręcznikach i książkach dla dzieci, encyklopediach (w tym w Wikipedii) oraz w tych przypadkach, kiedy litera „ё” jest potrzebna dla zapobiegania homonimii: все (wszyscy) – всё (wszystko) lub небо (niebo) – нёбо (podniebienie); litera „ё” jest też stosowana przy transkrybowaniu z języków obcych.
- ↑ Wymowa pośrednia pomiędzy polskim l a ł (tzw, ł tylnojęzykowe, kresowe lub sceniczne).
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Русский алфавит. Частотность букв русского языка (по НКРЯ). Частотность русского алфавита – как часто встречается данная буква в массиве случайного русского текста. – Инженерный справочник DPVA.ru / Технический справочник ДПВА / Таблицы для инженеров (ex DPVA-info) [online], dpva.ru [dostęp 2022-07-27] .
- ↑ a b Валгина Н.С, Еськова Н.А., Иванова О.Е., Кузьмина С.М., Лопатин В.В., Чельцова Л.К.: Правила Русской Орфографии и Пунктуации. Moskwa: Эксмо, 2007, s. 20–21. ISBN 978-5-699-18553-5.
- ↑ В результате реформы в России окончательно и официально введена новая орфография, Постановления Совещания по вопросу об упрощении русского правописания, принятые 11 мая 1917 г., Декрет Наркомпроса РСФСР от 23.12.1917 года о введении нового правописания, Декрет Наркомпроса РСФСР, СНК РСФСР от 10.10.1918 «О введении новой орфографии».