Armand Vetulani

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Armand Vetulani
Ilustracja
Vetulani w latach 60. XX wieku[1]
Data i miejsce urodzenia 16 grudnia 1909
Warszawa
Data i miejsce śmierci 3 kwietnia 1994
Warszawa
Zawód historyk sztuki
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi

Armand Vetulani (ur. 16 grudnia 1909 w Warszawie, zm. 3 kwietnia 1994 tamże) – polski historyk sztuki, organizator życia artystycznego, urzędnik państwowy, pedagog i wykładowca akademicki, żołnierz Armii Krajowej, pierwszy dyrektor Centralnego Biura Wystaw Artystycznych (1949–1954).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Eugeniusz Vetulani (1883–1941) z synem Armandem, około 1912[1]
Armand Vetulani z nartami, lata 30. XX wieku[1]
Bardzo niski, z wadą w nodze, kulejący, miał potężne ręce, był silny, przed wojną był czempionem w pływaniu, niesłychanie inteligentny i uroczy.
Bożena Kowalska o Armandzie Vetulanim[2]


Zebranie Wydziału Sztuki Ministerstwa W.R.i O.P., Warszawa, 1938; Armand Vetulani - pierwszy z lewej, Jerzy Szablowski - trzeci z lewej, Maciej Masłowski – piąty z lewej[1][a]

Młode lata – studia, początek działalności[edytuj | edytuj kod]

Był synem Eugeniusza Stanisława Vetulaniego (1883–1941) i Stefanii z domu Gawęda (zm. 1926), miał młodszych braci Zbigniewa (1911–1941) i Eugeniusza Jana „Gajgę” (ur. 1911). Ukończył Gimnazjum w Milanówku, następnie studiował w Szkole Sztuk Pięknych im. Gersona w Warszawie[3]. W 1930 roku rozpoczął służbę wojskową w I Pułku Łączności w Zegrzu. W latach 1934–1939 studiował historię sztuki na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego. Był uczniem m.in. Władysława Tatarkiewicza. Tytuł magistra uzyskał w 1945. W latach 1936–1939 Vetulani był pracownikiem Wydziału Sztuki[b] Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, gdzie współpracował m.in. z Jerzym Szablowskim i Maciejem Masłowskim. Zadebiutował jako krytyk sztuki artykułem w 1939.

Okupacja niemiecka – tajne komplety i ruch oporu[edytuj | edytuj kod]

W okresie okupacji niemieckiej Vetulani przebywał w Milanówku. Od schyłku 1939 roku wykładał na tajnych kompletach. Z tego okresu jako „wspaniałego nauczyciela” wspominała go Joanna Kulmowa[4][c]. Vetulani działał również aktywnie w ruchu oporu. Wczesną wiosną 1940 został zwerbowany do Związku Walki Zbrojnej pod pseudonimem „Grabiec”. Podlegał podporucznikowi Zdzisławowi Wołosiewiczowi ps. „Poraj”. Organizował grupy młodzieżowe składające się głównie z jego uczniów, dla których szkolenia organizowali Wołosiewicz wraz z Józefem Pawłowskim ps. „Sawa”[3].

W czerwcu 1940 roku Gestapo aresztowało ojca i obu braci Armanda Vetulaniego. Wszyscy zostali uwięzieni w Auschwitz – Eugeniusz (ojciec) i Zbigniew Vetulani zginęli w obozie, młodszy brat „Gajga”[5] jako jedyny z całej trójki się uratował. Armand uniknął aresztowania dzięki temu, że w czasie nalotu gestapowców przebywał poza domem. Musiał się jednak ukrywać, przez co stracił kontakt ze swoimi przełożonymi z ZWZ. Jesienią 1940 roku nawiązał kontakt z podchorążym Janem Kawińskim ps. „Kotwicz” i wznowił pracę z drużynami w podziemiu. Od 1943 roku, po przekształceniu ZWZ należał do Armii Krajowej w obwodzie grodzisko-mazowieckim, w placówce osiedla Milanówek pod dowództwem podporucznika Ryszarda Csáky[3]. Brał udział w wytwarzaniu środków bojowych, zabezpieczaniu lądowisk i miejsc zrzutów broni oraz w starciach z żandarmerią niemiecką w okolicach Nadarzyna, Siestrzeni, Osowca oraz w lasach młochowskich.

W PRL – organizator, wykładowca[edytuj | edytuj kod]

Armand Vetulani (z lewej) w rozmowie z prof. Władysławem Tatarkiewiczem, lata 60. XX wieku[1]
Armand Vetulani (z prawej) w towarzystwie prof. Bohdana Marconiego, lata 60. XX wieku[1]

Od 1944 Vetulani pracował jako intendent w zakładach jedwabniczych w Milanówku. Po wybuchu powstania warszawskiego organizował pomoc dla uchodźców ze stolicy. Od wyzwolenia, w latach 1945–1949 pełnił obowiązki dyrektora administracyjno-handlowego fabryki w Milanówku[3], przemianowanej na Państwowe Zakłady Jedwabiu Naturalnego. Wraz z robotnikami pracującymi w Zakładach zorganizował amatorski zespół teatralny, sam reżyserował przedstawienia i występował na scenie. Wspólnie z milanowskim zespołem wziął udział m.in. w wojewódzkim konkursie zespołów teatralnych i recytacyjnych świetlic związków zawodowych w Warszawie w kwietniu 1948[6], gdzie jego grupa wystawiła sztukę J. B. Priestleya Pan inspektor przyszedł i zajęła pierwsze miejsce wśród piętnastu rywalizujących zespołów[7]. Spektakl otrzymał też dobre recenzje w prasie, pochlebnie pisał o nim „Głos Ludu”[d]. Od 1947 do 1951 Vetulani wykładał w Państwowym Ognisku Plastycznym w Grodzisku Mazowieckim[3] prowadzonym przez Edwarda Kokoszko[8].

W 1949 był pomysłodawcą i organizatorem Centralnego Biura Wystaw Artystycznych (CBWA) w gmachu Zachęty w Warszawie jako Delegat Ministra Kultury i Sztuki. Był pierwszym dyrektorem CBWA w latach 1949–1954, w okresie narzuconej dominacji socrealizmu. Vetulani wspominał, że „sprawa powołania do życia instytucji wystawienniczej służącej upowszechnianiu plastyki była (...) jednym z głównych punktów zarysowanego przez środowisko plastyczne, nieomal zaraz po wyzwoleniu kraju, programu odbudowy i organizacji życia artystycznego”[9]. Wśród najważniejszych ekspozycji przygotowanych w czasie jego kierownictwa Zachętą były II, III i IV Ogólnopolska Wystawa Plastyki (1951–1954), w których uczestniczyli artyści różnych pokoleń i orientacji, m.in. Andrzej Wróblewski, Wojciech Fangor, Alina Szapocznikow, Eugeniusz Eibisch, Włodzimierz Zakrzewski – wszyscy tworzący wówczas zgodnie z doktryną realizmu socjalistycznego. W początkowym okresie funkcjonowania CBWA zorganizowało również m.in. uliczny pokaz polskiej sztuki ludowej w Alejach Ujazdowskich (1949 – pierwsza ekspozycja w działalności placówki), I Ogólnopolską wystawę portretów przodowników pracy (1950), wystawy książki i ilustracji (1951), architektury wnętrz i sztuki dekoracyjnej (1952), plakatu (1953) i architektury PRL, wystawy plastyki radzieckiej (1951, 1954), francuskiej (1952) i chińskiej (1954), wystawy indywidualne Käthe Kollwitz (1951), Tadeusza Kulisiewicza (1952), Renato Guttuso (1954), ekspozycję batalistyki w dziesiątą rocznicę powstania Ludowego Wojska Polskiego (1953). Zainicjowano wówczas również doroczne wystawy warszawskiego okręgu Związku Polskich Artystów Plastyków[9]. Równocześnie Vetulani współpracował przy tworzeniu regionalnych ośrodków Biura Wystaw Artystycznych w różnych miastach Polski. Według Bożeny Kowalskiej, która pracowała wówczas w Zachęcie i znała się z dyrektorem, Vetulani musiał odejść ze stanowiska w wyniku odmowy wstąpienia do PZPR[2][10]. CBWA pozostawało w dużej mierze zależne od Ministerstwa Kultury i Sztuki. Vetulani pisał: „Instytucja sterowana w zamysłach i początkowych wysiłkach w kierunku organizacji o charakterze instytutu czy galerii plastyki współczesnej, działać ostatecznie miała na zasadzie centralnego biura resortowego – co oczywiście ograniczało możliwości wypracowywania i realizowania własnej linii programowej”[9].

W latach 1945–1951 Vetulani był członkiem Stronnictwa Demokratycznego. W 1952 został przeniesiony w stopniu szeregowego do rezerwy Ludowego Wojska Polskiego.

Po odejściu z pracy w Zachęcie, w 1954 roku został skierowany na stanowisko samodzielnego pracownika nauki w Instytucie Sztuki PAN w Warszawie. W latach 1954–1955 kierował tam nowo powstałą Pracownią Dokumentacji Plastyki Współczesnej w ramach Zakładu Historii i Teorii Sztuk Plastycznych[11]. Kontynuował pracę w IS PAN do 1959. W tym samym okresie, w latach 1955–1960 wykładał historię sztuki w Szkole Głównej Służby Zagranicznej i Akademii Sztabu Generalnego. Od 1959 był zatrudniony w Związku Polskich Artystów Plastyków (ZPAP), m.in. jako sekretarz generalny Zarządu Głównego.

Grób Armanda Vetulaniego i jego rodziny na cmentarzu w Milanówku, listopad 2017

Był autorem prac z zakresu historii sztuki, m. in. monografii o Wojciechu Gersonie oraz rozdziału o malarstwie historycznym w monografii zbiorowej pod redakcją Bożeny Kowalskiej. Specjalizował się w historii sztuki XIX wieku[10]. Organizował z ramienia Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Związku Polskich Artystów Plastyków wystawy sztuki w kraju i za granicą, m.in. w Pekinie, Szanghaju i Moskwie. Był również aktywny na polu popularyzacji wiedzy, wygłaszał odczyty o sztuce m.in. w CBWA[3].

Po wielu latach znajomości zawarł małżeństwo z Barbarą, swoją przyjaciółką i sekretarką. Nie mieli dzieci. Vetulani przeszedł na emeryturę w 1976 roku. Zmarł 3 kwietnia 1994[12] po długiej chorobie nowotworowej. Został pochowany na Cmentarzu w Milanówku[3].

Wybrane publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • 1952: Wojciech Gerson, wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1952;
  • 1970: Malarstwo historyczne i realizm w kręgu Wędrowca, Centralne Biuro Wystaw Artystycznych, 1970;
  • 1971: Ludowe zainteresowania Wojciecha Gersona, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty”, t. 25 z.1, Instytut Sztuki PAN;
  • 1984: Realizm i malarstwo historyczne, w: Dzieje sztuki polskiej, red. Bożena Kowalska.

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Zob. listę obecnych zanotowaną przez Armanada Vetulaniego.
  2. W niektórych okresach był to Departament Sztuki.
  3. Kulmowa po latach uczyniła z Vetulaniego prototyp głównej postaci swojej powieści Trzy (1971), mężczyzny nazywanego Dorian. Zob. Joanna Kulmowa: Trzy. Iskry, 1971.
  4. Pan Inspektor przyszedł – Priestleya – zespół PCZNJ – fabryki Milanówek – zaglądamy do programu. Sztuka dobra, porusza ważny problem społeczny. Czy potrafią go w pełni wydobyć? Czy nie będziemy świadkami niesmacznej parodii, tym bardziej, że niedawno biliśmy brawa Zelwerowiczowi, Dulębiance, Dominiakowi, Wołejce. Obawy okazały się płonne. Jeżeli sztuka którą oglądało się w teatrze z prawdziwego zdarzenia, oglądana po raz drugi w wykonaniu amatorskiego zespołu robi silne wrażenie, to znaczy niewątpliwie, że jest dobrze wyreżyserowana i dobrze zagrana. Na widowni znajdują się nie tylko goście zaproszeni, ludzie którym sprawa zespołów leży na sercu. Salę wypełnia również zwykła przypadkowa, praska publiczność – sporo wśród nich robotnic, robotników i wyrostków korzystających z przystępnej ceny biletów. Na wszystkich twarzach znać skupione zainteresowanie. Bierze, jak to się mówi popularnie. (...) Wyczuwa się wyraźnie: aktorzy nie wpadli w rutynę, każde wypowiedziane przez nich słowo to przeżycie zdolne zatuszować brak specjalizacji, zdolne oddziałać na widza. W zespole wyróżniają się: Vetulani Armand (pan inspektor), Józef Wilson (Birling), reszta zespołu gra mniej więcej na równym, dobrym poziomie (...).” Zob. Konkurs który budzi zainteresowanie. Zespół fabryki Milanówek dobrze się spisał. „Głos Ludu – Wydanie warszawskie”, 23 kwietnia 1948. 

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f Zdjęcie opublikowane dzięki uprzejmości Barbary Vetulani, wdowy po Armandzie Vetulanim.
  2. a b Krzysztof Kościuczuk: Bożena Kowalska: Zachęta – początki pracy (pol.). Prywatne historie sztuki. [dostęp 1 lipca 2015].
  3. a b c d e f g Cmentarz w Milanówku. Przewodnik biograficzny. Milanówek: Archiwum Państwowe Dokumentacji Osobowej i Płacowej, 2009, s. 113–114.
  4. Joanna Kulmowa: 14 września 2014 (pol.). Poetycki blog Joanny Kulmowej. [dostęp 1 lipca 2015].
  5. Frankfurter Auschwitz-Prozess. Vernehmung des Zeugen Eugeniusz Motz (niem.). Fritz Bauer Institut. [dostęp 1 lipca 2015].
  6. Pan Inspektor przyjechał z Milanówka. „Życie Warszawy”, 24 kwietnia 1948. 
  7. Sztuka tak dobra jak jedwab z Milanówka. „Wieczór”, 9 maja 1948. 
  8. Informacja o Państwowym Ognisku Plastycznym w Grodzisku Mazowieckim (pol.). Powiat Grodziski. [dostęp 1 lipca 2015].
  9. a b c Artibus. Księga jubileuszowa wydana z okazji 40-lecia Centralnego Biura Wystaw Artystycznych w Warszawie. Warszawa: Centralne Biuro Wystaw Artystycznych – Zachęta, 1989, s. 19–25.
  10. a b Karolina Zychowicz: Nie zostałam wicedyrektorem Zachęty. Wywiad z Bożeną Kowalską. zacheta.art.pl, 10 listopada 2016. [dostęp 5 września 2017].
  11. Dokumentacja Plastyki Współczesnej (pol.). Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk. [dostęp 1 lipca 2015].
  12. Vetulani Armand (pol.). Nekrologi warszawskie, 17 stycznia 2013. [dostęp 1 lipca 2015].
  13. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 lipca 1952 r. o nadaniu odznaczeń państwowych (M.P. z 1952 r. Nr 70, poz. 1078).