Armand Vetulani

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Armand Vetulani
Ilustracja
Vetulani w latach 30. XX wieku
Data i miejsce urodzenia 16 grudnia 1909
Warszawa
Data i miejsce śmierci 3 kwietnia 1994
Warszawa
Zawód, zajęcie historyk sztuki
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi

Armand Vetulani (ur. 16 grudnia 1909 w Warszawie, zm. 3 kwietnia 1994 tamże) – polski krytyk, kurator i historyk sztuki, urzędnik państwowy, pedagog i wykładowca akademicki, żołnierz Armii Krajowej, dyrektor Państwowych Zakładów Jedwabiu Naturalnego w Milanówku (1945–1949), organizator i pierwszy dyrektor Centralnego Biura Wystaw Artystycznych (1949–1954), sekretarz Zarządu Głównego Związku Polskich Artystów Plastyków.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Eugeniusz Vetulani (1883–1941) z synem Armandem, około 1912[1]
Armand Vetulani z nartami, lata 30. XX wieku[1]
Zebranie Wydziału Sztuki Ministerstwa W.R.i O.P., Warszawa, 1938; Armand Vetulani - pierwszy z lewej, Jerzy Szablowski - trzeci z lewej, Maciej Masłowski – piąty z lewej[1][a]

Młode lata[edytuj | edytuj kod]

Był synem Eugeniusza Stanisława Vetulaniego (1883–1941) i Stefanii z domu Gawęda (zm. 1926). Miał młodszych braci Zbigniewa (1911–1941) i Eugeniusza Jana „Gajgę” (ur. 1911).

Ukończył Gimnazjum w Milanówku. Następnie studiował w Szkole Sztuk Pięknych im. Gersona w Warszawie. W 1930 roku rozpoczął służbę wojskową w 1 Pułku Łączności w Zegrzu[2].

W latach 1934–1939 studiował historię sztuki na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie był uczniem m.in. Władysława Tatarkiewicza. Na początku studiów utrzymywał się z udzielania korepetycji.

W latach 1936–1939 był pracownikiem Wydziału Sztuki[b] Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, gdzie współpracował m.in. z Jerzym Szablowskim i Maciejem Masłowskim. Zadebiutował jako krytyk sztuki artykułem w 1939 roku.

Jego studia przerwał wybuch II wojny światowej. W związku z tym uzyskał tytuł magistra dopiero w 1945 roku.

Okupacja niemiecka: Działalność w ruchu oporu i tajnym nauczaniu[edytuj | edytuj kod]

W okresie okupacji niemieckiej Armand Vetulani przebywał w Milanówku. Od końca 1939 roku wykładał w ramach tajnych kompletów. Z tego okresu jako „wspaniałego nauczyciela” wspominała go Joanna Kulmowa[3].

Z przyjemnością wspominam mojego niezwykłego korepetytora, chociaż czasy to były groźne. W podwarszawskim Milanówku ukrywało się sporo „nieprawych” mieszkańców, pełnych wiary, że kiedyś skończy się koszmar okupacji. Pomimo biedy, rodzice moi zdecydowali się posłać mnie na tajne komplety u bardzo nieoficjalnych nauczycieli. Pierwszym „omnibusem” była kochana pani Halinka, która cwałem przebiegła ze mną kurs pierwszej gimnazjalnej, przekazując mnie później jeszcze bardziej niezwykłemu panu Armandowi, który prowadził lekcje „ze wszystkiego” na poziomie klasy drugiej. Było nas czworo czy pięcioro, w tym chyba trzech dość ospałych czternastolatków i dwie „podfruwajki”. Lekcje odbywały się w niewielkiej jadalence drewnianego domku, ukrytego w rzadkim lasku. A nasz preceptor – o, nasz, preceptor! – był tak niezwykły i pełen wdzięku, że nie przeszkadzało nam jego ułomność. Był niewysoki, kulawy, kuśtykał wyraźnie, ale bohatersko wytrzymywał moje dziwne wypracowania, które zachowałam do dzisiaj: jedno z nich napisałam heksametrem, drugiemu nadałam formę ballady, inne wreszcie rozbudowałam jako minidramat na temat sądu nad Balladyną. Nagle skończyła się moja nauka, bo gwałtownie musiałam zniknąć z Milanówka. Dopiero po cudem przeżytej wojnie spotkałam nagle mojego niezwykłego profesora w Zakopanem, na Parcelach. Chyba nie był sam. Zdążyłam tylko wyjaśnić mu nagłą moją dematerializację w Milanówku... A po paru latach odwiedziłam go w pałacyku na ulicy Długiej, to chyba Państwowy Instytut Sztuki, żeby powiedzieć mu jak ważną był kiedyś osobą dla trzynastoletniej dziewczynki, która tak bardzo odstawała od milanówkowskiego środowiska. W sześćdziesiątym siódmym roku uczyniłam pana Armanda bohaterem mojej powieści Trzy, pisząc o nim z miłością[c].

— Wspomnienie Joanny Kulmowej o Armandzie Vetulanim.

Włączył się również w działalność polskiego ruchu oporu. Wczesną wiosną 1940 roku został zwerbowany do Związku Walki Zbrojnej pod pseudonimem „Grabiec”. Podlegał podporucznikowi Zdzisławowi Wołosiewiczowi ps. „Poraj”. Organizował grupy młodzieżowe składające się głównie z jego uczniów, dla których szkolenia organizowali ppor. Wołosiewicz wraz z Józefem Pawłowskim ps. „Sawa”[2].

W czerwcu 1940 roku Gestapo aresztowało ojca i obu braci Armanda Vetulaniego, który sam uniknął aresztowania dzięki temu, że w czasie nalotu był poza domem. Eugeniusz Vetulani wraz z synami Zbigniewem i „Gajgą” zostali uwięzieni w Auschwitz. Eugeniusz oraz Zbigniew Vetulani zginęli w obozie. „Gajga”[4] przeżył jako jedyny z całej trójki.

Po nalocie Gestapo, Armand Vetulani był zmuszony do pozostania w ukryciu, przez co stracił kontakt ze swoimi przełożonymi z ZWZ. Jesienią 1940 roku nawiązał kontakt z podchorążym Janem Kawińskim ps. „Kotwicz” i wznowił pracę z drużynami w podziemiu. Od 1943 roku, po przekształceniu ZWZ należał do Armii Krajowej w obwodzie grodzisko-mazowieckim, w placówce osiedla Milanówek pod dowództwem podporucznika Ryszarda Csáky[2]. Brał udział w produkcji środków bojowych, zabezpieczaniu lądowisk i miejsc zrzutów broni. Walczył w starciach z żandarmerią niemiecką w okolicach Nadarzyna, Siestrzeni, Osowca oraz w lasach młochowskich.

W PRL: Dyrektor Zachęty i wykładowca[edytuj | edytuj kod]

Program przedstawienia "Ach,to Zakopane", autor: Adolf Walewski, farsa w 3 aktach, wystawiona przez Kolo Dramatyczne przy Panstwowych Centralnych Zakladach Jedwabiu Naturalnego, Milanówek - w zespole aktorskim m.in. Armand Vetulani, Zofia Hardt, Rezyseria Feliks Wilski, Listopad, 1947
Armand Vetulani (z lewej) w rozmowie z prof. Władysławem Tatarkiewiczem, lata 60. XX wieku[1]
Armand Vetulani (z prawej) w towarzystwie prof. Bohdana Marconiego, lata 60. XX wieku[1]

Od 1944 roku Vetulani pracował jako intendent w zakładach jedwabniczych w Milanówku. Po wybuchu powstania warszawskiego organizował pomoc dla uchodźców ze stolicy. Po wyzwoleniu, w latach 1945–1949 pełnił obowiązki dyrektora administracyjno-handlowego fabryki w Milanówku[2], przemianowanej na Państwowe Zakłady Jedwabiu Naturalnego.

Wraz z robotnikami pracującymi w milanowskich Zakładach zorganizował amatorski zespół teatralny. Sam reżyserował przedstawienia i występował na scenie. Wspólnie z założonym zespołem wziął udział w wojewódzkim konkursie zespołów teatralnych i recytacyjnych świetlic związków zawodowych w Warszawie w kwietniu 1948 roku[5], gdzie grupa wystawiła sztukę Pan inspektor przyszedł J. B. Priestleya, zdobywając pierwsze miejsce wśród piętnastu zespołów[6]. Spektakl otrzymał dobre recenzje w prasie, pochlebnie pisał o nim Głos Ludu[d].

W 1949 roku Armand Vetulani był pomysłodawcą i organizatorem Centralnego Biura Wystaw Artystycznych (CBWA) w gmachu Zachęty w Warszawie. Z dniem 1 kwietnia 1949 został mianowany Delegatem Ministra Kultury i Sztuki ds. Upowszechniania Plastyki na terenie całego kraju[7][e]. Był pierwszym dyrektorem CBWA w latach 1949–1954, w okresie narzuconej dominacji socrealizmu.

Vetulani wspominał, że „sprawa powołania do życia instytucji wystawienniczej służącej upowszechnianiu plastyki była (...) jednym z głównych punktów zarysowanego przez środowisko plastyczne, nieomal zaraz po wyzwoleniu kraju, programu odbudowy i organizacji życia artystycznego”[8]. CBWA pozostawało w dużej mierze zależne od Ministerstwa Kultury i Sztuki. Vetulani pisał: „Instytucja sterowana w zamysłach i początkowych wysiłkach w kierunku organizacji o charakterze instytutu czy galerii plastyki współczesnej, działać ostatecznie miała na zasadzie centralnego biura resortowego – co oczywiście ograniczało możliwości wypracowywania i realizowania własnej linii programowej”[8]. Według Bożeny Kowalskiej, współpracowniczki Armanda Vetulaniego w tym okresie, choć dyrektor miał trudną sytuację, nie był całkiem pozbawiony marginesu wolności: „Vetulani nie był człowiekiem skłonnym do podporządkowania się komukolwiek. (...) Na pewno miał prawo do decydowania. Był inicjatorem powstania tej instytucji. Miał bardzo dobre oko do sztuki i nie chciał u siebie eksponować byle czego”[9]. W jej ocenie, mimo presji reżimu stalinowskiego, w Zachęcie odbyło się w tym okresie „wiele bardzo interesujących” wystaw[9]. Według relacji Kowalskiej, Armand Vetulani znał i przyjaźnił się z szeregiem twórców działających jeszcze w dwudziestoleciu międzywojennym[9].

Pierwszą wystawą za jego kierownictwa Zachętą był pokaz polskiej sztuki ludowej zorganizowany w 1949 roku w Alejach Ujazdowskich[8]. Wśród ekspozycji przygotowanych na przestrzeni kolejnych lat były II, III i IV Ogólnopolska Wystawa Plastyki (1951–1954), w których uczestniczyli artyści różnych pokoleń i nurtów, m.in. Andrzej Wróblewski, Wojciech Fangor, Alina Szapocznikow, Eugeniusz Eibisch, Włodzimierz Zakrzewski – wszyscy tworzący wówczas w doktrynie realizmu socjalistycznego.

Ponadto, w okresie dyrektury Vetulaniego CBWA zorganizowało szereg wystaw, w tym: I Ogólnopolską wystawę portretów przodowników pracy (1950), I Ogólnopolski pokaz projektów architektury SARP (1951)[10], wystawę książki i ilustracji (1951), wystawę prac Hanny Żuławskiej-Jasińskiej wraz ze studentami z jej pracowni (1951)[11], wystawę architektury wnętrz i sztuki dekoracyjnej (1952)[12], wystawę plakatu (1953), pierwszą powszechną wystawę architektury Polski Ludowej (1953)[13], wystawę fotografii propagandowych Nowa Albania na drodze do socjalizmu (1953)[14], ekspozycję batalistyki w dziesiątą rocznicę powstania Ludowego Wojska Polskiego (1953), wystawę sztuki rumuńskiej (1952)[15], wystawy plastyki radzieckiej (1951[16], 1954), francuskiej (1952)[17] i chińskiej (1954), wystawę bułgarskiej sztuki ludowej (1953)[18], wystawę francuskiej tkaniny artystycznej (1953–1954), wystawy indywidualne Käthe Kollwitz (1951)[19], Stanisława Kamockiego (1951), Tadeusza Kulisiewicza (1952), Bronisława Kopczyńskiego (1952)[20], Ignacego Witza (1953), Zofii Stankiewicz (1954), Renato Guttuso (1954); wystawy fotografiki[f], w tym: Ogólnopolskie Wystawy Fotografiki Artystycznej[21][22], wystawę Przyroda w fotografice Włodzimierza Puchalskiego (1952)[9] oraz wystawę fotografii Janiny Mierzeckiej, Henryka Lisowskiego i Tadeusza Wańskiego (1954)[23]. Na Wystawie prac postępowych artystów plastyków (1954) obok artystów takich jak Pablo Picasso czy Fernand Léger pokazano nieznanych szerszej publiczności młodych socrealistów[24]. W tym okresie zainicjowano również doroczne wystawy warszawskiego okręgu Związku Polskich Artystów Plastyków[8].

Vetulani współuczestniczył w tworzeniu regionalnych ośrodków Biura Wystaw Artystycznych w różnych miastach Polski[9]. Wicedyrektorem CBWA był wówczas Wojciech Wilski, z którym Vetulani prywatnie się przyjaźnił[9].

Według Bożeny Kowalskiej Vetulani został zmuszony do ustąpienia ze stanowiska dyrektora w wyniku odmowy wstąpienia do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej[9][25].

Bardzo niski, z wadą w nodze, kulejący, miał potężne ręce, był silny, przed wojną był czempionem w pływaniu, niesłychanie inteligentny i uroczy.

Bożena Kowalska o Armandzie Vetulanim[25].

Vetulani w latach 60. XX wieku[1]

W latach 1947–1951 Vetulani wykładał w Państwowym Ognisku Plastycznym w Grodzisku Mazowieckim[2] prowadzonym przez Edwarda Kokoszko[26]. W latach 1945–1951 był członkiem Stronnictwa Demokratycznego. W 1952 roku został przeniesiony w stopniu szeregowego do rezerwy Ludowego Wojska Polskiego.

W 1954 roku, po odejściu z pracy w Zachęcie, został skierowany na stanowisko samodzielnego pracownika nauki w Instytucie Sztuki PAN w Warszawie. W latach 1954–1955 kierował tam nowo powstałą Pracownią Dokumentacji Plastyki Współczesnej w ramach Zakładu Historii i Teorii Sztuk Plastycznych[27][28]. Kontynuował pracę w IS PAN do 1959 roku. W tym samym okresie, w latach 1955–1960 wykładał historię sztuki w Szkole Głównej Służby Zagranicznej[g] i Akademii Sztabu Generalnego. Od 1959 roku był zatrudniony w Związku Polskich Artystów Plastyków (ZPAP), w którym był kolejno sekretarzem organizacyjnym i sekretarzem naukowym Zarządu Głównego[2].

Grób Armanda Vetulaniego na cmentarzu w Milanówku

Był autorem prac z zakresu historii sztuki, m. in. monografii o Wojciechu Gersonie oraz rozdziału o malarstwie historycznym w monografii zbiorowej pod redakcją Bożeny Kowalskiej. Specjalizował się w historii sztuki XIX wieku[9]. Organizował z ramienia Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Związku Polskich Artystów Plastyków wystawy sztuki w kraju i za granicą, m.in. w Pekinie, Szanghaju i Moskwie. Był również aktywny na polu popularyzacji wiedzy, wygłaszał odczyty o sztuce m.in. w CBWA[2]. Przeszedł na emeryturę w 1976 roku. Po odejściu z pracy w Zachęcie jeszcze kilkakrotnie był autorem lub współautorem tekstów do katalogów wystaw organizowanych w jej gmachu, w tym katalogów wystaw malarstwa Bolesława Kuźmińskiego (1964), Eugeniusza Arcta (1978) oraz Bronisławy Wilimowskiej (1981).

Po wielu latach znajomości zawarł małżeństwo z Barbarą, swoją przyjaciółką i sekretarką, wieloletnią pracowniczką Zachęty (1928–2020)[29]. Nie mieli dzieci. Vetulani był osobą niewierzącą. Zmarł 3 kwietnia 1994[30] po długiej chorobie nowotworowej. Został pochowany na Cmentarzu w Milanówku[2].

Wybrane publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • Wakacyjny Instytut Sztuki w Żabiem, "Złoty Szlak", Stanisławów 1939;
  • Materiały dotyczące życia i twórczości Wojciecha Gersona, opracowanie, wraz z Andrzejem Ryszkiewiczem, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1951;
  • Wojciech Gerson, Wiedza Powszechna, Warszawa 1952;
  • Malarstwo historyczne i realizm w kręgu Wędrowca, Centralne Biuro Wystaw Artystycznych, 1970;
  • Ludowe zainteresowania Wojciecha Gersona, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty”, t. 25 z.1, Instytut Sztuki PAN, 1971;
  • Realizm i malarstwo historyczne, w: Dzieje sztuki polskiej, red. Bożena Kowalska, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, 1984;
  • Związek Polskich Artystów Plastyków, Międzynarodowe Stowarzyszenie Sztuk Plastycznych (AIAP), Polski Komitet Narodowy, w: Polskie życie artystyczne w latach 1945–1960, red. Aleksander Wojciechowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1992.

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Zob. listę obecnych zanotowaną przez Armanada Vetulaniego.
  2. W niektórych okresach był to Departament Sztuki.
  3. Zob. Joanna Kulmowa: Trzy. Iskry, 1971.
  4. Pan Inspektor przyszedł – Priestleya – zespół PCZNJ – fabryki Milanówek – zaglądamy do programu. Sztuka dobra, porusza ważny problem społeczny. Czy potrafią go w pełni wydobyć? Czy nie będziemy świadkami niesmacznej parodii, tym bardziej, że niedawno biliśmy brawa Zelwerowiczowi, Dulębiance, Dominiakowi, Wołejce. Obawy okazały się płonne. Jeżeli sztuka którą oglądało się w teatrze z prawdziwego zdarzenia, oglądana po raz drugi w wykonaniu amatorskiego zespołu robi silne wrażenie, to znaczy niewątpliwie, że jest dobrze wyreżyserowana i dobrze zagrana. Na widowni znajdują się nie tylko goście zaproszeni, ludzie którym sprawa zespołów leży na sercu. Salę wypełnia również zwykła przypadkowa, praska publiczność – sporo wśród nich robotnic, robotników i wyrostków korzystających z przystępnej ceny biletów. Na wszystkich twarzach znać skupione zainteresowanie. Bierze, jak to się mówi popularnie. (...) Wyczuwa się wyraźnie: aktorzy nie wpadli w rutynę, każde wypowiedziane przez nich słowo to przeżycie zdolne zatuszować brak specjalizacji, zdolne oddziałać na widza. W zespole wyróżniają się: Vetulani Armand (pan inspektor), Józef Wilson (Birling), reszta zespołu gra mniej więcej na równym, dobrym poziomie (...).” Zob. Konkurs który budzi zainteresowanie. Zespół fabryki Milanówek dobrze się spisał. „Głos Ludu – Wydanie warszawskie”, 23 kwietnia 1948. 
  5. Według relacji Bożeny Kowalskiej, Armand Vetulani sam zwrócił się do ministerstwa kultury z propozycją powołania instytucji, którą gotów był zorganizować.
  6. Według Bożeny Kowalskiej „prawdopodobnie, żeby nie pokazywać bezwartościowego socrealizmu Armand Vetulani starał się wystawiać fotografię”. Zob. Karolina Zychowicz: Nie zostałam wicedyrektorem Zachęty. Wywiad z Bożeną Kowalską. zacheta.art.pl, 10 listopada 2016. [dostęp 5 września 2017].
  7. Z czasu swoih studiów w SGSZ wspominał go Jerzy Maria Nowak: „Do grona profesorskiego należało kilku wybitnych uczonych, (...) np. (...) charyzmatyczny wykładowca historii sztuki Armand Vetulani, który od razu zaznaczył, że <<przyszli dyplomaci powinni przychodzić na wszystkie egzaminy przynajmniej w koszuach i krawatach>>. Sęk w tym, że porządnych koszul i krawatów jeszcze nie mieliśmy.”. Zob. Jerzy Maria Nowak: Dyplomata. W salonach i politycznej kuchni. Warszawa: Bellona, 2014, s. 74. ISBN 978-83-11-13186-6.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f Zdjęcie opublikowane dzięki uprzejmości Barbary Vetulani, wdowy po Armandzie Vetulanim.
  2. a b c d e f g h Cmentarz w Milanówku. Przewodnik biograficzny. Milanówek: Archiwum Państwowe Dokumentacji Osobowej i Płacowej, 2009, s. 113–114.
  3. Joanna Kulmowa: 14 września 2014 (pol.). Poetycki blog Joanny Kulmowej. [dostęp 1 lipca 2015].
  4. Frankfurter Auschwitz-Prozess. Vernehmung des Zeugen Eugeniusz Motz (niem.). Fritz Bauer Institut. [dostęp 1 lipca 2015].
  5. Pan Inspektor przyjechał z Milanówka. „Życie Warszawy”, 24 kwietnia 1948. 
  6. Sztuka tak dobra jak jedwab z Milanówka. „Wieczór”, 9 maja 1948. 
  7. Joanna Krzymuska: Centralne Biuro Wystaw Artystycznych. W: Aleksander Wojciechowski (red.): Polskie życie artystyczne w latach 1945–1960. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1992, s. 253–257.
  8. a b c d Artibus. Księga jubileuszowa wydana z okazji 40-lecia Centralnego Biura Wystaw Artystycznych w Warszawie. Warszawa: Centralne Biuro Wystaw Artystycznych – Zachęta, 1989, s. 19–25.
  9. a b c d e f g h Karolina Zychowicz: Nie zostałam wicedyrektorem Zachęty. Wywiad z Bożeną Kowalską. zacheta.art.pl, 10 listopada 2016. [dostęp 5 września 2017].
  10. I Ogólnopolski pokaz projektów architektury SARP. Zachęta. [dostęp 10 września 2019].
  11. Hanna Jasińska-Żuławska. Szczegół ceramiczny w architekturze. Zachęta. [dostęp 10 września 2019].
  12. I Ogólnopolska wystawa architektury wnętrz i sztuki dekoracyjnej. Zachęta. [dostęp 10 września 2019].
  13. Pierwsza powszechna wystawa architektury Polski Ludowej. Zachęta. [dostęp 10 września 2019].
  14. Nowa Albania na drodze do socjalizmu. Zachęta. [dostęp 10 września 2019].
  15. Wystawa sztuki rumuńskiej. Zachęta. [dostęp 10 września 2019].
  16. Wystawa prac plastyków radzieckich. Malarstwo, rzeźba, grafika. Zachęta. [dostęp 10 września 2019].
  17. Wystawa współczesnej plastyki francuskiej. Zachęta. [dostęp 10 września 2019].
  18. Wystawa bułgarskiej sztuki ludowej. Zachęta. [dostęp 10 września 2019].
  19. Käthe Kollwitz (1867–1945). Grafika, rzeźba. Zachęta. [dostęp 10 września 2019].
  20. Bronisław Kopczyński. Malarstwo. Zachęta. [dostęp 10 września 2019].
  21. II Ogólnopolska Wystawa Fotografiki Artystycznej. Zachęta. [dostęp 10 września 2019].
  22. III Ogólnopolska Wystawa Fotografiki. Zachęta. [dostęp 10 września 2019].
  23. Wystawa fotografii Janiny Mierzeckiej, Henryka Lisowskiego, Tadeusza Wańskiego. Zachęta. [dostęp 10 września 2019].
  24. Wystawa prac postępowych artystów plastyków. Zachęta. [dostęp 10 września 2019].
  25. a b Krzysztof Kościuczuk: Bożena Kowalska: Zachęta – początki pracy (pol.). Prywatne historie sztuki. [dostęp 1 lipca 2015].
  26. Informacja o Państwowym Ognisku Plastycznym w Grodzisku Mazowieckim (pol.). Powiat Grodziski. [dostęp 20 lipca 2019].
  27. Irena Huml (oprac.): Pracownia Plastyki Współczesnej. W: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk 1949–1999. Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 2000, s. 105–109.
  28. Dokumentacja Plastyki Współczesnej (pol.). Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk. [dostęp 1 lipca 2015].
  29. Nekrolog Barbary Vetulani. Gazeta Wyborcza Warszawa, 21 lutego 2020. [dostęp 23 lutego 2020].
  30. Vetulani Armand (pol.). Nekrologi warszawskie, 17 stycznia 2013. [dostęp 1 lipca 2015].
  31. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 lipca 1952 r. o nadaniu odznaczeń państwowych (M.P. z 1952 r. nr 70, poz. 1078).