Jerzy Vetulani

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jerzy Vetulani
Ilustracja
Jerzy Vetulani (2004)
Fot. Lech Polcyn
Data i miejsce urodzenia 21 stycznia 1936
Kraków
Data i miejsce śmierci 6 kwietnia 2017
Kraków
Profesor nauk przyrodniczych
Specjalność: biochemia, farmakologia, neurobiologia
Alma Mater Uniwersytet Jagielloński
1957 – biologia
1962 – chemia
Doktorat 1966 – nauki przyrodnicze
Instytut Immunologii i Terapii Doświadczalnej im. Ludwika Hirszfelda Polskiej Akademii Nauk
Habilitacja 1976 – nauki przyrodnicze
Instytut Immunologii i Terapii Doświadczalnej im. Ludwika Hirszfelda Polskiej Akademii Nauk
Profesura 29 listopada 1989
Polska Akademia Nauk / Umiejętności
Status PAN członek korespondent
Status PAU członek krajowy czynny
Doktor honoris causa
(Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach – 2004)
(Uniwersytet Medyczny w Łodzi – 2008)
Kierownik Zakładu Biochemii
Instytut Instytut Farmakologii PAN
Okres zatrudn. 1976–2006
Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi Medal 40-lecia Polski Ludowej Odznaka „Honoris Gratia” Medal za Długoletnie Pożycie Małżeńskie
Strona domowa

Jerzy Vetulani[a] (ur. 21 stycznia 1936 w Krakowie, zm. 6 kwietnia 2017 tamże) – polski psychofarmakolog, neurobiolog, biochemik, profesor nauk przyrodniczych, członek Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności.

Przez cały okres pracy zawodowej związany z Instytutem Farmakologii Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, gdzie był profesorem, kierownikiem Zakładu Biochemii (1976–2006), zastępcą dyrektora ds. naukowych (1994–2002) i wiceprzewodniczącym Rady Naukowej (2003–2017)[2].

Opublikował kilkaset prac badawczych o międzynarodowym zasięgu. Uznanie przyniosło mu sformułowanie hipotezy β-downregulacji jako mechanizmu działania leków przeciwdepresyjnych wspólnie z Fridolinem Sulserem, z którym współpracował w latach 1973–1975 jako Research Associate Professor w Vanderbilt University. W 1983 roku został laureatem Międzynarodowej Nagrody Anna-Monika II klasy za badania nad mechanizmami działania elektrowstrząsu. Poza zaburzeniami depresyjnymi, wśród jego głównych zainteresowań badawczych były: pamięć, uzależnienia i choroby neurodegeneracyjne. Był jednym z najczęściej cytowanych polskich naukowców w dziedzinie biomedycyny[3].

Był wykładowcą akademickim oraz popularyzatorem nauki. W latach 1981–2002 był redaktorem naczelnym czasopisma popularnonaukowego Wszechświat. Później stał się znany ze swoich otwartych wykładów, które przyciągały tysiące słuchaczy. Był autorem książek popularnonaukowych, w tym bestsellerowej książki dla dzieci Sen Alicji; oraz bloga Piękno neurobiologii. Prowadził działalność w mediach społecznościowych.

Zaangażowany w działalność kulturalną i społeczną; był jednym ze współtwórców i konferansjerem Piwnicy pod Baranami (1954–1961), a później, w wieku ponad siedemdziesięciu lat, gwiazdą magazynu mówionego Gadający Pies (2010–2015). W okresie PRL był działaczem opozycji demokratycznej – od 1980 roku należał do NSZZ „Solidarność”. Całe dojrzałe życie był ateistą, a równocześnie przez kilkadziesiąt lat utrzymywał serdeczne relacje z Janem Pawłem II. W 2002 roku bez powodzenia kandydował w wyborach samorządowych na prezydenta Krakowa.

W ramach prowadzonego Zakładu Biochemii przywiązywał dużą wagę do współpracy z młodszymi koleżankami i kolegami po fachu, którzy pozostawali pod jego opieką naukową. Wypromował dziewięciu doktorów i czterech doktorów habilitowanych.

Publicznie znany był jako zwolennik legalizacji marihuany i szerokiej depenalizacji narkotyków oraz krytyk represyjnej polityki narkotykowej w Polsce.

Był doktorem honoris causa Śląskiego Uniwersytetu Medycznego i Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, członkiem honorowym Indian Academy of Neurosciences i Oxford Neurological Society. Otrzymał Złoty Krzyż Zasługi i Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski.

Zmarł w 2017 roku w wyniku obrażeń odniesionych w wypadku drogowym, w którym został potrącony przez samochód na przejściu dla pieszych.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Jego ojciec Adam Vetulani był profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierownikiem Katedry Prawa Kościelnego i Katedry Historii Państwa i Prawa Polskiego UJ; synem Romana – profesora gimnazjalnego w Sanoku. Jego przodkowie z rodziny Vetulanich, wywodzącej się z Toskanii, przybyli do Polski w XVIII wieku[4].

Matka, Irena z domu Latinik, była biolożką, pracownikiem naukowym w Zakładzie Anatomii Porównawczej UJ, córką generała Franciszka Latinika.

Stryjami Jerzego byli: Kazimierz, Zygmunt i Tadeusz; ciotkami: Zofia, Maria i Cecylia; zaś kuzynami: Witold de Nisau, Wanda i Zygmunt Vetulani (ze strony ojca), jak i Irena i Andrzej Popiel oraz Janusz i Jerzy Riegerowie (ze strony matki)[b].

1936–1952: Wczesne lata, bunt[edytuj | edytuj kod]

Kilkuletni Jerzy z matką Ireną, biolożką, autorką artykułów popularnonaukowych, która – jak potem wspominał – zaszczepiła w nim pasję do przyrody (1938)

Jerzy Vetulani urodził się 21 stycznia 1936 roku[9] w prywatnym szpitalu ginekologicznym przy ul. Garncarskiej w Krakowie. W 1938 roku na świat przyszedł jego młodszy brat, Jan. Rodzina zajmowała mieszkanie na parterze domu profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego przy placu Inwalidów, zatrudniając pokojówkę, kucharkę i wychowawczynię dla dzieci. Rodzicami chrzestnymi Jerzego zostali Tadeusz Lehr-Spławiński[10] i Maria Dobrowolska[11].

Jerzy miał również starszą przyrodnią siostrę Krystynę, nieślubną córkę Adama Vetulaniego, o czym dowiedział się dopiero pod koniec lat 60.

Ojciec, Adam Vetulani wziął udział w wojnie obronnej we wrześniu 1939 roku. Internowany w Rumunii, przedostał się do Francji i wziął udział w kampanii francuskiej. W latach 1940–1945 przebywał na internowaniu w Szwajcarii, organizując obozy szkolne dla polskich żołnierzy[12].

Po wkroczeniu w 1939 roku armii niemieckiej do Krakowa, pozostali tam Irena Vetulani wraz z synami zostali zmuszeni do opuszczenia zajmowanego mieszkania, otrzymując czterdzieści osiem godzin na wyprowadzkę z możliwością zachowania dobytku ruchomego[13]. Przenieśli się do lokalu przy ul. Garncarskiej 4, gdzie schronienia udzieliła im Józefa Onitsch, wdowa po generale Zygmuncie Zielińskim. Dzięki dobrej znajomości języka niemieckiego, Irena Vetulani mogła podjąć pracę jako tłumaczka w monopolu spirytusowym. Jerzy i Jan pozostawali w latach wojennych pod jej opieką. Matka wychowywała synów „w patriotycznym poczuciu honoru”[14] – w każdą niedzielę w domu odbywało się „misterium” i śpiewano Boże, coś Polskę[15]. W dzieciństwie Jerzy Vetulani był chłopcem religijnym, przez pewien czas służył jako ministrant w kościele Mariackim. W czasie wojny rodzinę wspierał przebywający w Krakowie stryj Jerzego, Tadeusz Vetulani[16].

Rozpoczął edukację w 1942 roku, przystępując na tajne komplety prowadzone przez panią Iwiczową od razu do drugiej klasy, jako że umiał już wcześniej czytać i pisać[14]. Po zakończeniu okupacji uczęszczał do Szkoły Ćwiczeń przy Państwowym Pedagogium w Krakowie[c]. Od 1948 roku uczęszczał do IV Państwowego Liceum im. Henryka Sienkiewicza w Krakowie, a następnie, po jego likwidacji, do Liceum Ogólnokształcącego im. Bartłomieja Nowodworskiego, które ukończył w 1952 roku, uzyskując świadectwo dojrzałości z wyróżnieniem[17]. W 1949 roku zdał egzamin Krakowskiego Zrzeszenia Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej na przewodnika po Krakowie. W tym okresie zaczął aktywnie uprawiać żeglarstwo.

W 1948 roku zapisał się do Związku Młodzieży Polskiej. Został usunięty z organizacji wskutek literówki zrobionej w artykule do gazetki szkolnej, gdy w jednym z tekstów zamiast „podstawy socjalizmu” omyłkowo napisał „podsrawy socjalizmu”[18][19]. Na początku lat 60. wstąpił do Stowarzyszenia Ateistów i Wolnomyślicieli[20].

1952–1973: Studia, kabaret, Instytut Farmakologii[edytuj | edytuj kod]

Vetulani ukończył biologię i chemię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Po tragicznej śmierci brata zmobilizował się i w 1966 obronił doktorat (lata 60. XX wieku)

W 1952 roku rozpoczął studia biologiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim ze specjalnością fizjologia zwierząt[17]. Wśród jego wykładowców byli m.in. Andrzej Pigoń, Maria Skalińska, Zygmunt Grodziński i Stanisław Smreczyński. W marcu 1956 podjął pracę jako wolontariusz w Zakładzie Farmakologii PAN, kierowanym wówczas przez Janusza Supniewskiego[17]. W 1957 roku obronił pracę magisterską na temat wpływu kwasu askorbinowego na obraz krwi królika[d][9][21], po czym został zatrudniony w Zakładzie Farmakologii PAN na stanowisku asystenta. Z tą jednostką, przemianowaną następnie na Instytut Farmakologii PAN, Vetulani był związany przez ponad sześćdziesiąt lat, aż do końca swojego życia.

Jesienią 1953 roku poznał Joannę Olczak. Związał się z kręgiem osób skupionym wokół rodziny Mortkowiczów-Olczaków w Domu Literatów przy ul. Krupniczej[22]: „Można by ich chyba nazwać krakowską cyganerią. (...) Sporo lewicującej młodzieży i inteligencji żydowskiej o postępowych poglądach, która przetrwała wojnę. (...) Pamiętam uroczą babcię Janinę, fantastyczną kobietę i taką prawdziwą żydowską matkę rodu. (...) Dla mnie, początkującego biologa, zetknięcie z tym środowiskiem stanowiło istotne doświadczenie, bo jak wlazłem w grono humanistów, nagle otworzył się przede mną inny świat”[23].

W 1954 roku na „studium wojskowym, gdzieś na tyłach Uniwersytetu Jagiellońskiego” Vetulani poznał Piotra Skrzyneckiego: „Przegadaliśmy całą noc. Bardzo się polubiliśmy”[24]. W połowie lat 50. wraz z grupą przyjaciół: Edmundem Jaroszem, Bronisławem Chromym i Lalą Skąpską, pomagał odgruzować piwnice pałacu „Pod Baranami”, w których powstała wkrótce potem Piwnica pod Baranami[25]. Vetulani wspominał: „Jest mnóstwo legend, kilkanaście równoległych prawd, na temat powstania Piwnicy pod Baranami. Ja sądzę, że idea kabaretu narodziła się, kiedy na moich urodzinach w 1954 roku, na ulicy Garncarskiej, spotkali się Joanna Olczak i Piotr Skrzynecki”[24].

Jerzy Vetulani był wśród założycieli Piwnicy pod Baranami, którą odwiedzał regularnie od 1956 roku. W 1958 roku, gdy Piotr Skrzynecki wyjechał do Paryża, Vetulani zastąpił go w roli konferansjera[24]. Jako prowadzący rewii znany był z dosadnego, szyderczego humoru i uszczypliwego języka, jak wspominała Barbara Nawratowicz: „Czarująco lżył publiczność, oznajmiając, że za wiele żądają za swoje parszywe pieniądze”[26].

Vetulani zaprzyjaźnił się wówczas z osobami tworzącymi krąg Piwnicy, m.in. z Wiesławem Dymnym, Janem Güntnerem, Tadeuszem Kwintą, Mirosławem Obłońskim, Krystyną Zachwatowicz, Janiną Garycką, Ryszardem Horowitzem[22], Ruth Buczyńską[27] oraz Kiką Szaszkiewiczową[28].

Według Vetulaniego, stosunki pomiędzy nim i Piotrem Skrzyneckim ochłodziły się, gdy Skrzynecki wrócił z Paryża[24].

W Piwnicy pod Baranami Vetulani poznał swoją przyszłą żonę, Marię Pająk[29] (1933–2017), córkę Józefa Pająka i Leokadii z domu Krawczyk; z którą wziął ślub 8 lipca 1963 roku. Mieli dwóch synów: Marka (ur. 1964) i Tomasza (ur. 1965)[30].

W październiku 1956 roku Vetulani podjął działalność w Rewolucyjnym Związku Młodzieży[31]. Pełnił funkcję protokolanta Zarządu RZM i brał udział w kampaniach wyborczych na rzecz kandydatów studenckich, a także w akcjach propagandowych. Brał udział w wiecach studenckich. 18 października 1956 roku zabrał głos podczas kilkutysięcznego wiecu studenckiego w klubie „Rotunda”[e]: „Powiedziałem, że chcemy jawności, i chcemy, żeby obrady Komitetu Miejskiego [dotyczące tego] co z nami chcą zrobić, były głośno transmitowane”[33].

W 1957 roku jego rodzina wprowadziła się ponownie do domu profesorów UJ przy Placu Inwalidów[34]. W latach 1955–1962 Jerzy Vetulani był prelegentem w Krakowskim Dyskusyjnym Klubie Filmowym Studentów[2][35][f]. Przyznał, że „to była dobra rzecz”, bo nauczyła go „by mówić krótko, ciekawie, i szybko kończyć”[36]. We wrześniu 1962 roku wystąpił z prelekcją na inauguracyjnym spotkaniu klubu dyskusyjnego zorganizowanego w mieszkaniu Adama Riegera[37].

W 1962 roku Vetulani ukończył również na Uniwersytecie Jagiellońskim jako drugi kierunek chemię ze specjalnością chemia teoretyczna[17][38]. W ramach wymiany studenckiej odbył siedmiotygodniowy pobyt w Swansea w Walii, gdzie pracował w British Iron and Steel Research Association[39] i samodzielnie uczył się języka angielskiego.

18 czerwca 1965 roku, podczas spływu kajakowego na Dunajcu, utonął jego młodszy brat, Jan Vetulani. To wydarzenie wstrząsnęło Jerzym Vetulanim i zmobilizowało go do rozpoczęcia pracy nad rozprawą doktorską[40].

Uzyskał stopień doktora nauk przyrodniczych w 1966 roku w Instytucie Immunologii i Terapii Doświadczalnej im. Ludwika Hirszfelda Polskiej Akademii Nauk[38] pod kierunkiem Józefa Hano[g]. W tym samym roku jako stypendysta Rikera wyjechał na rok do Wielkiej Brytanii, gdzie na University of Cambridge pod kierownictwem A.S.V. Burgena pracował nad opanowaniem metod spektrofluorymetrycznych[21]. Podczas pobytu w Cambridge zetknął się z Juliuszem Hibnerem[41]. Po powrocie do Polski rozpoczął pracę w dziedzinie psychofarmakologii pod kierunkiem Jerzego Maja.

W 1972 roku był konsultantem naukowym filmu Iluminacja Krzysztofa Zanussiego[42].

1973–1989: W orbicie światowej nauki, Solidarność[edytuj | edytuj kod]

Po złożeniu rozprawy habilitacyjnej wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie w latach 1973–1975 pracował jako Research Associate Professor w Vanderbilt University[21]. Międzynarodowe uznanie przyniosło mu odkrycie w 1975 roku wraz z Fridolinem Sulserem zjawiska β-downregulacji przez chroniczne podania leków przeciwdepresyjnych i sformułowanie hipotezy β-downregulacji jako mechanizmu działania leków przeciwdepresyjnych. Praca na ten temat opublikowana przez Vetulaniego i Sulsera w Nature[43] stała się citation classic, otrzymując do 2007 roku łącznie pięćset osiemdziesiąt cytowań[21].

Vetulani zdecydował o powrocie do Polski wraz z rodziną po śmierci swojej matki w 1975 roku, by wesprzeć pozostawionego samotnie ojca. W 1976 uzyskał stopień doktora habilitowanego[h] i objął kierownictwo nowo utworzonego Zakładu Biochemii Instytutu Farmakologii PAN[44]. Wśród jego głównych zainteresowań były wówczas behawioralne i biochemiczne efekty działania leków przeciwdepresyjnych i neuroleptyków, antagonistów kanału wapniowego oraz pochodnych tetrahydroizochinoliny, a także różne aspekty pamięci i uczenia się oraz uzależnienia lekowe[1].

Jako kierownik Zakładu Biochemii prowadził kilka zespołów badawczych. Przywiązywał szczególnie dużą wagę do kontaktów z młodszymi kolegami i koleżankami po fachu. W tych relacjach jako swój przykład wskazywał Kazimierza Gumińskiego, promotora swojej pracy magisterskiej z chemii, który – jak mówił – wywarł na niego ogromny wpływ[45].

Vetulani wypromował dziewięciu doktorów i czterech doktorów habilitowanych. Na przestrzeni lat wśród jego uczennic i uczniów (spośród których szereg pracowało w prowadzonym przez niego Zakładzie Biochemii) byli m.in. Irena Nalepa, Piotr Popik, Krystyna Gołembiowska, Andrzej Pilc, Jolanta Zawilska, Marek Sanak i Dominika Dudek.

Od lat 60. Vetulani zamieszczał notki popularnonaukowe w czasopiśmie Wszechświat pod pseudonimem J. Latini[21]. Od lat 70. opublikował też szereg tekstów w tygodniku Przekrój[46][47][48][49][50][51].

Od 1978 regularnie współpracował z Consiglio Nazionale delle Ricerche w Rzymie (CNR; Narodowa Rada Badań Naukowych). Z ramienia Instytutu Farmakologii PAN był koordynatorem wspólnego programu badawczego Instytutu Farmakologii PAN z Istituto di Biologia Cellulare e Neurobiologia (IBCN). Odwiedzając Rzym zwykle zatrzymywał się w prowadzonym przez Adama Broża Hospicjum Związku Polskich Kawalerów Maltańskich[19][52]. Poświęcał wiele czasu na zwiedzanie, jak wspominali jego przyjaciele Ryszard Przewłocki i Edmund Przegaliński: „Vetulani był wielkim znawcą i miłośnikiem Wiecznego Miasta, jego historii i zabytków, a swoje fascynacje potrafił przelać na współpracowników i przyjaciół. Był dla wielu przyjaciół cicerone po rzymskich uliczkach, kościołach i zawsze znajdował jakiś ciekawy fragment miasta, o którym potrafił opowiedzieć zajmującą historię. Był w tym absolutnym mistrzem”[53]. Regularnie goszczony był w Watykanie na osobistych audiencjach przez Jana Pawła II, który w czasie lat spędzonych w Krakowie był uczniem Adama Vetulaniego i przyjacielem rodziny Vetulanich[34]. Jerzy i Maria Vetulani pozostawali z Janem Pawłem II w serdecznych relacjach aż do jego śmierci w 2005 roku.

W 1980 roku Vetulani wstąpił do NSZZ „Solidarność”. Zakładał organizacje „Solidarności” w Instytucie Farmakologii PAN. Działał jako członek komisji Zakładowej „Solidarności” przy Oddziale i Placówkach PAN w Krakowie oraz jako 56. członek Komisji Porozumiewawczej Nauki NSZZ „Solidarność”. Był ekspertem Krajowej Komisji Nauki „Solidarności”. Współredagował pismo Głos PANu, wydawane przez Organizację Zakładową „Solidarność” w Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, w kolumnie Trefniś[54]. Współzakładał organizacje „Solidarności” w zakładach pracy w Małopolsce: w Trzyciążu, Limanowej i innych miejscowościach. Nawiązywał kontakty z „Solidarnością” Rolników, z którą obchodził rocznicę porozumień ustrzycko-rzeszowskich.

8 grudnia 1981 roku, kilka dni przed wprowadzeniem stanu wojennego w Polsce, został redaktorem naczelnym czasopisma popularnonaukowego Wszechświat[17]: „Nawiasem mówiąc, miałem wówczas w delegacjach służbowych wpisane stanowisko jako redaktor naczelny, co robiło wrażenie na milicjantach, bo każdy z nich wiedział, że redaktor naczelny musiał być ich człowiekiem. Kiedyś, jako ten redaktor naczelny, w towarzystwie nieświadomego niczego redaktora naczelnego Przekroju Mieczysława Czumy, którego celnicy na lotnisku znali doskonale, przemyciłem bez kłopotu powierzony mi przez Jurka Zdradę list Zarządu Regionu „Solidarności” do papieża Jana Pawła II”[55].

Na początku stanu wojennego Vetulani udostępnił lokal Wszechświata na spotkania Komisji Zakładowej „Solidarności”, przed jej całkowitym „zejściem do podziemia”. Od grudnia 1981 do lutego 1992 roku jego adres domowy był jednym z adresów, na który przesyłana była ze Stavanger w Norwegii pomoc humanitarna dla ludności polskiej. Wraz z rodziną Vetulani dostarczał paczki dalej pod wskazane adresy lub do Kurii krakowskiej. W sprawie organizacji przedsięwzięcia kontaktował się z przebywającą wówczas na emigracji w Stavanger Kiką Szaszkiewiczową[56].

W 1983 roku Vetulani otrzymał Międzynarodową Nagrodę Anna-Monika II klasy za badania nad mechanizmami działania elektrowstrząsu[i][21][57]. Od tegoż roku współorganizował tzw. Szkoły Zimowe Instytutu Farmakologii PAN, odbywające się w okresie przerwy semestralnej[1][53][58]. Również w 1983 uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego, zaś w 1989 – profesora zwyczajnego[2][9][17].

W latach 1987–1989 był członkiem Zarządu „Solidarności” Regionu Małopolska, a w latach 1989–1990 członkiem Prezydium Zarządu Regionu[2]. Zajmował się głównie sprawami programowymi oraz doradzaniem organizacji „Solidarności” na terenie Małopolski.

1989–2006: Dojrzała kariera i społecznictwo[edytuj | edytuj kod]

Od 1978 Vetulani regularnie podróżował do Rzymu, gdzie koordynował wspólny projekt Instytutu Farmakologii i Consiglio Nazionale delle Ricerche. W ostatnich latach życia działał przy Stacji Polskiej Akademii Nauk w Rzymie (2014)

Funkcję redaktora naczelnego Wszechświata pełnił do 2002 roku. Równocześnie był także redaktorem naczelnym Polish Journal of Pharmacology and Pharmacy (1993–1996)[2].

W latach 1992–1998 był członkiem Collegium Internationale Neuro-Psychopharmacologicum; w latach 1999–2001 przewodniczącym Polskiego Towarzystwa Badań Układu Nerwowego[2]; a w latach 1984–2016 wiceprzewodniczącym Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika[59].

W 1991 roku został powołany na członka korespondenta Polskiej Akademii Umiejętności. Został członkiem czynnym PAU w 1996. Regularnie prowadził spotkania Kawiarni Naukowej PAU w gmachu Akademii przy ul. Sławkowskiej 17, jako otwierający i moderator dyskusji. Był członkiem rady redakcyjnej wydawanego przez PAU tygodnika PAUza Akademicka.

Po legalizacji „Solidarności” był członkiem Krakowskiego Komitetu Obywatelskiego (1989–1990) i Krakowskiego Klubu Solidarności (1994–1995). Współuczestniczył w kampanii wyborczej na rzecz wyboru Ryszarda Gryglewskiego na prezydenta Krakowa (1990), a potem w kampanii wyborczej kandydatów na posłów i senatorów z „Solidarności”.

W 2001 roku wszedł w skład Zarządu Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie oraz kapituły Lauru Krakowa XXI wieku. Był członkiem reaktywowanego Towarzystwa Popierania i Krzewienia Nauk, zasiadał również w jego radzie.

W 2002 roku został członkiem-założycielem stowarzyszenia Forum dla Małopolski i ubiegał się bez powodzenia o urząd prezydenta miasta Krakowa, uzyskując w pierwszej turze wyborów 2375 głosów (1,19%)[60][61][j][k].

Od 2002 był wiceprzewodniczącym Rady Naukowej Instytutu Farmakologii PAN[64].

Vetulani był aktywny jako nauczyciel akademicki. Do roku 1999/2000 prowadził wykłady monograficzne z psychofarmakologii na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi UJ. Od 2000 roku prowadził wykłady kursowe Neuroscience w Szkole Medycznej dla Cudzoziemców Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego. W latach 2006–2014 wykładał w Instytucie Psychologii Stosowanej UJ[1]. Przez kilka semestrów był również wykładowcą Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II[65]. Od 2007 roku był profesorem Małopolskiej Wyższej Szkoły im. J. Dietla, gdzie prowadził zajęcia z podstaw neurobiologii dla studentek kosmetologii i dietetyki. Od 2015 roku był członkiem Senatu MWS.

W 2008 roku został wybrany na członka-korespondenta Polskiej Akademii Nauk. Na przestrzeni lat sprawował w strukturach PAN różne funkcje, był m.in. sekretarzem Komitetu Nauk Fizjologicznych PAN (1978–1981), przewodniczącym Komitetu Neurobiologii PAN (2007–2011) i członkiem Prezydium Oddziału Krakowskiego PAN[66] (2011–2015). 31 grudnia 2014 roku został powołany na członka Rady Programowej przy Stacji Polskiej Akademii Nauk w Rzymie.

Był członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, a także członkiem rad naukowych Instytutu Biologii Doświadczalnej PAN (1993–2007) oraz Instytutu Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej PAN (2003–2007). Brał udział w pracach Centralnej Komisji ds. Stopni i Tytułów (1997–2001; 2006–2008), z której został wykluczony po odmowie złożenia oświadczenia lustracyjnego. Publicznie uzasadniając tę odmowę wskazał, że wymóg autolustracji dla osób pełniących funkcje publiczne, nałożony przez ustawę lustracyjną, narusza podstawę prawa i wolności obywatelskie[67].

Wprowadził do polskiej terminologii określenie splątki neurofibrylarne (ang. neurofibrillary tangles)[68].

2006–2017: Popularyzator[edytuj | edytuj kod]

W 2006 roku odszedł z funkcji kierownika Zakładu Biochemii Instytutu Farmakologii PAN. Od 2007 roku, w związku z osiągnięciem wieku emerytalnego, kontynuował pracę w Instytucie Farmakologii w niepełnym wymiarze godzin jako emerytowany profesor w Zakładzie Biochemii Mózgu kierowanym przez Irenę Nalepę – jednym z dwóch Zakładów powstałych po podziale Zakładu Biochemii[1].

Wówczas poświęcił się w znacznym stopniu popularyzacji nauki. Był znany ze swoich otwartych wykładów poruszających tematykę funkcjonowania ludzkiego mózgu oraz zależności pomiędzy neurobiologią a różnymi aspektami społecznymi i kulturowymi. Wykładał gościnnie w szkołach podstawowych i średnich, na Uniwersytecie Dzieci, na uczelniach wyższych i na Uniwersytetach Trzeciego Wieku; na zaproszenia samorządów, stowarzyszeń i prywatnych korporacji.

W 1999 roku był wykładowcą podczas pierwszego krakowskiego Dnia Mózgu, a od 2000 nieprzerwanie co roku występował podczas krakowskiego Tygodnia Mózgu. Trzykrotnie – w latach 2011, 2012 i 2015 – był prelegentem TEDxKraków[69][70][71]. Był częstym gościem i prelegentem w Centrum Kultury Żydowskiej na krakowskim Kazimierzu. Wykładał w ramach Warszawskiego Studium Filozofii i Teologii Tadeusza Bartosia (w latach 2014–2016)[72][73][74][75], Zachodniopomorskich Dni Psychiatrycznych oraz Szczecińskiego Dnia Mózgu[76].

Przewodniczył sekcji Neuroscience założonego w 2008 roku Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych. Prowadził odbywające się na Wawelu spotkania związanej z Centrum Kopernika kilkunastoosobowej Grupy Trapez[77]. Występował w latach 2014–2016 na Copernicus Festival. Przygotował internetowy kurs Neurobiologia i życie dla Copernicus College[78].

W późnym okresie swojej pracy poświęcił się przede wszystkim popularyzacji nauki. Prezes PAN Michał Kleiber mówił, że „Vetulani robi to wspaniale gromadząc tysiące słuchaczy przy różnych okazjach”. Był lubiany za potoczysty styl i poczucie humoru; występował m.in. na TEDx Kraków (2011)

W maju 2010 roku Vetulani został felietonistą tygodnika Wprost[79][80][81]. W czerwcu 2010, po zlikwidowaniu we Wprost jego rubryki przez nowo wybranego redaktora naczelnego czasopisma Tomasza Lisa[82], Vetulani założył blog Piękno neurobiologii na platformie WordPress. W przeciągu kolejnych lat publikował na blogu autorskie teksty o najnowszych odkryciach w dziedzinach neurobiologii i psychofarmakologii, a także własne komentarze na różne tematy[83].

Prowadził działalność w mediach społecznościowych, w tym na Facebooku i Twitterze. Od grudnia 2011 prowadził kanał na YouTube, na którym publikowane były filmy z wydarzeń z jego udziałem[84]. We wrześniu 2016 roku magazyn Wysokie Obcasy Extra sklasyfikował Vetulaniego na pierwszym miejscu rankingu „najlepszych mówców ery internetu”[l][85].

Po odejściu z funkcji redaktora naczelnego Vetulani kontynuował współpracę ze Wszechświatem, gdzie redagował m.in. rubrykę Wszechświat przed stu laty oraz był przewodniczącym (2003–2011), a później wiceprzewodniczącym (2011–2017) Rady Redakcyjnej[86].

Od 2010 roku był regularnym uczestnikiem pisma mówionego Gadający Pies[87]. Do występów na jego scenie Vetulaniego zaprosił Aleksander Janicki. Współprowadzący kabaret Maciej Piotr Prus określił Vetulaniego „gwiazdą pierwszej wielkości”, dodając, że wszyscy uczestnicy zawsze czekali na jego wystąpienia[87]. Vetulani porównał atmosferę Gadającego Psa do atmosfery „wczesnej Piwnicy pod Baranami”[88][89]. W swoich wystąpieniach na scenie kabaretu neurobiolog niejednokrotnie zawierał elementy sprośnego humoru i wulgaryzmy[90], co niektórzy uznawali za przekraczanie granic dobrego smaku, lecz większość widowni przyjmowała z entuzjazmem. W 2013 roku Vetulani był producentem wykonawczym oraz członkiem obsady krótkometrażowego filmu Hydrofobia[91][92], satyrycznego mockumentu krytykującego fobie społeczne, premierowo zaprezentowanego w Gadającym Psie.

W 2010 roku na prośbę studentów Vetulani wystąpił w lip dubie Uniwersytetu Jagiellońskiego[m][93]. W październiku 2013 roku wystąpił na Krakowskich Reminiscencjach Teatralnych w programie Umysł-ciało wraz z Mikołajem Trzaską i Leszkiem Bzdylem[94][95][96]. W grudniu 2013 współtworzył wraz z Czetem Minkusem performance Dreams Music w Małopolskim Ogrodzie Sztuki, występując m.in. obok Jana Peszka i Agaty Zubel[n][97].

W 2010 i 2015 roku występował wraz z Leszkiem Długoszem w programie koncertowym Rozumie mój, w którym poezja śpiewana przez Długosza była przeplatana komentarzem neurobiologicznym Vetulaniego[98]. 5 stycznia 2015 wystąpił w Piwnicy pod Baranami w spektaklu Koniec świata. Wizje świętego Ildefonsa, czyli Satyra na wszechświat według scenariusza Jana Güntnera, wraz z Krystyną Styrną, Janem Güntnerem oraz zespołem Piwnicy, z gościnnym udziałem astronoma Piotra Flina[99].

Od 2014 wspierał aukcje Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy[100], wystawiając na licytacje m.in. swoje książki z autografami i możliwość spotkania przy kawie lub kolacji[101][102][103].

Jego artykuł Wściekłość i współczucie został opublikowany jako tekst towarzyszący w programie do spektaklu Triumf woli duetu Strzępka/Demirski, którego premiera odbyła się 31 grudnia 2016 roku w Narodowym Starym Teatrze im. Heleny Modrzejewskiej.

W listopadzie 2016 w Galerii Olympia w Krakowie odbył się wernisaż wystawy Adama Golca 80, prezentującej cykl fotograficzny zrealizowany podczas przyjęcia z okazji osiemdziesiątych urodzin Vetulaniego, w czasie którego neurobiolog gościł w swoim mieszkaniu jednorazowo ponad sto osiemdziesiąt osób[104][105]. Sesja została wykonana na tle autorstwa Iwony Siwek-Front. Wcześniej, w kwietniu 2016 roku, w Teatrze Polskim w Szczecinie odbył się benefis z okazji osiemdziesiątych urodzin Vetulaniego[o][76].

W grudniu 2016 został członkiem Rady Ambasadorów Małopolskiego Centrum Nauki Cogiteon[106].

Wypadek i śmierć[edytuj | edytuj kod]

2 marca 2017 roku wieczorem, podczas powrotu z pracy, Jerzy Vetulani został potrącony przez samochód na przejściu dla pieszych bez sygnalizacji świetlnej[107], na ulicy Balickiej, w rejonie skrzyżowania z ul. Zielony Most, i doznał poważnych obrażeń. Do zdarzenia doszło, gdy profesor szedł z Instytutu Farmakologii PAN[108], pokonując dobrze sobie znaną trasę do pętli tramwajowej w Bronowicach[109].

Vetulani został wprowadzony w stan śpiączki farmakologicznej. Przebywał w Centrum Urazowym Medycyny Ratunkowej i Katastrof Szpitala Uniwersyteckiego. Miał liczne obrażenia wewnętrzne[110]. Jego stan bezpośrednio po wypadku lekarze określili jako ciężki, ale stabilny[111][112].

Zmarł w szpitalu 6 kwietnia 2017, nieodzyskawszy świadomości[113][114][115].

Został pochowany 18 kwietnia 2017 w Alei Zasłużonych Cmentarza Rakowickiego w Krakowie[p][117]. Pogrzeb miał charakter świecki. W roli mistrza ceremonii wystąpił Aleksander Janicki[118][119].

21 września 2017 zmarła jego żona Maria Vetulani[120][q].

Proces w sprawie wypadku[edytuj | edytuj kod]

Sprawcą wypadku, w którym ucierpiał Jerzy Vetulani, był Iwo P., trzydziestodwuletni kierowca dostawczego samochodu Volkswagen Caddy[110][121][122]. Po potrąceniu pieszego kierowca zatrzymał się, wezwał na miejsce zdarzenia pogotowie[123] i udzielił poszkodowanemu pierwszej pomocy[109]. Został zbadany przez biegłych na obecność alkoholu, był trzeźwy[110][123]. Prokuratura postawiła kierowcy zarzut nieumyślnego spowodowania wypadku ze skutkiem śmiertelnym[109].

Proces sądowy rozpoczął się we wrześniu 2017 roku[109]. Kierowca przed sądem wyraził ubolewanie z powodu zaistniałej sytuacji, lecz nie przyznał się do winy[121]. Stwierdził, że przy przejściu znajdowały się przeszkody ograniczające widoczność[109] oraz że nie jechał szybko[109]. Obrona argumentowała, że to pieszy wtargnął na jezdnię i w rezultacie sam przyczynił się do wypadku.

W lutym 2018 roku Sąd Rejonowy w Krakowie uznał, że kierowca umyślnie naruszył przepisy ruchu drogowego, przekraczając dopuszczalną prędkość i nieumyślnie spowodował wypadek, w którym obrażenia odniósł pieszy[121]. W uzasadnieniu wyroku sąd wskazał, że to „pieszy w znacznej mierze przyczynił się do wypadku, bo wszedł na pasy bez właściwej oceny odległości od nadjeżdżającego i oświetlonego auta”[124]. Kierowca podjął manewr hamowania, ale nie zdołał uniknąć potrącenia[124]. Sąd wyeliminował z opisu czynu sformułowanie, że „kierowca podczas jazdy nienależycie obserwował drogę”[121]. Sąd wymierzył kierowcy karę roku pozbawienia wolności w zawieszeniu na dwa lata[121] oraz nakazał mu zapłatę po pięć tysięcy złotych zadośćuczynienia dwóm synom ofiary wypadku[121], obciążył go ponadto kosztami sądowymi[121].

Apelacje od wyroku złożyły prokuratura, która domagała się orzeczenia wobec kierowcy zakazu prowadzenia pojazdów przez rok; oraz pełnomocnik oskarżycieli posiłkowych, który wnosił, by sąd stwierdził, że Vetulani w żaden sposób nie przyczynił się do spowodowania wypadku[124]. We wrześniu 2018 roku Sąd Okręgowy zasadniczo podtrzymał wyrok sądu pierwszej instancji, dokonując jedynie drobnych korekt w treści wyroku, i oddalił obie apelacje zgodnie z wnioskiem obrony[124]. Tym samym wyrok uprawomocnił się[124].

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Vetulani opublikował jako autor lub współautor ponad dwieście czterdzieści oryginalnych prac badawczych w recenzowanych czasopismach naukowych[21], z których sześć zostało uznanych przez International Science Index za publikacje słynne (famous or classical paper). To ulokowało Vetulaniego w pierwszej dziesiątce najczęściej cytowanych polskich uczonych w dziedzinie biomedycyny po 1965 roku[3][17].

Ponadto opublikował kilkanaście prac przeglądowych, dwadzieścia osiem rozdziałów w książkach, prawie trzysta abstraktów zjazdowych, kilkaset tekstów popularnonaukowych, w tym: ponad dwieście dwadzieścia drobnych notatek naukowych pod pseudonimem J. Latini, kilkaset artykułów, felietonów, autoryzowanych wywiadów popularnonaukowych oraz kilkadziesiąt wpisów na blogu. Był autorem, współautorem lub redaktorem kilkunastu książek, w tym kilku bestsellerowych książek popularnonaukowych.

Oryginalne prace w czasopismach[edytuj | edytuj kod]

  • Vetulani J, Sulser F. Action of various antidepressant treatments reduces reactivity of noradrenergic cyclic AMP-generating system in limbic forebrain. „Nature”. 257 (5526), s. 495–496, 1975. DOI: 10.1038/257495a0. PMID: 170534. 
  • Vetulani J, Bednarczyk B. Depression by clonidine of shaking behaviour elicited by nalorphine in morphine-dependent rats. „Journal of Pharmacy and Pharmacology”. 29 (1), s. 567–569, 1977. DOI: 10.1111/j.2042-7158.1977.tb11401.x. PMID: 21267. 
Praca dotyczyła odkrycia, że klonidyna hamuje zespół odstawienia po morfinie. W pracy autorzy zasugerowali, że efekt ten może być wykorzystany klinicznie.
  • Nalepa I, Vetulani J. Involvement of Protein Kinase C in the Mechanism of in Vitro Effects of Imipramine on Generation of Second Messengers by Noradrenaline in Cerebral Cortical Slices of the Rat Neuroscience. „Neuroscience”. 44 (3), s. 585–590, 1991. PMID: 1661384. 
Praca napisana wspólnie z Ireną Nalepą dotyczyła roli kinazy białkowej C (PKC) w dialogu receptorowym pomiędzy adrenoceptorami α i β.
  • Vetulani J, Antkiewicz-Michaluk L, Nalepa I, Sansone M. A Possible Physiological Role for Cerebral Tetrahydroisoquinolines. „Neurotoxicity Research”. 5 (1), s. 147–155, 2003. DOI: 10.1007/BF03033379. 
  • Antkiewicz-Michaluk L, Lazarewicz JW, Patsenka A, Kajta M, Zieminska E, Salinska E, Wasik A, Golembiowska K, Vetulani J. The Mechanism of 1,2,3,4-Tetrahydroisoquinolines Neuroprotection: the Importance of Free Radicals Scavenging Properties and Inhibition of Glutamate-Induced Excitotoxicity. „Journal of Neurochemistry”. 97 (3), s. 846–856, 2006. DOI: 10.1111/j.1471-4159.2006.03756.x. PMID: 16515537. 

Monografie i broszury[edytuj | edytuj kod]

Redakcja[edytuj | edytuj kod]

  • Teoria a praktyka leczenia depresji, Wydawnictwo Collegium Medicum UJ, 1996;
  • Farmakoterapia depresji – współczesne podstawy teoretyczne i doświadczenia kliniczne; wraz z Januszem Heitzmanem, Wydawnictwo Termedia, 2012.

Książki popularnonaukowe[edytuj | edytuj kod]

Vetulani był autorem szeregu książek popularnonaukowych, w tym kilku bestselerów. Otrzymał m.in. Nagrodę Krakowska Książka Miesiąca za Mózg: fascynacje, problemy, tajemnice (2011)
Nagroda Krakowska Książka Miesiąca[129].
  • Piękno neurobiologii, Wydawnictwo Homini, 2011[t];
  • Bez ograniczeń. Jak rządzi nami mózg; wraz z Marią Mazurek, PWN, 2015[132];
Wyróżnienie „Książka i Róża” marszałka województwa małopolskiego[1].
  • A w konopiach strach; wraz z Marią Mazurek, PWN, 2016[u];
  • Sen Alicji, czyli jak działa mózg; wraz z Marią Mazurek, ilustracje autorstwa Marcina Wierzchowskiego, Mando Wydawnictwo WAM, wyd. pośmiertnie, 2017[v];
Nagroda „Mądra Książka Roku” dla najlepszej popularnonaukowej książki roku od Uniwersytetu Jagiellońskiego i Fundacji Popularyzacji Nauki im. Euklidesa (nagroda społeczności akademickiej UJ oraz nagroda internautów)[133].
  • Neuroerotyka. Rozmowy o seksie i nie tylko; wraz z Marią Mazurek, Wydawnictwo Znak, wyd. pośmiertnie, 2018[w].

Wywiady rzeki[edytuj | edytuj kod]

Tłumaczenia[edytuj | edytuj kod]

  • Carlton K. Erickson, Nauka o uzależnieniach. Od neurobiologii do skutecznych metod leczenia, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2010.

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

Jerzy Vetulani (2014)

Jako kluczową dla kształtowania swojego światopoglądu Vetulani wskazał książkę Desmonda Morrisa Naga małpa, z którą zetknął się podczas pobytu w Cambridge w 1967 roku; „Dzięki niej po raz pierwszy zobaczyłem, że można podejść do człowieka jak do normalnego gatunku zwierzęcego. (...) Uświadomiłem sobie wtedy jak śmieszny jest człowiek, który jako zwierzę zamiast na czworakach chodzi na dwóch nogach. Jak my zabawnie wyglądamy, pozbawieni owłosienia niemal na całym ciele. (...) Pozbyłem się też przekonania o superwyjątkowości Homo sapiens”[140].

Źródło szczęścia i spełnienia życiowego, rozpatrując z perspektywy biologicznej, definiował jako unieśmiertelnienie własnych genów poprzez przekazanie ich w następne pokolenia. Często odwoływał się do słów Theodosiusa Dobzhansky'ego: Nic w biologii nie ma sensu jeśli jest rozpatrywane w oderwaniu od ewolucji. Bliska była mu filozofia utylitaryzmu Johna Stuarta Milla; „Moralne jest to, co służy zwiększaniu sumy szczęścia ludzkości. Jest tylko jeden problem – niestety nie mamy podanego sposobu sumowania owego szczęścia”[141].

Z Fundacji Isaaca Asimova zaczerpnął swoją dewizę: Niech nigdy zmysł moralny nie skłoni cię do podjęcia błędnej decyzji[142].

Substancje psychoaktywne[edytuj | edytuj kod]

Vetulani krytykował zakaz posiadania substancji psychoaktywnych na własny użytek, a szczególnie nielegalność marihuany. W 2014 roku wziął udział w Marszu Wyzwolenia Konopi
„Chciałbym żyć w społeczeństwie, w którym tak jak dziś idziemy na ciastko, które przecież też jest szkodliwe, będziemy mogli pójść do kawiarni i zapalić marihuanę.”

Ogólne stanowisko i działalność[edytuj | edytuj kod]

Vetulani był zwolennikiem legalizacji marihuany dla osób pełnoletnich oraz szerokiej depenalizacji narkotyków[143]. Publicznie bronił swojego stanowiska w debatach, dyskusjach telewizyjnych i wywiadach, począwszy od końca lat 90. W ostatnich latach życia szczególnie aktywnie działał na rzecz dopuszczenia w Polsce medycznej marihuany[144].

Krytykował represyjną politykę narkotykową opartą na kryminalizacji szeregu substancji psychoaktywnych i stygmatyzowaniu użytkowników tych substancji. Uważał, że zamiast polegać na kontrskutecznych metodach policyjnych, w tym mnożonych zakazach i zaostrzanych przepisach karnych, należy rzetelnie edukować społeczeństwo w kwestii narkotyków, a osobom uzależnionym okazywać empatię i nieść pomoc[143].

Vetulani działał w Polskiej Sieci Polityki Narkotykowej, gdzie w latach 2013–2017 (do śmierci) był członkiem Rady Programowej[145], współpracując z innymi ekspertami i ekspertkami[y] w zakresie polityki narkotykowej. Uczestniczył w szeregu konferencji, debat i warsztatów dotyczących narkopolityki oraz „angażował się we współpracę ze zwykłymi i młodymi aktywistami i ekspertkami”[146].

W kwietniu 2016 był jednym z sygnatariuszy zainicjowanego przez Drug Policy Alliance listu otwartego do Sekretarza Generalnego ONZ Ban Ki-moona, w którym wezwano do „zakończenia wojny z narkotykami”, oraz stwierdzono, że „ludzkość nie może sobie pozwolić w XXI wieku na politykę narkotykową, która jest tak nieskuteczna i przynosi efekt przeciwny do zamierzonego, jak polityka ubiegłego stulecia”[147].

Za modelem liberalnym, przeciwko modelowi policyjnemu[edytuj | edytuj kod]

Vetulani definiował uzależnienie jako „nieodwracalną chorobę mózgu” związaną z „zaburzeniem działania mózgowego układu nagrody”[143]. Wskazywał wyraźnie na destrukcyjny charakter uzależnień, ale krytykował stosowanie metod policyjnych i ściganie osób mających styczność z addyktogenami, czyli substancjami psychoaktywnymi o potencjale uzależniającym, jak sam je nazywał – w kontrze do pejoratywnie nacechowanego i dwuznacznego słowa narkotyk[148].

Zwracał uwagę, że kary pozbawienia wolności za posiadanie narkotyków dla indywidualnych użytkowników są zbyt surowe względem społecznej szkodliwości sankcjonowanych działań[z], a umieszczanie w zakładach karnych posiadaczy niewielkich ilości nielegalnych substancji, przeznaczonych na własny użytek, oraz inne związane z tym konsekwencje karne, takie jak brak możliwości pracy w zawodzie nauczyciela, sędziego i innych, oraz stygmatyzacja społeczna, mogą zrujnować życie wielu osobom[150].

Według Vetulaniego kryminalizacja narkotyków jest szkodliwa, bo prowadzi do powstania czarnego rynku, a zażywanie znajdujących się poza jakąkolwiek formalną kontrolą i często zanieczyszczonych substancji sprzedawanych przez dilerów jest szczególnie niebezpieczne. W takiej sytuacji należy minimalizować szkody, a najlepszą metodą na uzyskanie kontroli jakości marihuany jak i innych substancji jest ich legalizacja[151]. Wśród dodatkowych korzyści z ograniczenia czarnego rynku wymieniał odcięcie wpływów dilerom oraz zysk dla państwa z akcyzy[152].

Vetulani twierdził, że kryminalizacja substancji psychoaktywnych może przyczyniać się do zwiększenia liczby uzależnień w społeczeństwie, ponieważ zwiększony stres związany z zażywaniem nielegalnej substancji powoduje większą podatność użytkownika na uzależnienie[153]. Dodawał, że nielegalny status zwiększa w oczach młodych użytkowników atrakcyjność narkotyków, bo widzą w nich „owoc zakazany”[143].

Zamiast podejścia policyjnego, Vetulani proponował rzetelną edukację społeczeństwa w celu zniechęcania jego członków do niebezpiecznych zachowań związanych z różnymi substancjami[154]. Jako skuteczny przykład podejścia edukacyjnego wskazywał kampanię antynikotynową w Europie i Stanach Zjednoczonych w drugiej połowie XX wieku, która przyczyniła się do znacznego ograniczenia obecności papierosów i innych produktów nikotyny w przestrzeni publicznej. Twierdził, że „dobra kontrola społeczna zażywania substancji mogących powodować uzależnienie jest skuteczniejsza od policyjnej. Pamiętamy przecież, jaki był efekt prohibicji w Ameryce[143]. Sprzeciwiał się „demonizacji” addyktogenów: „Czy można powiedzieć, że sam alkohol jest zły? Nie. Zły jest alkoholizm. Tak samo morfina nie jest złem, złem jest morfinizm. Zło tkwi w nas, a nie w substancji”[143]. Postulował również empatię w stosunku do osób uzależnionych. Podkreślał, że „tacy ludzie potrzebują zarówno leczenia farmakologicznego, jak i silnego wsparcia psychicznego”[143].

Krytyka postawy narkofobicznej[edytuj | edytuj kod]

Sprzeciwiał się nieuzasadnionemu w jego ocenie wyolbrzymianiu w przestrzeni publicznej i w mediach negatywnych skutków różnych substancji. Wyolbrzymianie to uważał za przejaw narkofobii[148][153][155].

Vetulani zauważał ponadto, że w krajach, w których zalegalizowano lub zdekryminalizowano niektóre substancje psychoaktywne, np. w Portugalii czy niektórych stanach Stanów Zjednoczonych, nie zaobserwowano ani znaczącego spadku ani wzrostu ich użycia – skala konsumpcji nie uległa istotnej zmianie[143], co obala argument mówiący że „legalizacja narkotyków prowadzi do masowej narkomanii”[143]. Z kolei „twierdzenie, że uzależnienie od heroiny czy amfetaminy zaczyna się od marihuany” uważał za „absolutnie nieuzasadnione. Tak samo, jak wypicie butelki piwa czy kieliszka wina to nie wstęp do alkoholizmu”[148].

Twierdził, że przeciwnicy złagodzenia ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii w debatach publicznych zazwyczaj poddają się emocjom, a nie opierają się na racjonalnych argumentach i rzeczowej wiedzy. Przyczyn dostrzegalnej jego zdaniem narkofobicznej postawy pewnej części społeczeństwa upatrywał w głęboko zakorzenionych względach kulturowych[156]. Jako szerszą przyczynę „wojny z narkotykami” wskazywał bezmyślne w jego ocenie powielenie przez część państw europejskich przykładu amerykańskiego, gdzie delegalizacja marihuany w 1970 roku była spowodowana rasistowską i antyhipisowską polityką Nixona[157].

Za legalizacją marihuany[edytuj | edytuj kod]

Był szczególnie znany jako zwolennik legalizacji marihuany[152][158][150]. Zwracał uwagę m.in. na jej niewielką (np. w porównaniu do alkoholu, twardego narkotyku, którego sprzedaż, regulowana przepisami, jest legalna w wielu krajach) i w ogóle wątpliwą szkodliwość, bardzo niski albo zerowy potencjał uzależniający oraz możliwość zastosowania w medycynie (np. przy bólach spastycznych, astmie, jaskrze).

Wskazywał, że w historii nie udokumentowano ani jednego przypadku śmierci z powodu przedawkowania marihuany, w związku z czym „marihuana jest bezpieczniejsza od fistaszków”: podawał statystyki, według których w Stanach Zjednoczonych około sto osób rocznie zachłystuje się fistaszkami na śmierć, natomiast nikt nigdy nie umarł z powodu używania marihuany[159].

W maju 2014 roku wziął udział w Marszu Wyzwolenia Konopi w Warszawie[160][161].

Medyczna marihuana[edytuj | edytuj kod]

W ostatnich latach aktywności Vetulani szczególnie zaangażował się po stronie pacjentów, którym terapie związane z używaniem preparatów z konopi dawały szansę na pozytywne efekty w leczeniu lub złagodzenie negatywnych objawów choroby.

Mówił, że „podjęte ostatnimi laty w wielu ośrodkach naukowych badania nad działaniem marihuany i pochodnych pozwoliły zarysować interesujące perspektywy dla całego szeregu zastosowań przy różnych schorzeniach. (...) Po marihuanie zwiększa się apetyt, co wspiera chorego w sytuacji anoreksji i to tak przy AIDS, jak i przy wyniszczeniu nowotworowym. THC pobudzający działanie osteoblastów i hamujący osteoklasty może działać jako czynnik hamujący rozwój osteoporozy. Interesującym związkiem jest na przykład CBD, który nie zmieniając percepcji rzeczywistości, ma silne działanie psychotropowe, hamuje działania drgawkowe i szeroko stosowany jest dziś w leczeniu padaczki lekoopornej, choć niestety nie u nas”[153].

W 2015 roku krytykował organy ustawodawcze za niechęć i opieszałość w podejmowaniu działań mających na celu zwiększenie dostępności leczenia preparatami z konopi: „Marihuana ma wielki potencjał medyczny, który jest niewykorzystywany z powodu lęku przed uzależnieniem. Tymczasem odmawianie jej potrzebującym jest okrucieństwem”[162][163].

Wyraził solidarność i poparcie dla doktora Marka Bachańskiego, który zainicjował w Centrum Zdrowia Dziecka eksperymentalną terapię u grupy dzieci z padaczką lekooporną; szczególnie gdy wdrożenie terapii z wykorzystaniem środków zawierających produkty konopi stało się przyczyną bezprawnego zwolnienia Bachańskiego z CZD[164][165].

W marcu 2016 Vetulani wszedł w skład Kapituły Nagrody Radia TOK FM im. Anny Laszuk[166]. W kolejnym miesiącu na gali wręczenia nagrody wygłosił laudację o doktorze Marku Bachańskim[167].

Również w 2016 wszedł w skład Obywatelskiego Komitetu Medycznej Marihuany, który zorganizował zbiórkę podpisów pod projektem ustawy dopuszczającej w Polsce do obrotu medyczną marihuanę[168][169].

Głos w sprawie dopalaczy[edytuj | edytuj kod]

W 2010 roku, kiedy w Polsce toczyła się publiczna debata na temat dopalaczy, a w Sejmie zgłoszono projekt ustawy antydopalaczowej, Vetulani określił całą sytuację jako „atak histerii społecznej”[170][171]. Zauważał, że dopalacze mogą być znacznie groźniejsze niż substancje konwencjonalne, bo często służby medyczne nie są w stanie określić składu i działania designer drugs, a co za tym idzie możliwości podjęcia działań ratunkowych w przypadku zatrucia lub przedawkowania są mocno ograniczone[155]. Dodawał, że to delegalizacja uprzednio znanych substancji stała się dla podziemia narkotykowego motorem napędowym do syntetyzowania nowych środków i w konsekwencji przyczyniła się rozwoju rynku dopalaczy[172].

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Po 1989 politycznie sympatyzował częściowo z centrum (Unia Wolności), częściowo z dawnymi przyjaciółmi z „Solidarności”, a później z partiami liberalnymi i progresywnymi (Platforma Obywatelska, Ruch Palikota) oraz lewicowymi.

Niejednokrotnie udzielał publicznie swojego poparcia kandydatom na poszczególne urzędy publiczne. W 2010 w wyborach prezydenckich w obu turach poparł Bronisława Komorowskiego[173], zaś w wyborach parlamentarnych rok później Józefa Lassotę z Platformy Obywatelskiej. W wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2014 udzielił poparcia Janowi Hartmanowi startującemu z list Europa Plus, wyrażając równocześnie solidarność z Różą Thun[174]. Przed pierwszą turą wyborów prezydenckich w 2015 poparł Janusza Palikota, uzasadniając że „ze wszystkich wybitnych postaci w polskiej polityce największą sympatię czuje do Janusza Palikota”[175]. W tym samym roku w wyborach parlamentarnych ponownie opowiedział się za kandydaturą Lassoty i pogratulował mu zdobycia mandatu[176].

Krytykował rządy Prawa i Sprawiedliwości po wyborach parlamentarnych w 2015 roku[177]. Potępiał przeprowadzoną przez PiS reformę edukacji[178]. Dzień wyborczego zwycięstwa PiS nazwał „ostatnim dniem wolności”[179]. Wyrażał poparcie dla niektórych działań Komitetu Obrony Demokracji[180].

Prawa kobiet[edytuj | edytuj kod]

Twierdził, że w zakresie dostępu do metody in vitro „ustawy powinny być tak formułowane, by zostawiały margines wolności”, zaś decyzja o ewentualnym zastosowaniu metody powinna zależeć od indywidualnej woli osoby: „Ja chcę mieć dziecko in vitro albo nie. To jest moja sprawa i nikt nie ma prawa mnie do tego przymusić”[181].

Uważał, że decyzja o dokonaniu aborcji powinna każdorazowo pozostawać w gestii kobiety będącej w ciąży: „Kwestia jest trochę bardziej złożona przy aborcji, kiedy jeden z rodziców chce aborcji, a drugi nie. Ale w tym wypadku – kto ponosi konsekwencje? Matka. Czyli to matka powinna decydować”[181]. Popierał i brał udział w czarnym proteście[182].

LGBT[edytuj | edytuj kod]

Publicznie wspierał osoby LGBT[183]. W 2015 i 2017 roku wszedł w skład Komitetu Honorowego Parady Równości[183].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Vetulani, choć był przez całe dojrzałe życie ateistą, pozostawał przez kilkadziesiąt lat w serdecznych relacjach z Janem Pawłem II

Vetulani był ateistą[184] i nie wierzył w istnienie życia pośmiertnego[179][185].

W pierwszej połowie lat 60. należał i aktywnie uczestniczył w spotkaniach Stowarzyszenia Ateistów i Wolnomyślicieli[20].

Jak sam zauważył nigdy nie odczuwał potrzeby „nawracania wierzących na niewiarę”. W wywiadzie dla Gazety Krakowskiej w 2013 roku stwierdził: „Jestem pozbawiony łaski wiary, ale nie jestem wojującym ateistą. Szanuję Kościół. Bardzo lubiłem naszego papieża, między innymi za to, że nigdy nie próbował mnie nawracać”[186]. Vetulani przez kilkadziesiąt lat utrzymywał serdeczną znajomość z Janem Pawłem II, którego nazwał „wybitnym człowiekiem, z którego biła niesłychana godność (...), czuło się, że jest to wielki człowiek, któremu można ufać”[187].

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Vetulani argumentował, że ze względu na dynamiczne zmiany zachodzące w mózgu człowieka od szóstego roku życia zwlekanie z rozpoczęciem edukacji to marnowanie potencjału dziecka[188], za dobry podał przykład holenderski, gdzie przedszkole i nauka szkolna rozpoczynają się wcześniej niż w wielu innych europejskich krajach. Vetulani wskazywał na możliwy pozytywny skutek wprowadzenia do szkół zajęć z inteligencji emocjonalnej.

W 2015 poparł akcję Świecka szkoła, której głównym postulatem było przeniesienie kosztów szkolnej katechezy z budżetu publicznego na związki wyznaniowe lub rodziców dzieci uczęszczających na lekcje religii[189].

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

Nagrody naukowe[edytuj | edytuj kod]

  • Nagroda Sekretarza Naukowego PAN (zespołowa, dwukrotnie; 1972, 1977);
  • Nagroda Wydziału Medycznego PAN (jako kierownik zespołu, trzykrotnie; 1982, 1986, 1992);
  • Międzynarodowa Nagroda Anna-Monika II klasy (1983)[57];
  • Nagroda Naukowa im. Mikołaja Kopernika (1996);
  • Nagroda im. Jerzego Konorskiego przyznana przez Polskie Towarzystwo Badań Układu Nerwowego (2001);
  • Nagroda Prezesa Rady Ministrów za całokształt dorobku naukowego (2003);
  • Medal Jędrzeja Śniadeckiego za całokształt osiągnięć badawczych z dziedziny psychofarmakologii (2006).

Doktoraty honorowe[edytuj | edytuj kod]

Członkostwa honorowe[edytuj | edytuj kod]

  • członkostwo honorowe Indian Academy of Neurosciences (1988);
  • członkostwo honorowe Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika (1996);
  • członkostwo honorowe Polskiego Towarzystwa Badań Układu Nerwowego (2007);
  • członkostwo honorowe Oxford Neurological Society (2017)[193].

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Odznaki okolicznościowe[edytuj | edytuj kod]

Nagrody literackie[edytuj | edytuj kod]

Nagrody za działalność społeczną i popularnonaukową[edytuj | edytuj kod]

  • Nagroda im. Zbyszka Thiellego przyznana przez Polską Sieci Polityki Narkotykowej za „bezkompromisowe wsparcie swym autorytetem naukowym działań na rzecz humanizacji polskiej polityki narkotykowej, za postawę pełną głębokiego zrozumienia problemów osób używających substancji psychoaktywnych i uzależnionych od nich, za pracę i działania na rzecz wprowadzenia medycznej cannabis oraz obronę praw obywatelskich jej użytkowników” (2011)[195][196];
  • Nagroda Racjonalista Roku 2011 Polskiego Stowarzyszenia Racjonalistów za „konsekwentne pobudzanie neuronów nie tylko własnych, ale i cudzych”(2012)[ac][197];
  • Nagroda specjalna VIII edycji konkursu „Popularyzator Nauki” organizowanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz PAP za całokształt działalności popularyzatorskiej; uzasadniono, iż uczony „przybliża odbiorcom nie tylko najnowsze odkrycia neurobiologów, ale również ważne społecznie wnioski, jakie z tych badań płyną” (2012)[198];
  • Nagroda „Kaganiec Oświaty” przyznana przez redakcję pisma mówionego Gadający Pies „za krzewienie” (2014)[199];
  • Człowiek Roku 2013 Gazety Krakowskiej za „niestrudzoną popularyzację nauki i pomoc w poznawaniu mózgu przy pomocy mózgu” (2014)[200];
  • Nagroda „Sztuka życia” Fundacji Świat ma Sens (2015)[201];
  • Nagroda „Złotej Synapsy” Kongresu Psychiatria Medforum w Wiśle (2016)[202];
  • Nagroda Most Starosty od starosty gorlickiego (2016)[203];
  • Medal „Dziękujemy za Wolność” Stowarzyszenia Sieć Solidarności (pośmiertnie, 2017)[204].

Spuścizna i upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Część spuścizny Jerzego Vetulaniego została przekazana do Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie.

W przeciągu roku od śmierci Jerzego Vetulaniego sesje poświęcone jego pamięci zorganizowały Polska Akademia Umiejętności[205] i Urząd Miasta Krakowa[206], zaś w okolicy dnia Wszystkich Świętych znicze na jego grobie złożyli prezydent Krakowa Jacek Majchrowski oraz Przewodniczący Rady Miasta Krakowa Bogusław Kośmider[207][208].

Pamięci Vetulaniego został poświęcony cykl wykładów i spotkań Rozmowy o człowieku, zorganizowany przez Dominikę Dudek[209], odbywający się od października 2017 roku, początkowo w kawiarni De Revolutionibus, a od stycznia 2018 roku w auli Polskiej Akademii Umiejętności[ad].

Jego pamięci zostały poświęcone również XXIII Konferencja Szkoleniowo-Naukowa z cyklu Farmakoterapia, Psychoterapia i Rehabilitacja Zaburzeń Afektywnych w Zakopanem w dniach 2–3 marca 2018 roku[210] i Tydzień Mózgu w Krakowie w dniach 12–18 marca 2018[211].

Na wystawie Ojczyzna w sztuce, otwartej w Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w Krakowie w kwietniu 2018 roku, znalazł się fotograficzny portret Vetulaniego autorstwa Aleksandra Janickiego. Nagranie wypowiedzi oraz wizerunek naukowca zostały włączone do spektaklu Polacy wyjaśniają świat – premiera 20 września 2018 w Nowym Teatrze w Warszawie[212]. Wideoart Michała Sosny z udziałem Vetulaniego znalazł się wśród prac pokazanych na Krakowskim Salonie Sztuki w Pałacu Sztuki w październiku 2018.

W kwietniu 2019 roku Urząd Miasta Krakowa zorganizował Festiwal Wolnej Myśli poświęcony pamięci Jerzego Vetulaniego. Wśród gości festiwalu znaleźli się Jan Woleński, Cecylia Malik i Maria Peszek[213].

Wydana w listopadzie 2017 przez Mando Wydawnictwo WAM książka Prezes Sekcji Geniuszy stanowi luźny zbiór anegdot z życia Vetulaniego[214].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Właśc. Jerzy Adam Gracjan Vetulani[1].
  2. Dalszymi krewnymi Jerzego Vetulaniego byli: bracia wujeczni jego ojca – Andrzej, Wiktor i Jerzy Kunachowiczowie[5], ze strony prababki Heleny z Kadłubowskich Kunachowiczowej – poeta i dramatopisarz Ignacy Tański oraz wódz naczelny powstania listopadowego Jan Zygmunt Skrzynecki (dziadkami Heleny Kunachowiczowej byli Franciszek Tański i Tekla ze Skrzyneckich)[6]; ze strony babki Elżbiety z Kunachowiczów – malarka Zofia Dziurzyńska-Rosińska; ze strony dziadka Franciszka Latinika – kartograf Eugeniusz Romer[7], dyplomata Ignacy Łempicki oraz filozof analityczny Henryk Hiż (odległy kuzyn). Ze strony prababki Franciszki Śliwińskiej, kuzynką jego ojca Adama Vetulaniego była śpiewaczka operowa Ada Sari. Ze strony babki Heleny ze Stiasny-Strzelbickich jego powinowatym był architekt Władysław Ekielski (żonaty z Zofią Stiasny)[8], zaś ze strony babki Elżbiety powinowatym był malarz Juliusz Czechowicz – szwagier Kazimiery Czechowiczowej z domu Kunachowicz, bratanicy Elżbiety Vetulani – zamężnej z prawnikiem Janem Czechowiczem.
  3. Szkoła ta znajdowała się przy ulicy Grodzkiej w Krakowie, potem została przeniesiona kolejno na ulicę Straszewskiego i do Gimnazjum Witkowskiego przy ulicy Studenckiej.
  4. Promotorem był Adam Kulczycki; tekst opublikowany został jako jego pierwsza praca Vetulaniego w Zeszytach Naukowych UJ.
  5. „Właściwe wydarzenia rozpoczęły się w Krakowie od studenckiego wiecu w klubie „Rotunda” 18 października [1956 roku], w przeddzień VIII plenum K[omitetu] C[entralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej]. Zgromadziły się tam tysiące ludzi, wystawiono megafony na zewnątrz budynku. Przemawiał wyrastający już zdecydowanie na lidera studenckiego środowiska Tejkowski. Dotarł krakowski poseł, Bolesław Drobner, wywodzący się z ruchu socjalistycznego i od jakiegoś już czasu krytykujący dotychczasowe porządki. Wystąpił spontanicznie płk. Tadeusz Cynkin, komendant Studium Wojskowego na Uniwersytecie, ze łzami w oczach zapewniający studentów, że wojsko popiera przemiany. (...) Uchwalona rezolucja zawierała najważniejsze hasła polskiego Października: demokratyzacji, pociągnięcia do odpowiedzialności winnych łamania praworządności, potępienia cenzury, poparcia samorządu robotniczego. Domagano się poszanowania zasad suwerenności i godności narodowej, głębokich zmian w partii i likwidacji ZMP”[32].
  6. W DKF nawiązał znajomość m.in. z Tadeuszem Lubelskim[35] i Marią Malatyńską.
  7. Na podstawie dysertacji Działanie pochodnych izoksazolu i pirazolu na metabolizm ustroju zwierzęcego.
  8. Na podstawie rozprawy Neuroleptyki, inhibitory monoaminooksydazy i inhibitory beta-hydroksylazy dopaminowej: ich działania i współdziałania.
  9. Jako pierwszy Polak z tą klasą nagrody.
  10. Szefem jego kampanii prezydenckiej był Andrzej Dańko.
  11. W 2016 roku Jerzy Vetulani tak wspominał swoje doświadczenia z kandydowania na prezydenta Krakowa: „Kocham moje miasto. Miałem pewność, że nie doprowadzę go do ruiny, bo nie zostanę wybrany. Dlatego uległem naleganiom moich kolegów z Zarządu Małopolskiego Regionu Solidarności, w którym robiono dobrą robotę w stanie wojennym. A równocześnie było to bardzo ciekawe doświadczenie, na przykład widzieć z bliska, jak walczący ze sobą prawicowcy, Rokita i Ziobro, po porażce z pełną świadomością doprowadzili do wyboru kandydata popieranego przez obóz lewicowy, byle tylko utrącić kandydata Unii Wolności. Przynajmniej wiem, że tym dwóm panom nigdy na sercu nie leżało dobro Polski, ale chęć postawienia na swoim”[62]. W wydanym rok wcześniej wywiadzie-rzece stwierdził: „Nie traktowałem mojego kandydowania bardzo poważnie, więc nie wkładałem w kampanię ani zbyt wiele entuzjazmu, ani zbyt wielu pieniędzy”[63].
  12. Przed m.in. Jerzym Owsiakiem (drugie miejsce), Michałem Hellerem (piąte miejsce), Janem Miodkiem (szóste miejsce) i Tomaszem Zimochem (dziewiąte miejsce).
  13. Pojawił się w pierwszej sekwencji klipu, gdzie zagrał jako dziadek dziewczynki – głównej bohaterki.
  14. Premiera odbyła się 19 grudnia 2013 roku.
  15. Impreza z planowanych dwóch godzin przeciągnęła się do ponad czterech, wśród gości byli m.in. Stanisław Tym i Henryk Sawka.
  16. W kwaterze LXIX, pas B, rz. 1, gr. 26[116].
  17. Poetka Elżbieta Zechenter-Spławińska poświęciła Marii Vetulani epitafium. Zob. . . . (Taki dowód miłości). W: Elżbieta Zechenter-Spławińska: Kot Moniki. Kraków: Krakowska Biblioteka Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, 2019, s. 46. Wiersz cytowany w: Wybitni uczeni we wspomnieniach. Jerzy Vetulani. Warszawa: 2019, s. 201.
  18. Vetulani opublikował jako rozdział w książce swoją pracę magisterską napisaną pod kierownictwem Kazimierza Gumińskiego.
  19. Książka była wznawiana w 1995 i 1998 roku. Sławomir Zagórski na łamach Gazety Wyborczej napisał, że „czyta się ją jednym tchem”[126]. Małgorzata Czartoszewska w Życiu Warszawy zwróciła uwagę na jej „pożyteczność i uniwersalność”[127].
  20. Tom ukazał się jako kontynuacja Mózgu...; zostały w nim zawarte głównie komentarze oraz wywiady rozproszone w mediach. Poza tematyką naukową znalazły się w nim wątki dotyczące biografii autora. Tytuł został zaczerpnięty z bloga Vetulaniego, jak i z wywiadu przeprowadzonego przez Marię de Hernandez Paluch dla miesięcznika Kraków[130]. Sławomir Zagórski na łamach Gazety Wyborczej określił obie książki wydane przez Homini mianem „pozycji arcyciekawych”[131].
  21. Autorzy zaczerpnęli tytuł z fragmentu wiersza Marii Konopnickiej Co dzieci widziały w drodze, za sugestią Marii Vetulani.
  22. Książka dla dzieci. W Polsce osiągnęła status bestsellera. Została przełożona na szereg języków.
  23. Paweł Buczkowski w recenzji na łamach Dziennika Wschodniego napisał: „Zagłębiając się w lekturę tym bardziej byłem zaskoczony: jak bezpośrednio, bez niepotrzebnych niedomówień ale i jak pięknie można mówić o seksie. Jednej z najpiękniejszych rzeczy jaka nas w życiu spotyka”[134].
  24. Aleksandra Berkieta na łamach portalu Neuropsychologia.org zauważyła, że tytuł książki „nawiązuje do słynnego eseju Leszka Kołakowskiego Kapłan i błazen z 1956 roku, w którym filozof rozróżniał dwa podstawowe style myślenia: kapłański, który z powagą strzeże prawd absolutnych oraz błazeński, który te prawdy bezustannie kwestionuje. Vetulani, rzecz jasna, opowiada się po stronie niepokornego błazna, który nie boi się robić sobie wrogów w imię intelektualnej wolności i nie dla wszystkich przyjemnej szczerości. (...) Poruszane w rozmowie z Rotkiewiczem tematy są bowiem przez Vetulaniego dogłębnie przemyślane, odpowiednio sproblematyzowane i uargumentowane tak starannie, że trudno się z wieloma, nierzadko kontrowersyjnymi, opiniami profesora nie zgodzić. (...) Vetulani jako rozmówca zachowuje się nieznośnie. Jest złośliwy, błyskotliwy, bywa cyniczny, czyli taki, jakiego znamy i lubimy słuchać, czytać i oglądać. Vetulani w Mózgu i błaźnie jest także (jeszcze bardziej!) rubaszny – i to zdecydowanie bardziej niż jego rozmówca”[135] Teresa Bętkowska na łamach Galicyjskiej Gazety Lekarskiej napisała, że „tę książkę, napisaną z werwą, czyta się z zapartym tchem! Jerzy Vetulani wydaje się w rozmowie szczerym aż do bólu”[136]. Recenzentka z jeleniogórskiej Książnicy Karkonoskiej na łamach portalu miasta Jeleniej Góry napisała: „Bardzo rzadko można spotkać uczonego, który jest jednocześnie osobowością i celebrytą. Trudno o akademika, który nie daje się zamknąć w swoim hermetycznym, gabinetowym lub laboratoryjnym świecie i do końca życia czerpie energię z poznawania świata. Z tego schematu wyłamał się profesor Jerzy Vetulani (...). Na łamach książki Mózg i błazen opowiada Marcinowi Rotkiewiczowi o swoim szczęśliwym życiu, w którym oprócz działalności naukowej zdążył zostać między innymi jednym z współtwórców Piwnicy pod Baranami, niedoszłym prezydentem dawnej stolicy i piewcą wolnych konopi. Średnio raz w roku, będąc zdeklarowanym ateistą, jadał obiad z Janem Pawłem II. W Krakowie organizował legendarne urodziny, na których bawili się przedstawiciele kilku pokoleń – od licealistów po nobliwych członków Polskiej Akademii Nauk. Niezwykłą cechą profesora Vetulaniego było traktowanie każdego, niezależnie od wieku, w sposób identyczny – z taką samą uwagą, ciekawością i niegasnącym poczuciem humoru. (...) Gawędziarski talent Vetulaniego i dziennikarski Rotkiewicza zrodziły rzecz, od której trudno się oderwać nawet temu, kto pierwszy raz słyszy to egzotyczne, podobno etruskie nazwisko”[137].
  25. M.in. z Markiem Balickim, Krzysztofem Krajewskim, Ewą Woydyłło-Osiatyńską, Ewą Wanat i Piotrem Pacewiczem.
  26. Vetulani zauważał: „Znacznie łagodniej traktujemy pobicie dziecka, żony czy męża niż posiadanie niewielkiej ilości substancji, która nikomu nie szkodzi, a tylko obraża czyjeś przekonania”[149].
  27. Promotorem był Zbigniew Herman.
  28. Promotorem był Jerzy Nowak.
  29. Nagrodę wręczyli członkowie Polskiego Stowarzyszenia Racjonalistów przed wykładem Vetulaniego w ramach krakowskiego Tygodnia Mózgu w auli Auditorium Maximum Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  30. W cyklu spotkań Rozmowy o człowieku gościli m.in. Ewa Lipska (6 grudnia 2017), Adam Boniecki (7 lutego 2018), Bogdan de Barbaro (7 marca 2018), Jerzy Stuhr (9 maja 2018), Piotr Sztompka (6 czerwca 2018), Paweł Śpiewak i Seweryn Blumsztajn (9 stycznia 2019), Jan Woleński (6 lutego 2019), Jacek Prusak (8 maja 2019), Adam Zagajewski (5 czerwca 2019), Jerzy Owsiak (9 października 2019), Jerzy Bralczyk (6 listopada 2019), Adam Daniel Rotfeld (20 listopada 2019), Aleksander Doba (4 grudnia 2019), Leszek Balcerowicz (8 stycznia 2020).
  31. Wykaz niekompletny.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g Irena Nalepa, Elżbieta Pyza. Jerzy Vetulani (1936–2017). „Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności”, s. 243–249, 2016/2017. [dostęp 1 lipca 2018]. 
  2. a b c d e f Jerzy Vetulani. Polska Akademia Nauk. [dostęp 24 sierpnia 2017].
  3. a b Andrzej Pilc: Najczęściej cytowani naukowcy oraz prace naukowe w Polsce, raport za lata 1965 – 2001 na podstawie bazy “Science Citation Index” dotyczącej wszystkich światowych publikacji (pol.). biotechnologia.pl. [dostęp 16 września 2018].
  4. Nie żyje prof. Jerzy Vetulani – człowiek wielu talentów (sylwetka), pap.pl, 7 kwietnia 2017 [dostęp 2017-04-07].
  5. Andrzej Kunachowicz: Trzy wojny w siodle. Wspomnienia z lat 1914–1939 legionisty, rotmistrza Szwoleżerów, dowódcy 14. Pułku Ułanów Jazłowieckich i 20. Pułku Ułanów Króla Jana III Sobieskiego. Warszawa: Wydawnictwo ZP, 2011.
  6. Helena z Kadłubowskich Kunachowiczowa: Dziennik z lat 1856–1860. W: Irena Homola, Bolesław Łopuszański (red.): Kapitan i dwie Panny. Kraków: Wydawnictwo Literackie Kraków, 1980. ISBN 83-08-00406-7.
  7. Kobos 2007 ↓.
  8. Stefan Świszczowski: Ekielski Władysław (1855–1927). W: Polski Słownik Biograficzny. T. VI. s. 221–223.
  9. a b c Kto jest kim w polskiej medycynie. Informator biograficzny. Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1987, s. 696. ISBN 83-2232339-5.
  10. Jerzy Vetulani: We wspomnieniach syna. W: Adam Vetulani 1901–1976. Materiały z Posiedzenia Naukowego PAU w dniu 16 listopada 2001 r.. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 2005, s. 73–80. ISBN 83-60183-08-2.
  11. Rotkiewicz 2015 ↓, s. 55.
  12. Adam Vetulani: Poza płomieniami wojny. Internowani w Szwajcarii 1940–45. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1976.
  13. Rotkiewicz 2015 ↓, s. 15.
  14. a b Kobos 2007 ↓, s. 495.
  15. Rotkiewicz 2015 ↓, s. 18.
  16. Rotkiewicz 2015 ↓, s. 18–19.
  17. a b c d e f g h Zbigniew Herman: Doktorzy honoris causa – Jerzy Adam Vetulani. Śląski Uniwersytet Medyczny. [dostęp 22 kwietnia 2012].
  18. Małgorzata Iskra: Na kanapce Vetulaniego siadywał Karol Wojtyła. Gazeta Krakowska, 29 kwietnia 2011. [dostęp 26 maja 2012].
  19. a b Kobos 2007 ↓, s. 500.
  20. a b Rotkiewicz 2015 ↓, s. 31.
  21. a b c d e f g Jerzy Vetulani – CV. vetulani.wordpress.com. [dostęp 17 maja 2012].
  22. a b Emilia Padoł: Prof. Jerzy Vetulani: wolności najłatwiej szuka się w sztuce. Onet.pl, czerwiec 2016. [dostęp 5 lutego 2020].
  23. Rotkiewicz 2015 ↓, s. 46–47.
  24. a b c d Jerzy Vetulani w Piwnicy pod Baranami. YouTube. [dostęp 22 kwietnia 2012].
  25. Kobos 2007 ↓, s. 498.
  26. Barbara Nawratowicz: Kabaret „Piwnica pod Baranami”. Fenomen w kulturze PRL. Kraków: Wydawnictwo Petrus, 2012, s. 121–122.
  27. Jerzy Vetulani: Znów spotykamy się dzięki Ruth. vetulani.wordpress.com, 31 sierpnia 2016. [dostęp 31 sierpnia 2016].
  28. Irena Kika Szaszkiewiczowa: Podwójne życie Szaszkiewiczowej. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2011, s. 244. ISBN 978-83-08-04790-3.
  29. Rotkiewicz 2015 ↓, s. 43–44.
  30. Beata Kołodziej. Krakowianie: Rzymskie wakacje, rzymskie zimy. „Kronika Krakowska Dziennika Polskiego”, s. 2, 17 marca 2012. 
  31. Rotkiewicz 2015 ↓, s. 32.
  32. Studencka rewolucja Kraków ’56. dzieje.pl, 13 października 2016. [dostęp 30 września 2019].
  33. Jerzy Vetulani na proteście studenckim w Krakowie. YouTube, 25 stycznia 2017.
  34. a b Teresa Bętkowska. Jerzego Vetulaniego apetyt na życie. „Galicyjska Gazeta Lekarska”, s. 45–46, 3/2017. 
  35. a b Maciej Gil: Jerzy Vetulani uczy się mówić (publicznie). Historie krakowskich DKF-ów. Część 1. academia.edu, 20 września 2020. [dostęp 26 września 2020].
  36. Neurobiologia seksu w kinie Mikro. YouTube. [dostęp 22 kwietnia 2012].
  37. Urszula Gątkowska-Węgrzyn, Stefan Rieger, Anna Rieger-Pratt: Adam Rieger. Muzyka, pedagogika, ciekawość. Kraków: Akademia Muzyczna w Krakowie, 2015, s. 87.
  38. a b Prof. dr hab. czł. koresp. PAN Jerzy Adam Vetulani, [w:] baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI) [online] [dostęp 2017-04-23].
  39. Rotkiewicz 2015 ↓, s. 62–63.
  40. Kobos 2007 ↓, s. 501.
  41. Rotkiewicz 2015 ↓, s. 65.
  42. Iluminacja w bazie filmpolski.pl
  43. Vetulani J, Sulser F. Action of various antidepressant treatments reduces reactivity of noradrenergic cyclic AMP-generating system in limbic forebrain. „Nature”. 257 (5526), s. 495–496, 1975. DOI: 10.1038/257495a0. PMID: 170534. 
  44. Kobos 2007 ↓, s. 524.
  45. Rotkiewicz 2015 ↓, s. 158.
  46. Jerzy Vetulani. Anatomia fałszerstwa. „Przekrój”, 31/1974. 
  47. Jerzy Vetulani. Chromowana zmora. „Przekrój”, 45/1974. 
  48. Jerzy Vetulani. Nobilitacja Nessie. „Przekrój”, 04/1976. 
  49. Jerzy Vetulani. Dlaczego nie lubią Darwina?. „Przekrój”, s. 18–19, 11/1983. 
  50. Jerzy Vetulani. Pamięć. „Przekrój”, 11/1993. 
  51. Jerzy Vetulani. Pamięć (II). „Przekrój”, s. 18–19, 12/1993. 
  52. Wybitni uczeni 2019 ↓, s. 185–187.
  53. a b Ryszard Przewłocki, Edmund Przegaliński. Jerzy Vetulani – naukowiec, popularyzator neuronauki, artysta. „Nauka”. 2/2017. s. 169–176. [dostęp 30 maja 2018]. 
  54. Andrzej Kobos: Czasy „Solidarności” na Uniwersytecie Jagiellońskim 1980–1989 we wspomnieniach. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2010, s. 267.
  55. Kobos 2007 ↓, s. 494.
  56. Jerzy Vetulani: Odeszła Kicia!. Piękno neurobiologii, 16 sierpnia 2014. [dostęp 3 października 2019].
  57. a b 1982/1983 – 2nd Prize (Vetulani) (ang.). Anna Monika Stiftung. [dostęp 2016-01-11].
  58. a b Barbara Przewłocka (redakcja): 50 lat Instytutu Farmakologii. Kraków: Instytut Farmakologii PAN, 2004.
  59. Irena Nalepa, Lucyna Antkiewicz-Michaluk, Grzegorz Kreiner, Elżbieta Pyza, Jolanta Zawilska. Jerzy Vetulani (1936–2017). O mentorze, przyjacielu i niepokornym wirtuozie naukowej narracji. „Kosmos”. 67 (2), s. 233–244, 2018. [dostęp 15 sierpnia 2018]. 
  60. Wybory samorządowe w Krakowie 2002 – I tura. Państwowa Komisja Wyborcza. [dostęp 2 września 2011].
  61. Strona kandydata na prezydenta Krakowa Jerzego Vetulaniego. 2002. [dostęp 15 kwietnia 2020].
  62. Marian Nowy: O życiu długim, szczęśliwym i mądrym. PAUza Akademicka, 21 stycznia 2016. [dostęp 17 września 2019].
  63. Marcin Rotkiewicz: Mózg i błazen. Rozmowa z Jerzym Vetulanim. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2015, s. 85. ISBN 978-83-8049-092-5.
  64. Scientific Council (ang.). Institute of Pharmacology. [dostęp 20 maja 2012].
  65. Jerzy Vetulani: Dla studentów. vetulani.wordpress.com. [dostęp 22 stycznia 2013].
  66. Haim Belmaker, Irena Nalepa, Franciszek Vetulani: In Memoriam Jerzy Vetulani. The International Network for the History of Neuropsychopharmacology. [dostęp 17 listopada 2017].
  67. Wspomnienie o Profesorze Jerzym Vetulanim. Rada Upowszechniania Nauki Polskiej Akademii Nauk. [dostęp 24 kwietnia 2020]. Cytat: Szanowni Państwo, Znajomi, Przyjaciele, prawie rok temu pisałem do Was dlaczego nie podpiszę lojalki, zwanej „oświadczeniem lustracyjnym”. W liście tym wyrażałem nadzieję, że protest przeciw obowiązkowi podpisywania lojalki może zahamować proces budowana barier dzielących i zniewalających obywateli Polski… Lojalki nie podpiszę, ale nie zamierzam sam rezygnować ze stanowiska – niech mnie, za odmowę podpisania, sami wyrzucą. Mam nadzieję, że urzędnik podpisujący taką decyzję w mojej sprawie poczuje w ustach ten sam smak, jaki czuli jego poprzednicy w czasach PRLu wypełniający polecenia partii wówczas rządzącej.
  68. Christopher Turner, Anish Bahra, Katia Cikurel: Crash Course: Neurologia. Wrocław: Elsevier Urban&Partner, s. 118. ISBN 978-83-60290-71-2.
  69. Jerzy Vetulani – Agresja i empatia – wybuchowa mieszanka. tedxkrakow.com, 2011. [dostęp 7 października 2020].
  70. Jerzy Vetulani – What can we do to improve our brains?. tedxkrakow.com, 2012. [dostęp 7 października 2020].
  71. Jerzy Vetulani – How our brains connect and reconnect the dots. tedxkrakow.com, 2015. [dostęp 7 października 2020].
  72. Wykłady z filozofii, teologii oraz historii w Centrum Łowicka. imokotow.pl, 25 października 2014. [dostęp 24 czerwca 2018].
  73. Warszawskie Studium Filozofii i Teologii. Wykłady. Urząd Dzielnicy Mokotów m.st. Warszawy, 2016. [dostęp 7 września 2020].
  74. Warszawskie Studium Filozofii i Teologii. Wykłady. Urząd Dzielnicy Mokotów m.st. Warszawy, 2016. [dostęp 7 września 2020].
  75. Duchowa kondycja Polaków – debata WSFT, rozmowa z prof. Jerzym Vetulanim. Studium Filozofii i Historii Idei WSFT, 27 lutego 2018. [dostęp 20 lipca 2019].
  76. a b Andrzej Potemkowski: Prof. Jerzy Vetulani (1936–2017). Polskie Towarzystwo Neurologiczne, 13 kwietnia 2017. [dostęp 17 lipca 2019].
  77. Dominika Dudek: Piękno neurobiologa. Tygodnik Powszechny, 10 kwietnia 2017. [dostęp 19 maja 2017].
  78. Neurobiologia i życie. Copernicus College. [dostęp 3 października 2019].
  79. Jerzy Vetulani: Gdzie się kryje dusza. Wprost, 3 maja 2010. [dostęp 19 kwietnia 2020].
  80. Jerzy Vetulani: Agresja współczucia. Wprost, 9 maja 2010. [dostęp 19 kwietnia 2020].
  81. Jerzy Vetulani: Kim jesteś, małpo?. Wprost, 23 maja 2010. [dostęp 19 kwietnia 2020].
  82. Emanuel Kulczycki: Sylwetka blogera naukowego: Jerzy Vetulani. ekulczycki.pl, 5 marca 2012. [dostęp 29 lutego 2012].
  83. Aleksandra Pezda: Koniec epoki kredy. Warszawa: Agora SA, 2011, s. 81–82. ISBN 978-83-268-0517-2.
  84. Jerzy Vetulani. YouTube. [dostęp 14 listopada 2012].
  85. Andrzej Fedorowicz. Motywują, inspirują, mówią nawet o łechtaczce. Przedstawiamy subiektywny ranking najlepszych mówców ery internetu. „Wysokie Obcasy Extra”, s. 104–109, wrzesień 2016. 
  86. Pamięci profesora Jerzego Vetulaniego. „Wszechświat”, s. 87–95, kwiecień–czerwiec 2017. 
  87. a b Piotr Czyż: Najnowsze wyznania właściciela klubu Piękny Pies. polskamasens.pl, 10 kwietnia 2012. [dostęp 24 stycznia 2020].
  88. Małgorzata I. Niemczyńska: Kulturalne Odloty: Pies pięknie eklektyczny. Gazeta Wyborcza Kraków, 25 stycznia 2012. [dostęp 13 maja 2012].
  89. „Dziennik Polski”, s. C9, 23 marca 2012. 
  90. Jerzy Vetulani – Obscenita, Gadający Pies. YouTube, 29 października 2013. [dostęp 4 października 2019].
  91. Hydrofobia. Vimeo. [dostęp 14 grudnia 2018].
  92. Hydrofobia. FilmPolski.pl. [dostęp 10 marca 2017].
  93. LipDub Uniwersytetu Jagiellońskiego. YouTube, 22 czerwca 2010. [dostęp 11 kwietnia 2012].
  94. Kraków/XXXVIII Krakowskie Reminiscencje Teatralne: prof. Jerzy Vetulani/ Mikołaj Trzaska/ Leszek Bzdyl „UMYSŁ–CIAŁO”. taniecpolska.pl, 19 października 2013. [dostęp 29 stycznia 2020].
  95. Rozpoczęły się Reminiscencje Teatralne. Radio Kraków, 15 października 2013. [dostęp 29 stycznia 2020].
  96. Krakowskie Reminiscencje Teatralne. Culture.pl, 24 września 2013. [dostęp 29 stycznia 2020].
  97. Dreams Music'13. Ninateka. [dostęp 13 kwietnia 2017].
  98. Piękna impreza. vetulani.wordpress.com, 16 grudnia 2010. [dostęp 7 kwietnia 2017].
  99. Wybitni uczeni 2019 ↓, s. 196–197.
  100. Tamara Barriga: Kręci się! 6 powodów, dlaczego warto pomagać WOŚP. tvn24.pl, 15 stycznia 2017. [dostęp 3 października 2020].
  101. Mózg z osobistą dedykacją. aukcje.wosp.org.pl, 13 stycznia 2014. [dostęp 16 stycznia 2016].
  102. Neurobiologiczna kolacja z Vetulanim. aukcje.wosp.org.pl, 12 stycznia 2015. [dostęp 16 stycznia 2016].
  103. Neurobiologiczna kawa z Vetulanim. aukcje.wosp.org.pl, 24 stycznia 2016. [dostęp 16 stycznia 2016].
  104. Adam Golec: 80. rmfclassic.pl. [dostęp 7 kwietnia 2017].
  105. Adam Golec. 80. Galeria Olympia, 28 listopada 2016. [dostęp 6 lutego 2020].
  106. Rada Ambasadorów. cogiteon.pl. [dostęp 20 października 2020].
  107. Iwona Krzywda: Prof. Jerzy Vetulani potrącony na pasach. Dziennik Polski, 4 marca 2017. [dostęp 5 września 2020].
  108. Zmarł profesor Jerzy Vetulani, naukawpolsce.pap.pl, 7 kwietnia 2017 [dostęp 2017-04-07].
  109. a b c d e f Proces ws. śmiertelnego wypadku prof. Vetulaniego. TVP Kraków, 1 września 2017. [dostęp 14 stycznia 2020].
  110. a b c Ruszyło policyjne postępowanie w sprawie wypadku profesora Jerzego Vetulaniego. Radio Kraków, 3 marca 2017. [dostęp 14 stycznia 2019].
  111. Prof. Jerzy Vetulani miał wypadek. W ciężkim stanie trafił do szpitala. krakow.wyborcza.pl, 3 marca 2017. [dostęp 10 marca 2017].
  112. Profesor Vetulani wciąż jest w śpiączce. Został potrącony na przejściu dla pieszych, „TVN24.pl” [dostęp 2017-05-03].
  113. Pro memoria – Prof. dr hab. Jerzy Vetulani. Instytut Farmakologii PAN. [dostęp 1 lipca 2019].
  114. W wieku 81 lat zmarł profesor Jerzy Vetulani. tvn24.pl, 7 kwietnia 2017. [dostęp 7 kwietnia 2017].
  115. Prof. Jerzy Vetulani nie żyje. krakow.wyborcza.pl, 7 kwietnia 2017. [dostęp 7 kwietnia 2017].
  116. Lista pamięci. Uniwersytet Jagielloński. [dostęp 26 października 2018].
  117. Pogrzeb prof. Vetulaniego. „Do zobaczenia w miejscu, w którego istnienie nie wierzyłeś”. wyborcza.pl. [dostęp 2017-04-18].
  118. Pacyfistyczna piosenka zabrzmiała na pogrzebie niezwykłego naukowca. Gazeta Krakowska, 19 kwietnia 2017. [dostęp 30 maja 2018].
  119. Pogrzeb prof. Jerzego Vetulaniego. Miasto Kraków, 18 kwietnia 2017. [dostęp 30 maja 2018].
  120. Nekrolog Marii Vetulani. Dziennik Polski, 23 września 2017. [dostęp 25 września 2017].
  121. a b c d e f g Potrącił profesora Vetulaniego, naukowiec zmarł. Kierowca skazany. tvn24.pl, 16 lutego 2018. [dostęp 14 stycznia 2019].
  122. Artur Drożdżak: Wypadek prof. Vetulaniego, kierowca przeprasza. Gazeta Krakowska, 2 września 2017. [dostęp 15 stycznia 2020].
  123. a b Proces w sprawie śmierci prof. Vetulaniego. Gazeta Wyborcza Kraków, 9 lutego 2018. [dostęp 14 stycznia 2019].
  124. a b c d e Artur Drożdżak: Kraków. Kierowca, który śmiertelnie potrącił prof. Vetulaniego, usłyszał prawomocny wyrok. Gazeta Krakowska, 29 września 2018. [dostęp 15 stycznia 2020].
  125. Narkotyki bez dydaktyki – tekst. moskat.pl. [dostęp 20 lipca 2019].
  126. Sławomir Zagórski. Recenzja książki Jerzego Vetulaniego „Jak usprawnić pamięć”. „Gazeta Wyborcza”, 5 listopada 2001. 
  127. Małgorzata Czartoszewska. Pamięć „od kuchni”. „Życie Warszawy”, 31 stycznia 1993. 
  128. Agnieszka Hałaczkiewicz. Mózg: fascynacje, problemy, tajemnice – recenzja. „Studia Philosophiae Christianae”. 48/4, s. 122–135, 2012. 
  129. a b Maria Kietlińska-Kamińska. Krakowska Książka Miesiąca. „Bibliotekarz”. Biblioteki Publiczne z Bliska i Daleka nr 2. 9, s. 6–8, 2014. [dostęp 26 kwietnia 2020]. 
  130. Jerzy Vetulani: Homini kontynuuje Opera Vetulaniana. vetualni.wordpress.com, 2 sierpnia 2011. [dostęp 2 kwietnia 2012].
  131. Sławomir Zagórski: Tajemnice pamięci. Gazeta Wyborcza, 15 listopada 2011. [dostęp 20 lipca 2019].
  132. Bez ograniczeń. Jak rządzi nami mózg. Księgarnia PWN. [dostęp 20 lipca 2019].
  133. a b Mądra Książka 2017. Najlepszymi popularnonaukowymi książkami roku zostały.... Uniwersytet Jagielloński, 19 kwietnia 2018. [dostęp 31 maja 2018].
  134. Paweł Buczkowski: Jerzy Vetulani, Maria Mazurek. Neuroerotyka. Rozmowy o seksie i nie tylko. Dziennik Wschodni, 14 sierpnia 2018.
  135. Aleksandra Berkieta: To nie jest tekst o narkotykach. Neuropsychologia.org, 9 kwietnia 2016. [dostęp 21 kwietnia 2020].
  136. Teresa Bętkowska. Mózg i błazen – recenzja. „Galicyjska Gazeta Lekarska”, s. 47, 3/2017. 
  137. EM: Mózg i błazen – recenzja. Jelonka.com, 17 kwietnia 2020. [dostęp 17 kwietnia 2020].
  138. Mózg i błazen. czarne.com.pl. [dostęp 8 kwietnia 2015].
  139. Paweł Walewski: Czarna owca bieleje. W: Polityka [on-line]. Polityka Sp. z o.o., 2015-05-19. [dostęp 2015-08-01].
  140. Rotkiewicz 2015 ↓, s. 125–126.
  141. Rotkiewicz 2015 ↓, s. 133–134.
  142. „Mama powiedziała mi : Obyś był dobry i szczęśliwy”. Co prof. Jerzy Vetulani mówił o swoim życiu, pasjach i nauce?. wyborcza.pl, 7 kwietnia 2017. [dostęp 8 maja 2017].
  143. a b c d e f g h i Sławomir Zagórski: Zło tkwi w nas, nie w substancji. Magazyn Gazety Wyborczej, 5 listopada 2001. [dostęp 20 lutego 2018].
  144. Anita Karwowska: To oni wywalczyli medyczną marihuanę w Polsce. Gazeta Wyborcza, 1 marca 2019. [dostęp 25 stycznia 2020].
  145. Rada Programowa Polskiej Sieci Polityki Narkotykowej. politykanarkotykowa.pl, 18 czerwca 2017. [dostęp 20 lutego 2018].
  146. Marcin Chałupka: Żegnamy prof. Jerzego Vetulaniego. Krytyka Polityczna, 7 kwietnia 2017. [dostęp 16 października 2019].
  147. Leaders from Around the World Call on UN to End the Drug War. drugpolicy.org, 20 kwietnia 2016. [dostęp 19 kwietnia 2020].
  148. a b c Jakub Stańczyk: Bonnie, Clyde i inni kokainiści. O narkotykach, uzależnieniach oraz biologicznych i społecznych zagrożeniach, które są z nimi związane, z neurobiologiem Jerzym Vetulanim rozmawia Jakub Stańczyk. Kultura Liberalna, 10 września 2013. [dostęp 1 maja 2020].
  149. Nie zdarzają się przypadki, żeby po marihuanie mąż bił żonę. tokfm.pl, 17 września 2012. [dostęp 29 września 2012].
  150. a b Tomasz Borejza. Gdybym miał plantację marihuany. „Przekrój”, s. 24–25, 12 marca 2012. 
  151. Prof. Jerzy Vetulani: Dlaczego myślimy i jak mózg może prowadzić nas na manowce?. WSIiZ w Rzeszowie, 2 marca 2017. [dostęp 20 lutego 2018].
  152. a b Dominik Łaciak: Czas na legalizację marihuany. Felieton, 10 października 2011. [dostęp 19 marca 2012].
  153. a b c Filip Ratkowski. A w konopiach strach. Z prof. Jerzym Vetulanim rozmawia Filip Ratkowski. „Galicyjska Gazeta Lekarska”, s. 22–23, 2/2016. 
  154. Justyna Siemienowicz: Groźne sobowtóry. Znak, luty 2013.
  155. a b Nawet czarownice wiedziały, co sprzedają. „Dziennik Polski”, 18 października 2010. 
  156. Jakub Janiszewski: Nisza – o medycznej marihuanie. Tok FM, 14 kwietnia 2011. [dostęp 21 października 2012].
  157. Jerzy Vetulani: Historia hipokryzji. Krytyka Polityczna, 27 marca 2016. [dostęp 21 lutego 2018].
  158. Nie zdarzają się przypadki, żeby po marihuanie mąż bił żonę. tokfm.pl, 17 września 2012. [dostęp 29 września 2012].
  159. Jerzy Vetulani, Maria Mazurek: Bez ograniczeń. Jak rządzi nami mózg. PWN, 2015, s. 175.
  160. Profesor Jerzy Vetulani na Marszu Wyzwolenia Konopi 2014!. marsz.wolnekonopie.org, 5 maja 2014. [dostęp 24 czerwca 2014].
  161. Wystąpienie Vetulaniego na Marszu Wyzwolenia Konopi. YouTube, 24 maja 2014. [dostęp 25 czerwca 2014].
  162. Kajetan Kurkiewicz: Konopia to ważna roślina. Można się nią leczyć. Gazeta Wyborcza Poznań, 9 czerwca 2015. [dostęp 19 sierpnia 2020].
  163. Konopia to ważna roślina. Można się nią leczyć. hyperreal.info, 9 czerwca 2015. [dostęp 19 sierpnia 2020].
  164. Prof. Vetulani o wyrzuceniu dr Bachańskiego: Poza prawem i sprawiedliwością konieczne jest miłosierdzie. newsweek.pl, 27 października 2015. [dostęp 3 września 2018].
  165. Prof. Jerzy Vetulani o Medycznej Marihuanie podczas IV Dni Konopi. YouTube, 5 października 2016. [dostęp 21 lutego 2018].
  166. Owsiak, Bodnar i KOP, Bachański, Gudaniec. Mamy nominacje do nagrody Radia TOK FM im. Anny Laszuk za 2015 r.. TOK FM, 21 marca 2016. [dostęp 3 grudnia 2019].
  167. Solska o Owsiaku, Pinior o Bodnarze, Vetulani o Bachańskim i Gudaniec [LAUDACJE]. Tok FM, 5 kwietnia 2016. [dostęp 12 kwietnia 2020]. Cytat: Prof. Vetulani o dr Bachańskim i Dorocie Gudaniec:
    - Mamy wspaniałych kandydatów. I mój osobisty wybór dra Bachańskiego wynika z tego, że bardziej niż pozostali zmienił sposób myślenia społeczeństwa. (...) Nagle rzecz, która 20 lat temu była uważana za zło ostatecznie – marihuana – zaczyna się jawić jako nadzieja. Ideologia nie może przeszkodzić w stosowaniu dobrych rzeczy do dobrych celów. Bachański zmienił sposób myślenia społeczeństwa.
  168. Chcą zalegalizować marihuanę do celów medycznych – zbierają podpisy. siecdlazdrowia.pl. [dostęp 25 stycznia 2019].
  169. Prof. Jerzy Vetulani nie żyje. Miał 81 lat. newsweek.pl, 7 kwietnia 2017. [dostęp 25 stycznia 2020].
  170. Jerzy Vetulani: Dopalacze: Atak histerii społecznej. vetulani.wordpress.com, 6 października 2010. [dostęp 19 marca 2012].
  171. "Mamy histerię dopalaczy". tvn24.pl, 15 października 2010. [dostęp 19 kwietnia 2020]. Cytat: W opinii psychofarmakologa z PAN prof. Jerzego Vetulaniego, wokół dopalaczy doszło do histerii społecznej. (...) Jego zdaniem politycy twardymi metodami i restrykcjami próbują obecnie łagodzić lęki społeczne. Vetulani zwrócił też uwagę, że w ogóle nie wiadomo, jaka jest skala problemu, patrząc np. na wypadki śmiertelne. - Nie ma żadnego udowodnionego przypadku śmierci związanej z dopalaczami, ani w Polsce, ani przy bardzo podobnej histerii społecznej, która wybuchła w kwietniu w Wielkiej Brytanii - podkreślił. (...) Spotkanie ws. dopalaczy zorganizowała Polska Sieć Polityki Narkotykowej.
  172. Tomasz Borejza: Polityczny gen. Przegląd, 13 marca 2011. [dostęp 19 kwietnia 2020]. Cytat: W ogóle dopalacze to odpowiedź na restrykcyjne prawo antynarkotykowe. W jego myśl za posiadanie nawet minimalnej dawki substancji nielegalnej podlegało się odpowiedzialności karnej. Nielegalne substancje znajdowały się na listach substancji zakazanych i rzeczą naturalną było, że aby zmniejszyć ryzyko, sięgano po podobnie działające, które na tę listę jeszcze się nie dostały. Z tajfunem można było iść na imprezę i nie bać się policji. Z ecstasy nie...
  173. Nowym prezydentem Komorowski – człowiek godny na tym stanowisku. vetulani.wordpress.com, 5 lipca 2010. [dostęp 12 maja 2012].
  174. Vetulani popiera Hartmana. YouTube, 21 maja 2014. [dostęp 22 maja 2014].
  175. Prof. Jerzy Vetulani popiera Janusza Palikota. YouTube, 19 kwietnia 2015. [dostęp 19 kwietnia 2015].
  176. Jerzy Vetulani: Cieszę się z sukcesu.... Twitter, 27 października 2015. [dostęp 27 października 2015].
  177. Ostre słowa naukowca o PiS: pokraczna władza!. fakt.pl, 4 września 2016. [dostęp 23 stycznia 2019].
  178. „Robimy z polskiej szkoły stadninę koni arabskich w Janowie”. Wirtualna Polska, 10 stycznia 2017. [dostęp 21 lipca 2019].
  179. a b Wybitni uczeni 2019 ↓, s. 235.
  180. „Byłem na manifestacji w obronie wolnych mediów pod Radiem Kraków. Choć część protestu i niektóre przyśpiewki miały, co przyznaję ze smutkiem, dość prymitywny charakter, udzieliła mi się fantastyczna atmosfera tamtego wydarzenia: mimo styczniowego ziąbu – pełen werwy tłum starych i młodych, co rusz ktoś znajomy, jakiś człowiek stojący obok w tęczowej jarmułce. Impreza miała wysoki walor zarówno towarzyski, jak i obywatelski.” Zob. Ewa Koszkowska, Prof. Jerzy Vetulani: zachowanie polskiego rządu jest niekatolickie, wp.pl, 25 grudnia 2016 [dostęp 2017-03-10].
  181. a b Prof. Jerzy Vetulani: „W kwestii in vitro nie ma kompromisu”. Radio Kraków, 5 czerwca 2015. [dostęp 24 września 2019].
  182. Wybitni uczeni 2019 ↓, s. 229.
  183. a b Zmarł prof. Jerzy Vetulani. Niepokorny i wspierający LGBT. queer.pl, 7 kwietnia 2017. [dostęp 24 września 2019].
  184. Michał Jędrzejek (red.): Ćwiczenia duszy, rozciąganie mózgu. Grzegorz Strzelczyk i Jerzy Vetulani w rozmowie. Wydawnictwo Znak, 2017, s. 7.
  185. Rotkiewicz 2015 ↓, s. 30.
  186. Maria Mazurek. Prof. Jerzy Vetulani o tajemnicach mózgu. 86 mld neuronów, czyli walka miłości i empatii z nienawiścią i agresją. „Gazeta Krakowska”, s. 12–13, 20 grudnia 2013. 
  187. Rotkiewicz 2015 ↓, s. 96.
  188. Jacek Tomczuk. Głodny mózg sześciolatka. „Newsweek Polska”, s. 40–43, 31 sierpnia 2015. 
  189. „Świecka szkoła” zebrała 100 tys. podpisów. wyborcza.pl, 29 września 2015. [dostęp 10 maja 2017].
  190. Marek Błoński: Gothert i Vetulani doktorami honoris causa Śląskiej Akademii Medycznej. Nauka w Polsce, 17 czerwca 2004. [dostęp 12 kwietnia 2012].
  191. Jerzy Nowak. Profesor Jerzy A. G. Vetulani. „Kronikarz”. Nr 1/2 (11/12), s. 150, 2007/2008. 
  192. Wideo z uroczystości wręczania doktoratów honorowych. Uniwersytet Medyczny w Łodzi. [dostęp 12 kwietnia 2012].
  193. Prof Jerzy Vetulani Awarded an Honorary Fellowship | Oxford Neurological Society, „Oxford Neurological Society”, 27 marca 2017 [dostęp 2017-03-28] (ang.).
  194. M.P. z 2005 r. nr 1, poz. 6.
  195. Jerzy Vetulani: Otrzymałem Nagrodę im. Zbyszka Thiellego. vetulani.wordpress.com, 30 czerwca 2011. [dostęp 12 kwietnia 2012].
  196. Wideo z gali wręczania nagrody. YouTube, 4 lipca 2011. [dostęp 12 kwietnia 2012].
  197. Katarzyna Bena: Prof. Vetulani został Racjonalistą Roku 2011. Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów, 30 marca 2012. [dostęp 12 kwietnia 2012].
  198. Rozstrzygnięto VIII edycję konkursu „Popularyzator Nauki”. Nauka w Polsce, 5 grudnia 2012. [dostęp 31 grudnia 2012].
  199. Jerzy Vetulani w Gadającym Psie. YouTube, 25 lutego 2014. [dostęp 15 września 2019].
  200. Magdalena Stokłosa: Oto nasi Ludzie Roku: dobrzy, mądrzy, dzielni. Gazeta Krakowska, 27 lutego 2014. [dostęp 28 lutego 2014].
  201. XI Wypominki Tischnerowskie. polskamasens.pl. [dostęp 3 kwietnia 2017].
  202. Nota biograficzna – Jerzy Vetulani. Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie. [dostęp 20 lipca 2019].
  203. Mosty Starosty 2016 i Przęsło 2016. powiatgorlicki.pl, 29 stycznia 2016. [dostęp 20 lipca 2019].
  204. Wręczono medale „Dziękujemy za wolność” dla byłych opozycjonistów. Radio Kraków, 2 września 2017. [dostęp 3 września 2017].
  205. In Memoriam. Prof. Jerzy Vetulani. Polska Akademia Umiejętności, 10 października 2017. [dostęp 31 maja 2018].
  206. „Czy ty na pewno jesteś profesorem?”. Pamięci prof. Jerzego Vetulaniego. Miasto Kraków, 11 maja 2018. [dostęp 31 maja 2018].
  207. Kraków pamięta! Znicze na grobach zasłużonych krakowian. Miasto Kraków, 30 października 2017. [dostęp 28 sierpnia 2019].
  208. Jacek Majchrowski i Bogusław Kośmider składający znicze na grobie prof. Jerzego Vetulaniego. Miasto Kraków, 30 października 2017. [dostęp 28 sierpnia 2019].
  209. Śpiewak i Blumsztajn gośćmi „Rozmów o Człowieku”. Gazeta Wyborcza Kraków, 8 stycznia 2019. [dostęp 25 lutego 2019].
  210. Katarzyna Cyranka. Nastroje, emocje, umysł – pamięci profesora Jerzego Vetulaniego. „Galicyjska Gazeta Lekarska”, s. 40, 2/2018. 
  211. Tydzień Mózgu w Krakowie – „Pamięci prof. Jerzego Vetulaniego”. „Wszechświat”. 119 (1–3), styczeń–luty–marzec 2018. 
  212. Polacy wyjaśniają przyszłość. Zestawienie nagrań audio, artystycznych wykonań, utworów lub wizerunków wykorzystywanych w spektaklu. Nowy Teatr. [dostęp 19 marca 2019].
  213. „Festiwal wolnej myśli” uczcił pamięć o prof. Jerzym Vetulanim. Miasto Kraków, 7 kwietnia 2019. [dostęp 7 maja 2019].
  214. Aleksandra Cabaj: „Prezes sekcji geniuszy. Portret Jerzego Vetulaniego” – recenzja. Kulturatka.pl, 11 grudnia 2017. [dostęp 7 lutego 2020].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]