Pułk „Azow”

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pułk „Azow”
Ilustracja
Emblemat pułku od 2015 przedstawiający zmodyfikowany symbol tzw. Idei Narodu[1]
Historia
Państwo

 Ukraina

Sformowanie

2014

Komendanci
Pierwszy

Andrij Biłecki

Obecny

Denys Prokopenko

Konflikty zbrojne
Wojna w Donbasie
Inwazja Rosji na Ukrainę (2022)
Organizacja
Dyslokacja

Mariupol

Formacja

Specjalne Pododdziały Ochrony Porządku Publicznego na Ukrainie

Pułk „Azow” (ukr. Полк „Азов”) – jeden ze Specjalnych Pododdziałów Ochrony Porządku Publicznego na Ukrainie. Utworzony w maju 2014 roku w związku z nasilaniem się na Ukrainie separatyzmu prorosyjskiego, paramilitarny samodzielny batalion ochotniczy. We wrześniu 2014 przekształcony w pułk, z zachowaniem symboliki i dowódcy[2]. Pułk stał się początkiem tzw. ruchu azowskiego[3]. W jego skład, oprócz samej jednostki, wchodzą organizacje cywilne i polityczne, które wspierają jej działalność i kształtują doktrynę[3]. Jest on związany z ukraińskim nacjonalizmem[4].

Batalion ma siedzibę w Mariupolu w obwodzie donieckim (tymczasowo stacjonował w Berdiańsku w obwodzie zaporoskim). Bierze udział w wojnie w Donbasie na południu obwodu donieckiego, przeważnie w granicach Przyazowia. Na początku 2022 roku liczył 900 członków. Podczas regularnej wojny rosyjsko-ukraińskiej bierze udział w ciężkich walkach o Mariupol[4].

Pierwszym dowódcą pułku był Andrij Biłecki, którego zastąpił Denys Prokopenko[5].

Utworzenie[edytuj | edytuj kod]

Batalion „Azow” został sformowany w maju 2014 roku w Berdiańsku na podstawie decyzji MSW Ukrainy. Jego pierwszymi członkami byli kibice klubu piłkarskiego Metalist Charków, a więc w dużej mierze osoby rosyjskojęzyczne, które były jednak lojalne wobec państwa ukraińskiego[6]. Według słów byłego zastępcy dowódcy batalionu Jarosława Honczara, w skład batalionu szybko weszli ukraińscy patrioci, którzy mają doświadczenie w służbie wojskowej, a także uczestnicy Samoobrony Majdanu i Automajdanu. Inny oficer batalionu, Ihor Mosijczuk, podał, że na początku czerwca w specbatalionie było też 20 cudzoziemców: z Rosji, kilku z krajów skandynawskich i Włoch. Później liczba ta wzrosła. Niektórzy z tych ochotników zagranicznych mieli poglądy neonazistowskie[7][8]. Kontrowersje budziło też dołączanie do oddziału osób skazanych wyrokami. Według Ołeha Laszki, udział takich osób mógł sięgać w 2014 roku do połowy składu jednostki, ale przez to byli oni bardziej bitni i skuteczni w walce[9][10].

23 czerwca 2014 na Placu Sofijskim w Kijowie na wierność Ukrainie przysięgała trzecia kompania specbatalionu „Azow”.

17 sierpnia na placu obok Muzeum Narodowego Historii Ukrainy w Kijowie rekruci batalionu „Azow” z obwodu donieckiego, lwowskiego, kijowskiego i innych obwodów złożyli przysięgę na wierność narodowi Ukrainy.

W pierwszych fazach konfliktu bataliony ochotnicze typu „Azow” były bardziej skuteczne niż regularna armia ukraińska[11]. Bojownicy batalionu odegrali dużą rolę w odbiciu Mariupola, który stał się odtąd ich główną siedzibą[6].

We wrześniu 2014 batalion został przekształcony w pułk z zachowaniem symboliki i dowódcy[2].

Uzbrojenie[edytuj | edytuj kod]

Na uzbrojeniu pułku znajduje się broń strzelecka, w szczególności karabinek AK-74, karabiny SWD i PKM. W sierpniu 2014 roku wzmocniono go uzbrojeniem ciężkim, m.in. armatami przeciwlotniczymi ZU-23-2. Na uzbrojeniu pułku znajduje się również samochód pancerny, zbudowany na bazie ciężarówki marki „KAMAZ”, pokryty płytami kuloodpornymi, które są odporne na pociski kalibru 7,62 mm i wyposażony w karabin maszynowy NSW. Samochód ten otrzymał nazwę „Zaliziaka” i po raz pierwszy użyto go podczas wyzwolenia Mariupola od separatystów.

Symbolika i ideologia ruchu azowskiego[edytuj | edytuj kod]

Dawny emblemat (do 2015) przedstawiający wilczy hak i czarne słońce

Organizacja (a przy okazji cały ruch azowski) jest opisywana przez media i krytyków jako skrajnie prawicowa lub neonazistowska[12][13]. Rzecznik organizacji Andrij Diaczenko twierdzi, że tylko poszczególni członkowie pułku mają takie poglądy i jest ich mniejszość. Sama organizacja (oficjalnie) ma nie identyfikować się z neonazizmem jako taka[14][4], dystansować się od niemieckiego narodowego socjalizmu[3], a jedynie reprezentować ideały ukraińskiego nacjonalizmu[1] (choć pierwsi członkowie pułku byli w dużej mierze rosyjskojęzyczni[15]), nowej prawicy[16] i konserwatyzmu[17]. Oskarżenia o neonazizm pułku odrzucają również ukraińskie władze. Były minister spraw wewnętrznych Arsen Awakow przekonywał, że wizytował pułk i dostrzegł wśród jego członków radykalizm, ale nie przywiązanie do narodowego socjalizmu[18].

Krytycy zwracają ponadto uwagę, że element emblematu pułku stanowi kojarzony z neonazizmem symbol Wolfsangel (dawniej również Czarne Słońce)[19][20]. Sama brygada twierdzi, że emblemat to symbol tzw. Idei Nacji[1], który jest używany przez ukraińską radykalną prawicę od początku lat 90. XX wieku[21]. Członkowie ruchu przekonują, że symbol stanowi połączenia liter „I” oraz „N”. Ma on oznaczać stawianie celów narodowych nad prywatne[1]. Deutsche Welle podaje, że Wolfsangel nie jest uznawany w Ukrainie za symbol faszystowski, ale ma odmienne znaczenie[15].

Według niektórych źródeł prasowych, na przykład The Guardian, założyciel i były dowódca batalionu, Andrij Biłecki, mówił w 2010 r.[22], iż misją Ukraińców jest przeprowadzenie „ostatecznej krucjaty” białej rasy przeciwko „semickim podludziom[19]. Według artykułu Kharkiv Human Rights Protection Group z roku 2015, Biłecki stwierdził, że nigdy czegoś takiego nie powiedział[23]. Ponadto przy innej okazji zaprzeczał, by był nazistą, antysemitą lub rasistą i określił swoje poglądy jako konserwatywne[17]. Jak przekonuje, jego wymarzonym modelem rozwoju jest obranie przez Ukrainę drogi Izraela lub Japonii[24].

Nacjonalizm w wydaniu „Azowa” jest wolny od nawiązań do banderyzmu i OUN. Jego zwolennicy nie używają czerwono-czarnych flag nacjonalistycznych, ale tylko niebiesko-żółte, czyli państwowe[25][4]. Azowcy legitymizują nacjonalizm tradycjami Rusi Kijowskiej, co jest nowością w przypadku ukraińskiego ruchu narodowego[25][4], a nawet odwołują się niekiedy do tradycji czasów radzieckich (tzw. wielka wojna ojczyźniana)[26].

Oficjalnie do grona myślicieli i filozofów, którzy wpłynęli na rozwój doktryny pułku, zalicza się: Ernsta Jüngera, Armina Mohlera, Juliusa Evolę, Pierre’a Drieu La Rochelle’a i Oswalda Mosleya[16]. W polityce zagranicznej azowcy chcą utworzenia bloku wojskowo-politycznego w regionie, czyli unii państw Międzymorza, składającej się z Polski, Ukrainy, Litwy, Łotwy i Estonii[27]. Jednocześnie wykazuje eurosceptycyzm (na zasadach Europy ojczyzn[16]), twierdząc, że Unia Europejska jest zbyt lewicowa[1], choć znaczna część jego członków i tak chce przystąpienia do tej organizacji międzynarodowej[25]. Jest też zwolennikiem włączenia Ukrainy w struktury NATO[25].

Nie wszyscy członkowie pułku podzielają jego ideologię. Wśród nich są też członkowie o nienacjonalistycznych i nieprawicowych poglądach[28]. W „Azowie” walczyli nawet religijni Żydzi, których trudno podejrzewać o sympatię do nacjonalizmu ukraińskiego (a także inne mniejszości narodowe, w tym Tatarzy[29]). Chodzi o członków żydowskiego oddziału z Euromajdanu, z rabinem Natanem Chazinem na czele. Osoby o żydowskich korzeniach walczyły też w innych oddziałach prawicowych na wschodzie Ukrainy[30]. Zresztą ukraiński oligarcha o żydowskich korzeniach (i działacz tej mniejszości), Ihor Kołomojski, był jednym z inicjatorów i fundatorów powstania batalionu[6].

W 2022 roku „Washington Post” opublikował raport, w którym zwrócił uwagę na to, że od 2014 roku profil „Azowa” zupełnie się „rozmiękczył” na skutek dołączania do niego nieideologicznych ochotników, co sprawiło, że skrajni prawicowcy stali się w nim mniejszością[17].

Szlak bojowy[edytuj | edytuj kod]

Po stworzeniu batalion „Azow” przeprowadzał treningi w obwodzie zaporoskim niedaleko od Berdiańska, a także patrolował terytorium wokół Mariupola. Według słów byłego dowódcy batalionu Jarosława Honczara, swoją działalność pododdział rozpoczął jeszcze w kwietniu, kiedy przyłączał się do różnego rodzaju zwiadów. Bezpośredni udział w działaniach bojowych batalion rozpoczął na początku maja 2014 roku podczas niewielkich bojów z grupami dywersyjnymi w okolicach Mariupola. Zdaniem dowódcy batalionu „Donbas” Semena Semenczenki, batalion „Azow” na 22 maja 2014 roku był najbardziej zdatnym do walki pododdziałem MSW Ukrainy. Bojowe epizody obejmują:

Mariupol[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze Pułku „Azow” w Mariupolu
Kolumna piechoty
Pojazd opancerzony
  • 7 maja 2014 roku separatyści z broni automatycznej ostrzelali autobus batalionu w pobliżu Mangusza. Kierowca został ranny, jednego z napastników zabito, dwóch wzięto do niewoli, wśród nich „ministra obrony” Donieckiej Republiki Ludowej Ihora Hakimzianowa.
  • 9 maja bojownicy batalionu „Azow” przybyli na wezwanie kierownika milicji Mariupola w celu wyzwolenia od separatystów budynku komendy miejskiej milicji w Mariupolu.
  • 26 maja batalion „Azow” razem z batalionem „Ukraina” podczas przeprowadzenia zwiadów zlikwidowały 5 separatystów, w tym strzelca wyborowego i zatrzymały 3 bojowników.
  • 12 czerwca bojownicy batalionu zatrzymali jednego z przywódców bojowników „Donieckiej Republiki Ludowej” Oleksandra Fomenko.
  • 13 czerwca bojownicy batalionu przy wsparciu części Gwardii Narodowej, batalionu „Dnipro-1” i Sił Zbrojnych Ukrainy uwolnili Mariupol od separatystów „Donieckiej Republiki Ludowej”. Podczas akcji ze strony ukraińskiej zostało rannych 4 bojowników (wśród nich 1 ciężko ranny). Straty bojowników: 3 zabitych, 17 rannych i 38 osób zatrzymanych.

Torez, Szachtarsk, Śnieżne[edytuj | edytuj kod]

  • 23 maja batalion „Azow” zdobył komitet wykonawczy Rady miejskiej w Torezie w obwodzie donieckim. Wskutek strzelaniny dwóch przedstawicieli DRL zginęło, wśród bojowników batalionu poległych i poszkodowanych nie było.

Urzuf[edytuj | edytuj kod]

  • 26 maja 2014 roku batalion „Azow” razem z bojownikami batalionu „Ukraina” wzięli szturmem bazę przeładunkową separatystów i bojowników rosyjskich, którzy bazowali na daczy Oleksandra Janukowicza w Urzufu. Podczas szturmu część przeciwników została zlikwidowana, część zatrzymana. Podczas przeglądu pomieszczeń znaleziono również duży arsenał broni strzeleckiej i gotówki.

Późniejsza droga bojowa w strefie ATO[edytuj | edytuj kod]

  • 30 czerwca bojownicy batalionu „Azow” zatrzymali w Berdiańsku setnika prorosyjskich kozaków Ihora Huśkowa.
  • Od początku lipca bojownicy pododdziału przeprowadzali operację zamknięcia szlaków dostarczania broni separatystom w Donbasie. W szczególności, zdaniem dowódcy batalionu Andrija Biłeckiego, na 6 lipca nadbrzeże morza Azowskiego w obwodzie donieckim było pod całkowitą kontrolą sił batalionu, zrealizowano ustalenie blok-postów i zatrzymano niektórych separatystów.
  • 12 lipca 2014 roku bojownicy batalionu zatrzymali jednego z liderów separatystów z miasta Drużkówka, Wasyla Czernenkę. Jemu inkryminuje się napady na ukraińskich wojskowych.
  • 15 lipca 2014 roku bojownicy batalionu zatrzymali jednego z przywódców DRL Oleksija Pabuszkowa – „Greka”, który jest poplecznikiem prowodyra skrzydła bojowego DRL Mariupola Andrzeja Borysowa o przezwisku „Czeczen”.
  • 25 lipca 2014 roku bojownicy batalionu zatrzymali bojownika z DRL o pseudonimie „Prapor”, który obejmował stanowisko strażnika broni w miejscowym ośrodku separatystów. Zatrzymany został przekazany SBU w celu przeprowadzenia działań śledczych.
  • 10 sierpnia 2014 roku Siły Zbrojne Ukrainy przy współudziale bojowników „Donbas”, „Azow”, „Szachtarsk”, „Prawego Sektora” rozpoczęły operację wyzwolenia Iłowajśka i likwidacji umocnionego rejonu separatystów. W bitwie tej, przy próbie uratowania rannego (Andrij Drjomin, ps. „Świetlak”, który też zginął), od kuli snajpera zginął mąż znanej dziennikarki ukraińskiej i społecznika Tetiany Czornowoł – Mykoła Berezowyj. Został pośmiertnie odznaczony „Za męstwo” III stopnia decyzją Prezydenta Ukrainy.
  • 18 sierpnia 2 pluton batalionu „Azow” razem z częścią batalionu „Donbas” i kompanią oddzielną batalionu „Dnipro” toczyły ciężkie walki na przedmieściach Iłowajska. Wieczorem części batalionu „Azow” i batalionu „Dnipro” umocowały się w okolicach miasta.
  • 5 września razem z pododdziałem Sił Zbrojnych Ukrainy prowadzili kolejne natarcie ze strony Mariupola do Nowoazowska.

Działania podczas rosyjskiej inwazji 2022 roku[edytuj | edytuj kod]

  • 7 marca 2022 r. sztab Operacji Połączonych Sił Zbrojnych Ukrainy poinformował, że żołnierze pułku Azow wraz z żołnierzami piechoty morskiej Ukrainy wyeliminowali z walki pod Mariupolem kompanię rosyjskich czołgów i 6 wozów opancerzonych[31][32].
  • 16 maja 2022 r. Denys Prokopenko, dowodzący pułkiem „Azow” w Azowstalu, oświadczył, że otrzymał od „wyższego dowództwa wojskowego” rozkaz poddania się wraz z pozostałymi żołnierzami[33][34]. Według rosyjskich doniesień około południa wszyscy walczący w oblężonych zakładach Azowstal poddali się. Według Ministerstwa Obrony strefa przemysłowa jest całkowicie pod kontrolą wojsk rosyjskich. W sumie od 16 maja do niewoli trafiło 2439 żołnierzy okrążonych w Azowstalu[35].

Zagraniczni ochotnicy[edytuj | edytuj kod]

Organizacja ma w swoich szeregach ochotników z zagranicy. Wśród nich są lub byli żołnierze ze Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Niemiec, Francji, Skandynawii, Hiszpanii, Brazyli, Grecji, Białorusi, Chorwacji, Czech, Słowacji, Gruzji i Rosji (w tym skrajni prawicowcy[36], choć są też osoby o innych poglądach politycznych[28])[37][38][13][39][40][41][42][17]. Ich udział w działaniach batalionu jest przesadnie eksponowany przez propagandę rosyjską. Zagraniczni wolontariusze stanowią znikomą część oddziałów nacjonalistycznych w Ukrainie (w granicach jednego procenta ogółu ich składu)[36]. Podczas wojny w 2022 roku pod dowództwo ruchu weszła jednostka białoruskiej opozycji przeciwko Aleksandrowi Łukaszence[41].

Nagrody i odznaki[edytuj | edytuj kod]

  • 2 sierpnia 2014 roku ówczesny dowódca batalionu „Azow” major milicji Andrij Biłecki, „za osobiste męstwo i heroizm, wykazane podczas obrony suwerenności państwowej i integralności terytorialnej Ukrainy”, został odznaczony orderem „Za Odwagę” III stopnia, decyzją Prezydenta Ukrainy nr 631/2014 od 2 sierpnia 2014 roku „O oznaczeniu państwowymi nagrodami Ukrainy”.
  • 15 sierpnia 2014 roku „za nienaganną służbę i istotny wkład do udanego przeprowadzenia ATO na wschodzie Ukrainy” bojownicy batalionu „Azow” otrzymali nagrody państwowe i nowe tytuły:
    • 2 bojowników batalionu „Azow” otrzymało order „Za Odwagę”.
    • 7 bojowników batalionu „Azow” otrzymało medal „Za Wojskową Służbę Ukrainie” (wręcza się w czasie wojny).
    • 177 szeregowych zostało awansowanych na stopień młodszego sierżanta milicji.
    • Dowódca batalionu „Azow” Andrij Biłecki został awansowany na stopień podpułkownika milicji.

Skrzydła cywilne i polityczne[edytuj | edytuj kod]

Pułk „Azow” tworzy tzw. ruch azowski. W jego skład wchodzą też Korpus Cywilny „Azow” oraz legalna partia polityczna Korpus Narodowy[3].

 Osobny artykuł: Korpus Narodowy (Ukraina).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e Wśród ukraińskich nacjonalistów, obserwatormiedzynarodowy.pl [dostęp 2022-03-25] (pol.).
  2. a b Ukrainska Prawda.
  3. a b c d P. Terpiłowski, Polska w doktrynie geopolitycznej Ruchu Azowskiego, s. 194, [w:] Wschodnioznawstwo, Oficyna Wydawnicza Arboretum, 2017.
  4. a b c d e Banderowiec przybył do Polski i chce zrobić z nami porządek? Fake news!, demagog.org.pl [dostęp 2022-03-25] (pol.).
  5. ПРО АЗОВ (ukr.). azow.org.ua. [dostęp 2021-06-17].
  6. a b c Pułk Azow – neonaziści, kibole czy obrońcy Ukrainy?, oko.press [dostęp 2022-04-05].
  7. Neo-fascists train to fight Ukrainian rebels, aljazeera.com [dostęp 2017-12-03].
  8. Ucraina: gli uomini neri – Reportage, ilgiornale.it [dostęp 2017-12-03] [zarchiwizowane z adresu 2021-07-23].
  9. Олег Ляшко: Открою большую „тайну”, половина добровольцев в батальоне „Азов” – это ранее судимые 23 июня 2014.
  10. О.Ляшко: ранее судимые добровольцы воюют лучше, чем ранее несудимые милиционеры – новости на УНН | 23 июня 2014, 16:26, unn.com.ua [dostęp 2017-11-20] (ros.).
  11. I. Topolski, Instrument militarny w polityce Federacji Rosyjskiej wobec Ukrainy, [w:] Wschód Europy, s. 125, cz. 2/2016.
  12. Ukraine crisis: Heavy shelling in hours before ceasefire, bbc.com [dostęp 2022-03-25] (ang.).
  13. a b Ukraine crisis: the neo-Nazi brigade fighting pro-Russian separatists, telegraph.co.uk [dostęp 2022-03-25] [zarchiwizowane z adresu 2014-08-11] (ang.).
  14. Volunteer Ukrainian unit includes Nazis, eu.usatoday.com [dostęp 2022-03-25] (ang.).
  15. a b Pułk „Azow”: ekstremiści w Mariupolu, dw.com [dostęp 2022-04-05] (pol.).
  16. a b c P. Terpiłowski, Polska w doktrynie geopolitycznej Ruchu Azowskiego, s. 194, [w:] Wschodnioznawstwo, Oficyna Wydawnicza Arboretum, 2017.
  17. a b c d Right-wing Azov Battalion emerges as a controversial defender of Ukraine, washingtonpost.com [dostęp 2022-04-05].
  18. Арсен Аваков: Мир нужен, но не любой ценой, focus.ua [dostęp 2022-03-25] [zarchiwizowane z adresu 2014-10-09] (ukr.).
  19. a b Ukraine crisis: the neo-Nazi brigade fighting pro-Russian separatists – Telegraph, telegraph.co.uk [dostęp 2017-12-03] [zarchiwizowane z adresu 2014-08-26] (ang.).
  20. Preparing for War With Ukraine’s Fascist Defenders of Freedom – Foreign Policy, foreignpolicy.com [dostęp 2017-12-03] (ang.).
  21. Андрушків Ярослав. Ідея Nації – наш символ. Правий напрям. Львів: Ліга-Прес, 1998. s. 5–7.
  22. Anti-Semitism is no vote-winner even for Ukraine’s far-right, theguardian.com [dostęp 2022-03-25] (ang.).
  23. Anti-Semitism is no vote-winner even for Ukraine’s far-right, khpg.org/ [dostęp 2022-03-25] (ang.).
  24. Билецкий: Половина людей, которые воевали за Украину, разговаривает на русском языке Больше читайте, gordonua.com [dostęp 2022-03-25] (ros.).
  25. a b c d Ukraiński nacjonalizm czasu wojny, osw.waw.pl [dostęp 2022-03-25] (pol.).
  26. Ukraina: wyzwania pamięci, polska1918-89.pl [dostęp 2022-03-25] (pol.).
  27. P. Terpiłowski, Polska w doktrynie geopolitycznej Ruchu Azowskiego, s. 200, [w:] Wschodnioznawstwo, Oficyna Wydawnicza Arboretum, 2017.
  28. a b Jak Roman Protasiewicz stał się celem dezinformacji, sprawdzam.afp.com [dostęp 2022-03-25] (pol.).
  29. Propolski ukraiński nacjonalizm?, jagiellonia.org [dostęp 2022-03-25] (pol.).
  30. Wielokulturowe elity i obywatelska tożsamość narodowa niepodległej Ukrainy, batory.org.pl [dostęp 2022-03-25] (pol.).
  31. Українські захисники продовжують міцно утримувати оборону Маріуполя (ukr.). armyinform.com.ua, 2022-03-07. [dostęp 2022-03-07].
  32. Rosjanie mają rozkaz strzelania do cywili. Moskwa odmawia zabierania ciał swoich żołnierzy (pol.). RMF 24, 2022-03-07 (19:26). [dostęp 2022-03-07].
  33. Kiew ordnet Ende der Verteidigung von Mariupol an (niem.). spiegel.de, 2022-05-20. [dostęp 2022-05-22].
  34. Polska Agencja Prasowa: Wojna w Ukrainie. Najważniejsze wydarzenia ostatnich godzin (pol.). TVN24, 2022-05-21. [dostęp 2022-05-22].
  35. Chodorkowski als "ausländischer Agent" eingestuft (niem.). tagesschau.de, 2022-05-21. [dostęp 2022-05-22].
  36. a b Konsekwencje udziału zagranicznych bojowników w konflikcie ukraińsko-rosyjskim, pism.pl [dostęp 2022-03-25] (pol.).
  37. Note to Ukraine: Stop Whitewashing the Political Record, huffpost.com [dostęp 2022-03-25] (ang.).
  38. Ukraine conflict: ‘White power’ warrior from Sweden, bbc.com [dostęp 2022-03-25] (ang.).
  39. Brazilian Neo-Nazis Recruited to Fight pro-Russian Rebels in Ukraine, haaretz.com [dostęp 2022-03-25] (ang.).
  40. Balkan Citizens Fight in Ukraine and Syria, independent.mk [dostęp 2022-03-25] [zarchiwizowane z adresu 2015-06-26] (ang.).
  41. a b Belarusian unit created under Azov territorial defense – Honcharenko, ua.interfax.com.ua [dostęp 2022-03-25] (ang.).
  42. Meet the European Fighters Who Have Gone to War in Ukraine, vice.com [dostęp 2022-03-25] (ang.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]