Rainier III Grimaldi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rainier III Grimaldi
Suwerenny książę Monako, hrabia Polignac, książę Valentinois
Prince Rainier III.jpg
Rainier III (1961)
Książę Monako
Okres panowania od 9 maja 1949
do 6 kwietnia 2005
Poprzednik Ludwik II Grimaldi
Następca Albert II Grimaldi
Dane biograficzne
Dynastia Grimaldi
Urodziny 31 maja 1923
Monako
Śmierć 6 kwietnia 2005
Monako
Ojciec Pierre de Polignac
Matka Charlotte Grimaldi
Żona Grace Grimaldi
Dzieci Karolina
Albert Princely Crown of Monaco.svg
Stefania
Odznaczenia
Krzyż Wielki Orderu Świętego Karola (Monako) Krzyż Wielki Orderu Korony (Monako) Krzyż Wielki Orderu Grimaldich Wielka Wstęga Orderu Leopolda (Belgia) Krzyż Wojenny (Belgia) (1940-1945) Wielka Wstęga Orderu Muhammada Alego (Egipt) Krzyż Wielki Legii Honorowej (Francja) Krzyż Wojenny 1939–1945 (Francja) Croix du Combattant Volontaire 1939-1945 (Francja) Krzyż Wielki Orderu Zbawiciela (Grecja) Krzyż Wielki Orderu Jerzego I (Grecja) Order Złotego Lwa Nassau (Holandia) Medal 2500-lecia Imperium Perskiego Złoty Łańcuch Orderu Manuela Amadora Guerrero (Panama) Wielki Krzyż Wojskowego Orderu Świętego Jakuba od Miecza (Portugalia) Krzyż Wielki ze Złotą Gwiazdą Narodowego Orderu Joségo Matiasa Delgado (Salwador) Wielka Wstęga Orderu Gwiazdy Jerzego Czarnego Order Królewski Serafinów (Szwecja) Brązowa Gwiazda  (Stany Zjednoczone) Order Złotej Ostrogi Najwyższy Order Zwiastowania Najświętszej Marii Panny (Order Annuncjaty) Order Zasługi Republiki Włoskiej I Klasy z Wielkim Łańcuchem (1951-2001) Krzyż Zasługi Wojennej (Królestwo Włoch) Kawaler/Dama Wielkiego Krzyża Honoru i Dewocji Medal 2500-lecia Imperium Perskiego
Złoty Order Olimpijski
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons

Rainier III (Rainier Louis Henri Maxence Bertrand Grimaldi, ur. 31 maja 1923 w Monako, zm. 6 kwietnia 2005 tamże) – 13. książę Monako z dynastii Grimaldich od 9 maja 1949 do 6 kwietnia 2005, syn Pierre'a, księcia Valentinois i jego małżonki, Charlotte, księżnej Valentinois.

Powiązania rodzinne i edukacja[edytuj | edytuj kod]

Książę Rainier urodził się 31 maja 1923 roku w Monako.

Jego rodzicami byli Pierre, książę Valentinois, urodzony jako hrabia z francuskiej dynastii de Polignac i jego żona, Charlotte, księżna Valentinois, nieślubna córka i jedyne dziecko panującego w Monako władcy.

Jego dziadkami byli ze strony ojca Maxence, hrabia Polignac i jego małżonka, Susana, hrabina Polignac; natomiast ze strony matki Ludwik II, panujący w księstwie w latach 1922 - 1949 i jego dawna kochanka, Maria Louvet, pochodząca z Algierii. Poprzez małżeństwo dziadka jego przybraną babką była Gizela, księżna Monako.

Miał starszą siostrę, Antoinette, baronową Massy.

W czasie chrztu świętego otrzymał imiona Rainier Louis Henri Maxence Bertrand, wszystkie na cześć swoich bezpośrednich przodków, w tym obydwu dziadków.

Genealogicznie książę należał do dynastii de Polignac, z której pochodził jego ojciec. Nosił jednak rodowe nazwisko władców Monako, Grimaldi, i takie noszą jego potomkowie w linii męskiej. Rainier i wszyscy jego descendenci pozostają w linii sukcesji do tytułu księcia Polignac.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z wolą ojca, książę rozpoczął naukę w Anglii. Był uczniem prestiżowych szkół publicznych, Summerfields w St Leonards-On-Sea w Sussex, a potem w Stowe w Buckinghamshire. Uczęszczał do Institut Le Rosey w Rolle i Gstaad od 1939. W 1943 ukończył uniwersytet w Montpellier i otrzymał tytuł naukowy ze sztuki. Pobierał też nauki w Instytucie Nauk Politycznych w Paryżu.

Członek rodziny książęcej[edytuj | edytuj kod]

Matka księcia Rainiera była jedynym dzieckiem następcy tronu, księcia Ludwika. Pochodziła ona jednak ze związku pozamałżeńskiego i w związku z tym nosiła nazwisko Louvet. Nie miała żadnych praw do dziedziczenia monakijskiego tronu po swoim dziadku i ojcu. Panujący wówczas książę Albert I nie zgadzał się na ślub syna z matką jego córki. Książę Ludwik postanowił adoptować dziewczynę i uczynić ją swoją sukcesorką. Gdyby nie posiadał żadnego legalnego potomka, monakijski tron zostałby przejęty przez jego niemieckich kuzynów z dynastii Wirtemberskiej, książąt Urach.

Od 1918 roku Charlotte oficjalnie należała do monakijskiej rodziny książęcej. Na jej męża wybrano francuskiego arystokratę, hrabiego Pierre'a de Polignac, który przyjął nazwisko żony. Para doczekała się dwojga dzieci, które zapewniły dalszą sukcesję tronu wśród dynastii Grimaldich.

Książę Rainier od początku wychowywany był na przyszłego władcę. Był młodszy od swojej siostry, ale zgodnie z prawem primogenitury, to jemu miał przypaść w udziale tron po matce. Wkrótce po jego narodzinach stosunki pomiędzy księżną Charlotte i księciem Pierre'm uległy znacznemu pogorszeniu. Matka wdawała się w kolejne romanse, a ojciec posądzany był o homoseksualizm. Dodatkowo pogłębiał się konflikt pomiędzy Polignac a jego teściem. Panujący od 1922 roku książę Ludwik zmuszany był przez Zgromadzenie Narodowe do abdykacji na rzecz zięcia. Zarzucano mu brak dbałości o interesy państwa.

Pod koniec lat 20. księżna Valentinois uciekła z Monako razem ze swoim włoskim kochankiem, zostawiając dzieci pod opieką dziadka. W 1930 roku w Paryżu ogłoszono separację małżonków, a trzy lata później Ludwik udzielił córce rozwodu. Zgodnie z postanowieniami sądowymi, książę Rainier i księżniczka Antoinette mieli pozostawać pod opieką ojca, a tylko wakacje spędzać w towarzystwie matki. Dodatkowo nałożono na księcia Pierre'a banicję, która obowiązywała na terenie Monako. Hrabia powrócił do Francji.

Ojciec zdecydował, że książę Rainier będzie się uczył w jednej ze znanych brytyjskich szkół. Chłopiec nie chciał tam jednak przebywać, co doprowadziło do kolejnego konfliktu pomiędzy Pierre'm a Ludwikiem. Ostatecznie to władca Monako wygrał sprawę sądową i dzieci wróciły do Monte Carlo. W tym czasie księżniczka Antoinette obraziła się na ojca, oskarżając go o egoizm w postępowaniu z bratem. Kolejne nieporozumienie miało miejsce w 1936 roku, kiedy to książę Pierre uprowadził swoją córkę, domagając się poszanowania wyroku sądu, który to jemu przyznał opiekę nad dziećmi. Książę Valentinois nie chciał, by jego potomków wychowywał markiz Carlo Strozzi, ówczesny kochanek Charlotte.

Wkrótce Antoinette i Rainier zamieszkali w Monako. Książę utrzymywał z ojcem kontakt listowny, co doprowadziło do znacznej poprawy ich stosunków. Oboje byli załamani, gdy korespondencja urwała się na czas II wojny światowej.

Następca tronu[edytuj | edytuj kod]

Monakijska rodzina książęca w XX wieku

Potomkowie księcia i księżnej Valentinois

Tymczasem księżna Valentinois usilnie starała się uzyskać kościelne stwierdzenie nieważności małżeństwa z hrabią Polignac, aby móc wziąć ślub z markizem Strozzim. Rząd francuski odmówił jej jednak pomocy. Charlotte uznała, że wydając na świat dwoje potomków wypełniła swój obowiązek i postanowiła zrzec się praw do tronu na rzecz swojego syna. Tak też zrobiła, dnia 30 maja 1944 roku, czyniąc Rainiera pierwszym w linii sukcesji. Spowodowało to konflikt pomiędzy matką i bratem a księżniczką Antoinette, która jako starsza rościła sobie prawa do objęcia w przyszłości władzy w państwie. Decyzję księżnej oficjalnie uzasadniono tym, że katoliccy poddani w Monako nie zaakceptują na tronie rozwódki, pochodzącej na dodatek z nieprawego łoża.

Książę Monako[edytuj | edytuj kod]

9 maja 1949 roku zmarł książę Ludwik II i nowym władcą państwa został książę Rainier III. Za jego następcą uważano księżną Charlotte, ale oficjalnie w tym czasie nikt w księstwie nie nosił tytułu dziedzicznego księcia lub dziedzicznej księżnej. Poprzedni władcy Monako noszący to imię to senior Rainier I w latach 1304 - 1314 i senior Rainier II w latach 1350 - 1407.

Jedną z pierwszych decyzji nowego panującego było zdjęcie banicji nałożonej kilkanaście lat wcześniej na jego ojca. Książę Pierre był zapraszany do Monte Carlo, uczestniczył we wszystkich ważnych uroczystościach, a pierwszą z nich była koronacja syna w 1950 roku. To właśnie przy takich okazjach dochodziło do spotkań księcia i księżnej Valentinois.

W grudniu 1951 roku księżniczka Antoinette wzięła ślub z ojcem dwójki swoich dzieci, Elżbiety i Krystiana (automatycznie mogły zostać one wpisane do linii sukcesji jako legalni potomkowie) i zaczęła ponownie rościć sobie prawa do przejęcia monakijskiego tronu. Jako powód podawała to, że ma syna, który mógłby w przyszłości przedłużyć dynastię. Szanse baronowej Massy i jej potomków na objęcie władzy znacznie zmalały w 1957 roku, kiedy urodziła się księżniczka Karolina i rok później, gdy na świat przyszedł książę Albert. Sytuacja doprowadziła do konfliktu pomiędzy Antoinette, a jej bratową, księżną Grace i zakończyła się wygnaniem baronowej z pałacu.

12 czerwca 1957 razem z rodziną poleciał do Sztokholmu, by odwiedzić swojego ojca, który był tam hospitalizowany od czterech tygodni[1].

W 1962 przeforsował zmiany w konstytucji kraju, znacznie ograniczając rolę przywódcy. Swój udział we władzy miało mieć odtąd osiemnastoosobowe Zgromadzenie Narodowe.

Był zwolennikiem monarchii, w lutym 1984 roku w Nowym Jorku wygłosił przemowę, w której uznał, że świat potrzebuje więcej monarchów, by uniknąć problemów, z jakimi borykają się republiki[2].

9 maja 1999 roku książę świętował pięćdziesiątą rocznicę objęcia przez niego tronu[3]. Władca obiecywał wówczas, że abdykuje na rzecz swojego syna, ale nigdy do tego nie doszło.

W 2002 roku książę Rainier, zaniepokojony utrzymującym się stanem kawalerskim swojego syna, zdecydował się na modyfikację przepisów, dotyczących dziedziczenia tronu. Usunął zapis o tym, że w linii sukcesji mogą znajdować się dzieci adoptowane. Określił, że osobami uprawnionymi do miejsca w kolejce do tronu będą legalni potomkowie panującego władcy, jego rodzeństwo, i legalni potomkowie jego rodzeństwa. Oznaczało to, że po jego śmierci linia sukcesji nie pozostanie pusta (a stało by się tak, bo dotychczas mogli się w niej znajdować wyłącznie dynastyczni descendenci władcy - których książę Albert wówczas nie posiadał), a znajdą się w niej także jego dwie córki i ich dzieci. Jeżeli linia Grimaldich wygaśnie, to decyzją Zgromadzenia Narodowego tron może zostać przekazany osobie spokrewnionej w dalszym stopniu z panującą rodziną.

Rainier III objął władzę w kraju zaledwie kilka lat po zakończeniu II wojny światowej. Monako utrzymywane było wówczas głównie z zysków z hazardu i z tego było znane wśród europejskich śmietanki towarzyskiej. Grimaldi zdecydował o promowaniu państwa jako raju podatkowego, doprowadził do rozwoju centrów biznesowych, przedstawiał księstwo jako atrakcyjne dla deweloperów i turystów.

Jako członek rodziny książęcej uczestniczył w oficjalnych uroczystościach królewskich, do których należały:

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Książę Rainier był atrakcyjnym mężczyzną i miał powodzenie wśród kobiet. Jego przyszła małżonka, poza nienaganną opinią, musiała mu również zapewnić potomstwo, które objęłoby w przyszłości rządy w kraju. Jedną z kandydatek na miejsce księżnej była amerykańska aktorka Marilyn Monroe[4]. Przez kilka lat związany był z francuską aktorką Gisele Pascal[5], ale temu małżeństwu sprzeciwiał się jego ojciec.

Ślub z Grace Kelly[edytuj | edytuj kod]

Następca tronu poznał Grace Kelly, amerykańską aktorkę, podczas festiwalu w Cannes w 1955 roku. Kobieta została zaproszona do udziału w sesji zdjęciowej w Pałacu Książęcym. Była wówczas jedną z najważniejszych postaci amerykańskiej delegacji do Francji. Rainier i Grace zostali parą. Książę oświadczył się jej podczas podróży do Stanów Zjednoczonych. 4 stycznia 1956 roku ogłoszono ich zaręczyny[6]. Komunikat nadany w tej sprawie brzmiał: Jego Książęca Wysokość, Rainier III, Książę Monako, ma zaszczyt ogłosić jego zaręczyny z Panną Grace Kelly, córką Państwa John B. Kelly z Filadelfii.[7].

Ceremonia zaślubin cywilnych miała miejsce w Monako dnia 18 kwietnia, dzień później w Katedrze Św. Mikołaja odbyły się uroczystości religijne[8]. Wśród zaproszonych gości znajdowali się rodzice pana młodego i panny młodej, jego przybrana babcia, księżna Gizela, księżniczka Antoinette, hrabia Charles de Polignac, stryj księcia; spośród zagranicznych rodzin królewskich zaproszenie przyjęli: Faruk I, król Egiptu., Aga Khan i Umberto II, król Włoch. Królowa Elżbieta zgodnie z protokołem odmówiła przyjazdu do Monte Carlo, ponieważ nigdy wcześniej nie spotkała narzeczonych. Wszystkie najważniejsze europejskie stacje telewizyjne przeprowadziły relację z wydarzenia. Grace otrzymała tytuł Jej Książęcej Wysokości Księżnej Monako. Był to największy ślub w księstwie w XX wieku, do którego porównywano uroczystości z 2011 roku, kiedy to książę Albert wstąpił w związek małżeński z Charlene Wittstock.

Małżonkowie spędzili miesiąc miodowy pływając jachtem po Morzu Śródziemnym.

Dzieci[edytuj | edytuj kod]

23 stycznia 1957, dziewięć miesięcy po swoim ślubie, księżna Monako urodziła o godzinie 9:32 w Monte Carlo swoje pierwsze dziecko i nową następczynię monakijskiego tronu[9]. Dziewczynka otrzymała imiona Karolina Ludwika Małgorzata i tytuł dziedzicznej księżnej Monako. Książę Rainier poinformował oficjalnie o narodzinach córki, pierwszy telefon wykonał do swojej matki, księżnej Valentinois, która mieszkała wówczas w północnej Francji, a potem udał się na modlitwę do kaplicy.

Pojawienie się na świecie księżniczki Karoliny doprowadziło do pogłębienia konfliktu pomiędzy księciem i księżną Monako a Antoinette, baronową Massy. Siostra księcia Rainiera uważała, że to ona powinna zostać następczynią tronu, ponieważ jest najstarsza z rodzeństwa i ma syna, który zapewniłby dalszą sukcesję władzy w państwie.

Latem 1957 pojawiły się informacje mówiące o tym, że Grace jest w kolejnej ciąży[10]. Media sugerowały się zaokrągloną figurą władczyni podczas jednego z jej oficjalnych wystąpień w Rzymie oraz zdjęciami z rodzinnych wakacji w Szwajcarii. Kilka miesięcy wcześniej książę Rainier zmuszony był dementować pogłoski o błogosławionym stanie swojej żony[11]. Tym razem doniesienia okazały się prawdziwe i 20 września Pałac Książęcy przyznał, że drugie dziecko Grace i Rainiera jest już w drodze[12][13].

14 marca 1958 o godzinie 10:48 para książęca została rodzicami chłopca, który otrzymał imiona Albert Aleksander Ludwik Pierre[14][15][16]. Były to bardzo oczekiwane narodziny w niewielkim księstwie, ponieważ pojawienie się na świecie syna zapewniło ciągłość sukcesji tronu Monako w linii męskiej. Książę Albert, który został dziedzicznym księciem Monako, zajął w linii sukcesji miejsce przed swoją starszą siostrą i nie mógł zostać wyprzedzony przez żadne ze swojego ewentualnego przyszłego rodzeństwa. Znacznie zmalały też szanse na przejęcie władzy w kraju przez rodzinę baronowej Massy.

14 sierpnia 1964 Pałac Książęcy podał do informacji, że księżna Grace spodziewa się narodzin swojego trzeciego dziecka w lutym następnego roku[17]. 2 lutego 1965 na świat przyszła księżniczka Stefania Maria Elżbieta[18][19][20]. Dziewczynka zajęła trzecie miejsce w linii sukcesji monakijskiego tronu, tuż za swoim starszym rodzeństwem.

30 czerwca 1967 ogłoszono czwartą ciążę księżnej i spodziewane narodziny kolejnego potomka rodu Grimaldich w styczniu 1968[21]. 20 lipca Grace trafiła do szpitala Royal Victoria Hospital w Montrealu i tego samego dnia poinformowano o poronieniu, którego doznała[22]. Rodzina książęca przebywała wówczas w Kanadzie, aby wziąć udział w Monaco Day w ramach Expo[23][24]. Po kilku dniach Kelly razem z córkami pojechała do swojego rodzinnego domu w Filadelfii, natomiast Rainier i Albert wypełniali pozostałe oficjalne obowiązki[25].

Wdowieństwo[edytuj | edytuj kod]

13 września 1982 roku Grace, podróżująca razem z księżniczką Stefanią, uległy wypadkowi samochodowemu w pobliżu granicy monakijsko-francuskiej. Po kilku dniach, w wyniku odniesionych obrażeń, księżna zmarła.

Przez następne lata księcia Monako kojarzono z kilkoma kobietami.

W 1987 roku zasugerowano, że Rainier oświadczył się Irze von Furstenberg, swojej kuzynce w drugiej linii[26]. Mieli oni wspólną prababkę, Marię, hrabinę Tolna, z brytyjskiego artystokratycznego rodu Hamiltonów. Rainier był jej prawnukiem z pierwszego małżeństwa, a Ira prawnuczką z drugiego[27].

W styczniu 1994 media poinformowały, że książę planuje poślubić starszą o dwa lata Hjordis Niven, wdowę po brytyjskim aktorze Davidzie Niven[28].

Choroba i śmierć[edytuj | edytuj kod]

W ciągu ostatnich lat życia stan zdrowia księcia stopniowo się pogarszał. W grudniu 1999 przeszedł operację serca[29]. W maju 2002 był leczony z powodu odoskrzelowego zapalenia płuc[30]. W grudniu 2003 był hospitalizowany z powodu grypy, opuścił szpital po pięciu dniach[31].

7 marca 2005 ponownie trafił do szpitala z rozpoznaniem infekcji płuc. 22 marca został przeniesiony na oddział intensywnej opieki medycznej[32]. Lekarz poinformowali o tym, że oddycha za pomocą respiratora, leczony jest też z powodu niewydolności nerek i serca. 27 marca ogłoszono, że stan władcy jest stabilny. W tym samym czasie oczy całego świata zwrócone były na Watykan, gdzie z chorobą zmagał się starszy o trzy lata od księcia Jan Paweł II. Polski papież przesłał księciu Rainierowi swoje błogosławieństwo[33].

30 marca Zgromadzenie Narodowe zdecydowało, że wskutek niemożności dalszego pełnienia funkcji przez księcia, jego obowiązki przejmuje książę Albert[34].

Wkrótce Pałac Książęcy podał następujący komunikat: Jego Książęca Mość Książę Rainier III zmarł w środę, 6 kwietnia 2005 roku o godzinie 6:35 o poranku w Monaco's Cardiothoracic Centre wskutek choroby oskrzeli i płuc, a także zaburzeń sercowych i nerkowych.[35].

Śmierć księcia zbiegła się w czasie ze zgonem papieża Jana Pawła II (stało się to 2 kwietnia), dlatego wydarzenie zostało nieco przyćmione przez media. Nikt z członków monakijskiej rodziny książęcej nie mógł uczestniczyć w uroczystościach pogrzebowych w Watykanie, które miały miejsce 8 kwietnia. Jako reprezentant pojechał tam minister stanu, Patrick Leclerq.

Pogrzeb księcia zaplanowany został na 15 kwietnia 2005. Msza żałobna odbyła się w Katedrze Świętego Mikołaja. Uczestniczyli w nim członkowie najbliższej rodziny - dzieci Karolina, Albert i Stefania, wnuki - Andrea, Charlotte i Pierre, siostra Antoinette, kuzyn Karl Lageferd, a także przedstawiciele europejskich rodzin królewskich: Sonja, królowa Norwegii, Jan Karol I, król Hiszpanii, książę Joachim z Danii, Wilhelm Aleksander, książę Oranii, Henryk, hrabia Paryża, Duarte, książę Braganca, Carl von Habsburg, Hamad, emir Kataru, Henryk i Maria, wielki książę i wielka księżna Luksemburga, książę Raszid z Maroka, Konstantyn II, król Grecji, Wiktor Emanuel, książę Neapolu, Emanuel Filibert, książę Wenecji i Piemontu, Karol XVI Gustaw, król Szwecji i Sylwia, królowa Szwecji, książę Aleksander i księżna Katarzyna z Jugosławii, Andrzej, książę Yorku, Albert II, król Belgów; obecny był również prezydent Francji Jacques Chirac z małżonką Bernadette.

Książę Rainier spoczął u boku swojej żony, księżnej Grace.

Spuścizna[edytuj | edytuj kod]

Jego imię noszą jego potomkowie: wnuk Pierre Rainier Stefano Casiraghi i prawnuk książę Jakub Honore Rainier, markiz Baux.

W dniu śmierci Rainier był najdłużej panującym europejskim władcą i drugim najdłużej panującym na świecie, po Ramie IX, królu Tajlandii.

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

Przodkowie[edytuj | edytuj kod]

Osoba Rodzice Dziadkowie Pradziadkowie
Rainier III, książę Monako Pierre, książę Valentinois Maxence, hrabia Polignac Charles, hrabia Polignac
Josephine, hrabina Polignac
Susana, hrabina Polignac Isidoro de la Torre
Maria de Mier
Charlotte, księżna Valentinois Ludwik II, książę Monako Albert I, książę Monako
Maria, hrabina Tolna
Maria Louvet Jacques Louvet
Josephine Louvet

Potomkowie[edytuj | edytuj kod]

Dzieci Wnuki Prawnuki
Karolina, księżna Hanoweru Andrea Casiraghi Aleksander Casiraghi
India Casiraghi
Charlotte Casiraghi Rafał Elmaleh
Pierre Casiraghi
księżniczka Aleksandra z Hanoweru
Albert II, książę Monako Jaśmina Grimaldi
Aleksander Coste
Gabriela, hrabina Carlades
Jakub, dziedziczny książę Monako
księżniczka Stefania z Monako Ludwik Ducruet
Paulina Ducruet
Kamila Gottlieb

Przypisy

  1. https://news.google.com/newspapers?nid=861&dat=19570613&id=dMFRAAAAIBAJ&sjid=I1YDAAAAIBAJ&pg=1630,4896425&hl=en
  2. https://news.google.com/newspapers?nid=2194&dat=19840222&id=cNEyAAAAIBAJ&sjid=Pu8FAAAAIBAJ&pg=1345,929258&hl=en
  3. https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19990510&id=-1tPAAAAIBAJ&sjid=oQMEAAAAIBAJ&pg=5185,4033683&hl=en
  4. https://news.google.com/newspapers?nid=1346&dat=19560110&id=lsgSAAAAIBAJ&sjid=FfoDAAAAIBAJ&pg=4613,845574&hl=en
  5. https://news.google.com/newspapers?nid=1499&dat=19550929&id=81UaAAAAIBAJ&sjid=qiYEAAAAIBAJ&pg=4866,8050374&hl=en
  6. https://news.google.com/newspapers?nid=2202&dat=19560104&id=oUgmAAAAIBAJ&sjid=Lv8FAAAAIBAJ&pg=2626,3136827&hl=en
  7. https://news.google.com/newspapers?nid=2206&dat=19560105&id=boJVAAAAIBAJ&sjid=Rz8NAAAAIBAJ&pg=2368,1529072&hl=en
  8. https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19560418&id=fscwAAAAIBAJ&sjid=ugAEAAAAIBAJ&pg=5928,1618363&hl=en
  9. http://news.google.com/newspapers?nid=1955&dat=19570123&id=f5IhAAAAIBAJ&sjid=KJgFAAAAIBAJ&pg=2898,1934576
  10. http://news.google.com/newspapers?nid=1955&dat=19570919&id=luYiAAAAIBAJ&sjid=qZkFAAAAIBAJ&pg=6842,1454478
  11. http://news.google.com/newspapers?nid=1665&dat=19570628&id=i0EaAAAAIBAJ&sjid=OSMEAAAAIBAJ&pg=5116,8348055
  12. http://news.google.com/newspapers?nid=1454&dat=19570628&id=9lVgAAAAIBAJ&sjid=snENAAAAIBAJ&pg=2186,5231573
  13. http://news.google.com/newspapers?nid=2245&dat=19570921&id=k9o_AAAAIBAJ&sjid=3aMMAAAAIBAJ&pg=5010,2882526
  14. http://news.google.com/newspapers?nid=1913&dat=19580314&id=z3EgAAAAIBAJ&sjid=RGcFAAAAIBAJ&pg=5914,1300550
  15. http://news.google.com/newspapers?nid=1356&dat=19580314&id=hNYTAAAAIBAJ&sjid=8gQEAAAAIBAJ&pg=7110,5959459
  16. http://news.google.com/newspapers?nid=897&dat=19580314&id=L6JaAAAAIBAJ&sjid=hk8DAAAAIBAJ&pg=4785,3283664
  17. http://news.google.com/newspapers?nid=2507&dat=19640814&id=qG5AAAAAIBAJ&sjid=k6MMAAAAIBAJ&pg=4436,1654332
  18. http://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19650202&id=SP1OAAAAIBAJ&sjid=aQEEAAAAIBAJ&pg=4905,2933532
  19. http://news.google.com/newspapers?nid=1946&dat=19650202&id=TJ0tAAAAIBAJ&sjid=AJ8FAAAAIBAJ&pg=5000,278771
  20. http://news.google.com/newspapers?nid=1774&dat=19650202&id=RNgeAAAAIBAJ&sjid=xmUEAAAAIBAJ&pg=4311,195142
  21. http://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19670630&id=8-lOAAAAIBAJ&sjid=eAEEAAAAIBAJ&pg=1040,2929084
  22. http://news.google.com/newspapers?nid=799&dat=19670720&id=T5YuAAAAIBAJ&sjid=IUgDAAAAIBAJ&pg=7074,834785
  23. http://news.google.com/newspapers?nid=2202&dat=19670720&id=0WUmAAAAIBAJ&sjid=bP8FAAAAIBAJ&pg=2615,3706617
  24. http://news.google.com/newspapers?nid=1356&dat=19670720&id=AWxPAAAAIBAJ&sjid=dgUEAAAAIBAJ&pg=2240,5536953
  25. http://news.google.com/newspapers?nid=1946&dat=19670726&id=RbEtAAAAIBAJ&sjid=BaAFAAAAIBAJ&pg=3328,4666385
  26. https://news.google.com/newspapers?nid=2457&dat=19870622&id=XapJAAAAIBAJ&sjid=Zg4NAAAAIBAJ&pg=6871,2753292&hl=en
  27. https://news.google.com/newspapers?nid=861&dat=19870622&id=Qp5HAAAAIBAJ&sjid=fn8MAAAAIBAJ&pg=3921,1790817&hl=en
  28. https://news.google.com/newspapers?nid=1914&dat=19940104&id=XmMgAAAAIBAJ&sjid=DWYFAAAAIBAJ&pg=1464,473691&hl=en
  29. https://news.google.com/newspapers?nid=1957&dat=19991226&id=70RGAAAAIBAJ&sjid=6ecMAAAAIBAJ&pg=4585,6107032&hl=en
  30. https://news.google.com/newspapers?nid=1683&dat=20020521&id=1SsqAAAAIBAJ&sjid=XUAEAAAAIBAJ&pg=4985,268627&hl=en
  31. https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=20031222&id=m2FPAAAAIBAJ&sjid=QQQEAAAAIBAJ&pg=5152,1802024&hl=en
  32. https://news.google.com/newspapers?nid=1955&dat=20050324&id=0QEyAAAAIBAJ&sjid=FKIFAAAAIBAJ&pg=1161,5182504&hl=en
  33. http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4385965.stm
  34. http://www.nbcnews.com/id/7347372/
  35. https://news.google.com/newspapers?nid=1129&dat=20050407&id=ModIAAAAIBAJ&sjid=7nADAAAAIBAJ&pg=5044,3345469&hl=en

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]