Władysław Witwicki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Władysław Witwicki
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 1878-04-3030 kwietnia 1878
Lubaczów
Data i miejsce śmierci 1948-12-2121 grudnia 1948
Konstancin
Zawód psycholog, tłumacz, filozof
Uczelnia Uniwersytet Warszawski

Władysław Witwicki (Józef Sas Wasylkowicz[1]) (ur. 30 kwietnia 1878 w Lubaczowie, zm. 21 grudnia 1948 w Konstancinie) – jeden z ojców polskiej psychologii, filozof i historyk filozofii, tłumacz Platona, teoretyk sztuki i artysta, profesor Uniwersytetu Warszawskiego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Wykształcenie[edytuj | edytuj kod]

W latach 1884-1888 uczęszczał do szkoły powszechnej we Lwowie, w latach 1888-1896 do Cesarsko-Królewskiego Gimnazjum im. Franciszka Józefa. Od 1896 roku był studentem Uniwersytetu Lwowskiego, gdzie studiował m.in. filozofię i psychologię. W 1901 roku doktoryzował się na tymże uniwersytecie z filozofii jako przedmiotu głównego i zoologii jako przedmiotu pobocznego, broniąc rozprawę pt. Analiza psychologiczna ambicji. W tym samym roku studiował przez kilka miesięcy na uniwersytetach w Wiedniu (pod kierunkiem Aloisa Höflera) i Lipsku (pod kierunkiem Wilhelma Wundta). 1 października 1904 roku po obronie rozprawy habilitacyjnej pt. Analiza psychologiczna objawów woli został docentem filozofii Uniwersytetu Lwowskiego. Był uczniem Kazimierza Twardowskiego i stypendystą Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.

Późniejsze lata[edytuj | edytuj kod]

W 1919 roku został profesorem nadzwyczajnym, a w 1920 profesorem zwyczajnym psychologii na Uniwersytecie Warszawskim[2]. Był również profesorem na Uniwersytecie Lwowskim. W czasie okupacji Witwicki prowadził tajne nauczanie, nie zaprzestał pracy artystycznej, naukowej i przekładowej, ale nie prowadził działalności psychologicznej. Jego prace i przekłady z tego okresu zostały wydane dopiero po 1956 roku[3].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Był ojcem Janusza, twórcy Panoramy plastycznej dawnego Lwowa, oraz stryjem Michała, znanego architekta i konserwatora zabytków.

Dorobek naukowy[edytuj | edytuj kod]

Wkład w rozwój psychologii[edytuj | edytuj kod]

Podręczniki[edytuj | edytuj kod]

Uważany jest za jednego z najwybitniejszych polskich psychologów. Był autorem pierwszych, wielokrotnie wznawianych i rozszerzanych polskich podręczników do psychologii, które odegrały istotną rolę w polskiej psychologii okresu międzywojennego[4][5].

Teoria kratyzmu[edytuj | edytuj kod]

Oryginalna teoria psychologiczna Witwickiego to kratyzm (od gr. kratos – siła), uzasadniająca zmiany stanów emocjonalnych jednostki dążeniem do uzyskania poczucia mocy. O randze teorii kratyzmu świadczy jej zbieżność z ogłoszoną później (1912) teorią dążenia do mocy Alfreda Adlera. Zbieżność myśli obu uczonych świadczy o osadzeniu psychologicznych poglądów Witwickiego w nurcie nauki europejskiej[6].

Psychologia religii[edytuj | edytuj kod]

Jako jeden z nielicznych na świecie, Witwicki wprowadził zagadnienie religijności do podręcznika psychologii. Mimo niekonfesyjnego charakteru poglądów, przyznał poczuciu religijnemu kluczową rolę w światopoglądzie. W skład tego poczucia wchodzą: podobne do opisanego przez Rudolfa Otto poczucie świętości, antropocentryczne i antropomorficzne poczucie świata (obejmujące potrzebę wiary w nieśmiertelność osobistą) oraz magiczne pojmowanie zjawisk i związków między nimi. Opublikowana przed drugą wojną światową jedynie we Francji Wiara oświeconych (1939) jest studium teoretycznym i empirycznym z psychologii religii[7]. Zawiera ona zręby teorii wiary religijnej, zilustrowane materiałami z przeprowadzonych osobiście przez jej autora badań empirycznych. Rezultaty tych badań pozwoliły Witwickiemu na sformułowanie psychologicznej zasady sprzeczności. Stały się podstawą tezy o istnieniu w ludzkiej wiedzy sfery supozycji, na którą składają się sądy wydane bez tzw. momentu asercji lub też przekonania nieszczere. W sferze supozycji Witwicki „umiejscowił” wiarę religijną ludzi oświeconych[8]. Jako „przekonanie na niby”, wiara taka jest stopniowalna, od nieomal pewności do prawie całkowitego zwątpienia. W pierwszym przypadku typ religijności może być nazwany ortodoksyjnym. Pozostałe typy to religijność subiektywna (selektywna) i religijność symboliczno-alegoryczna. Osoby pierwszego i drugiego typu mają trudności z godzeniem przekonań religijnych z wiedzą naukową (tzw. paraliż logiczny) i z rozstrzyganiem dylematów moralnych (tzw. paraliż moralny)[9][10][11]. Najbardziej znaczący dla niekonwencjonalnej postawy Witwickiego wobec zagadnień psychologicznych był sceptycyzm w stosunku do tego, co opiera się jedynie na nawyku, przesądzie, tradycji i zabobonie[12]. W swoim tłumaczeniu ewangelii Mateusza i Marka (Dobra Nowina według Mateusza i Marka), opatrzonym obszernym komentarzem, Witwicki przeprowadza analizę psychologiczną tekstu oraz osób w nim występujących[13], kwestionując między innymi zdrowie psychiczne Jezusa[14][15].

Tłumaczenia dzieł Platona[edytuj | edytuj kod]

Był znawcą kultury starożytnej, autorem wybitnego literacko i głęboko zakorzenionego w polskiej kulturze przekładu niemal całości dzieł Platona (z komentarzami). W 1909 roku wydany został pierwszy z przetłumaczonych dialogów Platona (Uczta). Witwicki do końca życia zajmował się tłumaczeniem i objaśnianiem dzieł Platona. Przekłady te, mimo niespecjalistyczności filozoficznej i filologicznej, uznaje się za doskonałe pod względem psychologicznego realizmu, plastyczności, przystępności, obrazowości, konkretności i wnikliwości analiz[16][17].

Filozofia[edytuj | edytuj kod]

Mimo zasadniczo humanistycznej orientacji jego badań, jest on zaliczany do grona myślicieli związanych ze szkołą lwowsko-warszawską[18].

Etyka[edytuj | edytuj kod]

Witwicki zajmował się budową etyki świeckiej przez prawie 50 lat, od publikacji Analizy psychologicznej ambicji (1900), aż do śmierci w 1948 roku[19]. W objaśnieniach do tłumaczenia Eutyfrona napisał:

Quote-alpha.png
Podstaw etyki nie należy szukać w mitach i sympatiach bóstw, tylko gdzieś indziej. Wartość etyczna ludzkich czynów nie zależy od sympatii bogów[20].

Podobnie jak u Tadeusza Kotarbińskiego, również u Witwickiego świeckość etyki nie polegała wyłącznie na świeckości formy, czyli na świeckim uzasadnianiu zakazów i nakazów moralnych, lecz przede wszystkim wyrażała się w świeckiej treści uznawanych wartości, takich jak wiedza, krytycyzm, samodzielność, ambicja, pragnienie tworzenia kultury[21].

Wybrane publikacje[edytuj | edytuj kod]

Książki i audycje[edytuj | edytuj kod]

  • Z psychologii stosunków osobistych (1907)
  • W sprawie przedmiotu i podziału psychologii (1912)
  • Psychologia do użytku słuchaczów wyższych szkół naukowych t. 1–2 (1925–1927)
  • Zarys psychologii (1928)
  • Wiadomości o stylach (1934)
  • Rozmowa o jedności prawdy i dobra (1936)
  • Przechadzki ateńskie (cykl audycji radiowych 1939, wyd. 1947)
  • Platon jako pedagog (1947)
  • O widzeniu przedmiotów (1954)
  • Pogadanki obyczajowe (1957)
  • Wiara oświeconych (fr.: La foi des éclairés, Paris 1939[22]; wydania polskie: 1959, 1980)

Tłumaczenia[edytuj | edytuj kod]

  • Dobra Nowina według Mateusza i Marka – tłum. ewangelii Mateusza i Marka (Warszawa 1958)
  • Dialogi Platona
  • Lukian z Samosaty, Dialogi wybrane (Wr. 1949);
  • Uczta (Lwów 1909, Kęty 2002);
  • Fajdros (Lwów 1918, Kęty 2002);
  • Eutyfron. Obrona Sokratesa. Kriton (Lwów 1920, Kęty 2002);
  • Hippiasz Mniejszy. Hippiasz Większy. Ion (Lwów 1921, Wwa 1958);
  • Gorgiasz (Lwów 1923, Wwa 1958);
  • Protagoras (Lwów 1923, Wwa 1991);
  • Fedon (Lwów 1925, Wwa 1958, Kęty 2002);
  • Menon (Wwa 1935, 1959);
  • Teajtet (Wwa 1936, 1959);
  • Charmides i Lizys (Wwa 1937, 1959);
  • Laches (Wwa 1937, 1958);
  • Fileb (Wwa 1938, Kęty 2002);
  • Państwo (I–II, Wwa 1948, 1991);
  • Timaios. Kritias (Wwa 1951, Kęty 2002);
  • Sofista. Polityk (Wwa 1956, Kęty 2002);
  • Eutydem (Wwa 1957); Państwo. Z dodatkiem siedmiu ksiąg Praw (Wwa 1958; Państwo. Prawa (VII ksiąg), Kęty 1982, 2004
  • Protagoras (Wwa 1958, 1991);
  • Parmenides (Wwa 1961);

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. O nas – Wydział Psychologii UW
  2. Andrzej Nowicki: Witwicki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 19. ISBN 83-214-0301-8.
  3. Teresa Rzepa: Psychologia Władysława Witwickiego. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1991, s. 143. ISBN 83-232-0332-6.
  4. Andrzej Nowicki: Witwicki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 134. ISBN 83-214-0301-8.
  5. Teresa Rzepa: Witwicki Władysław. W: Słownik psychologów polskich. Elwira Kosnarewicz, Teresa Rzepa, Ryszard Stachowski (red.). Poznań: Instytut Psychologii UAM, 1992, s. 214.
  6. Teresa Rzepa: Witwicki Władysław. W: Słownik psychologów polskich. Elwira Kosnarewicz, Teresa Rzepa, Ryszard Stachowski (red.). Poznań: Instytut Psychologii UAM, 1992, s. 216.
  7. Andrzej Nowicki: Witwicki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 7-12. ISBN 83-214-0301-8.
  8. Teresa Rzepa: Witwicki Władysław. W: Słownik psychologów polskich. Elwira Kosnarewicz, Teresa Rzepa, Ryszard Stachowski (red.). Poznań: Instytut Psychologii UAM, 1992, s. 217.
  9. Andrzej Nowicki: Witwicki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 84-89. ISBN 83-214-0301-8.
  10. Teresa Rzepa: Psychologia Władysława Witwickiego. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1991, s. 136-139. ISBN 83-232-0332-6.
  11. Jan Szmyd: Psychologiczny obraz religijności i mistyki. Z badań psychologów polskich. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 1996, s. 187-190, 193-194. ISBN 83-86841-54-0.
  12. Teresa Rzepa: Psychologia Władysława Witwickiego. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1991, s. 201. ISBN 83-232-0332-6.
  13. Andrzej Nowicki: Witwicki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 90. ISBN 83-214-0301-8.
  14. Jan Szmyd: Psychologiczny obraz religijności i mistyki. Z badań psychologów polskich. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 1996, s. 195-197. ISBN 83-86841-54-0.
  15. Karina Jarzyńska: Jezus jako egocentryczny schizotymik (pol.). racjonalista.pl, 2008-04-10. [dostęp 2018-05-16].
  16. Andrzej Nowicki: Witwicki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 8-9, 100, 118. ISBN 83-214-0301-8.
  17. Teresa Rzepa: Psychologia Władysława Witwickiego. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1991, s. 99-102. ISBN 83-232-0332-6.
  18. Teresa Rzepa: Psychologia Władysława Witwickiego. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1991, s. 16-17. ISBN 83-232-0332-6.
  19. Andrzej Nowicki: Witwicki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 91. ISBN 83-214-0301-8.
  20. Platon: Uczta, Eutyfron, Obrona Sokratesa, Kriton, Fedon. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982, s. 216 (objaśnienia W. Witwickiego). ISBN 83-01-01574-8.
  21. Andrzej Nowicki: Witwicki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 98. ISBN 83-214-0301-8.
  22. Andrzej Nowicki: Witwicki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 22. ISBN 83-214-0301-8.