Bitwa białostocka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bitwa białostocka
Wojna polsko-bolszewicka
Czas 22 sierpnia 1920
Miejsce Białystok
Terytorium Polska
Przyczyna ofensywa polska 1920 r.
Wynik zwycięstwo Polski
Strony konfliktu
 Polska  Rosyjska FSRR
Dowódcy
Zygmunt Wenda
August Emil Fieldorf
Władysław Broniewski
Józef Marjański
Nikołaj Sołłohub
Siły
1 ppLeg. resztki 16 Armii i oddziały 3 Armii
Straty
ok. 50 poległych
ok. 200 rannych
ok. 600 poległych lub rannych
ok. 8 000 jeńców
Wojna polsko-bolszewicka

Walki o Wilno (31 XII 1918 – 5 I 1919) • Bitwa pod Berezą Kartuską (16 II 1919) • Powstanie nieświeskie (14-19 III 1919) • Walki o Lidę (16-17 IV 1919) • Zajęcie Wilna (IV 1919) • Operacja Mińsk (VIII 1919) • Bitwa pod Dyneburgiem (3-25 I 1920) • Bitwa o Latyczów (18-22 II 1920) • Wyprawa kijowska (IV 1920) • Zagon na Koziatyn (25-27 IV 1920) • Zagon na Żytomierz (26 IV 1920) • Bitwa pod Czarnobylem (27 IV 1920) • Bitwa pod Wołodarką (29-31 V 1920) • Bitwa pod Bystrzykiem (31 V 1920) • Bitwa pod Boryspolem (2 VI 1920) • Bitwa o Lwów 1920 • Bitwa warszawska (12-15 VIII 1920) • Bitwa pod Radzyminem (12-15 VIII 1920) • Bitwa pod Ossowem (14 VIII 1920) • Bitwa o Nasielsk (14-15 VIII 1920) • Bitwa pod Kockiem (14-16 VIII 1920) • Bitwa pod Hrubieszowem (VIII-IX 1920) • Bitwa pod Cycowem (15-16 VIII 1920) • Kontruderzenie znad Wieprza (od 16 VIII 1920) • Bitwa o Mińsk Mazowiecki (16-18 VIII 1920) • Bitwa pod Zadwórzem (17 VIII 1920) • Bitwa białostocka (22 VIII 1920) • Bitwa pod Komarowem (31 VIII 1920) • Bitwa pod Dytiatynem (16 IX 1920) • Zagon na Kowel (IX 1920) • Bitwa nad Niemnem (20-26 IX 1920)

Bitwa białostocka - bitwa stoczona 22 sierpnia 1920 roku w czasie wojny polsko-bolszewickiej pomiędzy 1 Pułkiem Piechoty Legionów i wycofującą się spod Warszawy resztkami 16 Armią RFSRR i towarzyszącymi im oddziałami 3 Armii RFSRR na terenie miasta Białystok, zakończona rozbiciem sił bolszewickich[1].

Sytuacja operacyjna[edytuj | edytuj kod]

Rozpoczęta 16 sierpnia Kontruderzenie znad Wieprza już po dobie walk zagroziła tyłom 16 Armii (2,8, 10, 17,27 DS). Od 19 do 20 sierpnia jednostki polskie opanowały przeprawy na Bugu w Drohiczynie i Frankopolu[2]. 16 A, zmuszona do zmiany kierunku odwrotu, ruszyła na Białystok. Cofające się wojska sowieckie ogarniał chaos, mnożyły się dezercje, wiele dywizji i brygad traciło zwartość organizacyjną[2]. W kierunku miasta zdążała też forsownymi marszami l DPLeg.. Jej dowódca, płkStefan Dąb-Biernacki, po przeanalizowaniu sytuacji wydał wieczorem 20 sierpnia rozkaz uderzenia na Białystok, aby opanować węzeł komunikacyjny i odciąć przeciwnikowi drogę odwrotu. Zadanie to powierzył l ppLeg., wzmacniając go 1 batalionem 5 ppLeg. i 1 dywizjonem 1 papLeg. (łącznie około 2 tys. żołnierzy, 50 ckm i 12 dział)[2]. Przy l ppLeg. znajdowało się dowództwo 1 BPLeg. z płk. Edmundem Knollem-Kownackim[2]. 21 sierpnia dwie czołowe kompanie l ppLeg., po wykonaniu czterdziestokilometrowego marszu, zdobyły w walce wręcz wieś Zwierki (14 km od Białegostoku)[2], obsadzoną przez oddział 492 ps. Wzięto 100 jeńców i 9 ckm. Grupy rozbitków dotarły do Białegostoku i uprzedziły załogę miasta o nadciąganiu Polaków[2].

Przebieg walk[edytuj | edytuj kod]

22 sierpnia o godz. 2.00 zgrupowanie polskie ruszyło na Białystok z 2 batalionem 1 ppLeg. w straży przedniej. Podczas krótkiego postoju w Kurianach dowódca l ppLeg., kpt. Zygmunt Wenda (zastępujący czasowo ppłk. Jana Kruszewskiego), wydał rozkazy do natarcia na Białystok. Miasta broniła 164 Brygada Strzelców (BS) z 55 Dywizji Strzeleckiej (DS) z dywizjonem artylerii, dywizjonem kawalerii baszkirskiej i pociągiem pancernym nr 22 (około 2400 żołnierzy, 13 dział i 35 ckm))[2]. Na stacji stały transporty wojskowe gotowe do ewakuacji. Mimo że załogę postawiono w stan alarmu, 3 batalion 1 ppLeg., dowodzony przez kpt. Józefa Marskiego-Marjańskiego, o świcie 22 sierpnia brawurowym atakiem przerwał linię obrony 492 ps i wdarł się do miasta od strony przedmieścia Skorupy, torując drogę innym pododdziałom pułku)[2]. Podczas walk ulicznych żołnierzy wsparła ludność cywilna)[2]. Do godz. 7.00 miasto opanowano. Rozbito doszczętnie 164 BS, biorąc ponad 2 tys. jenców, 13 dział, około 30 ckm oraz 3 pociągi z zapasami i sprzętem wojskowym)[2]. Zanim jednak l ppLeg. zdołał zorganizować obronę miasta, o godz. 8.15 od południowego zachodu podeszły do Białegostoku straże przednie 16 i części 3 Armii)[2]. O godz. 9.00 od strony Baciut i toru kolejowego z Łap ukazały się tyraliery 2 i 21 DS. Przeciwnik nacierał nie zważając na straty. Po dwugodzinnej walce piechota sowiecka wdarła się na stanowiska 3 kompanii pod Bażantarnią. Kompania polska, której zabrakło amunicji, została w walce na bagnety zepchnięta do miasta. Groźną sytuację opanował kpt. Marski-Marjański, który zebrał kilkunastu żołnierzy i rzucił się z nimi do kontrataku, porywając za sobą cofających się legionistów)[2]. Zaskoczonych Rosjan ogarnęła panika. Pogromu dopełniła nadbiegająca z pomocą odwodowa 9 kompania. W pościgu wzięto około tysiąc jeńców. Przed godz. l3 nowe oddziały nieprzyjaciela ponownie zaatakowały 3 kompanię, która nie zdążyła uzupełnić amunicji i opanowały wzgórze pod Bażantarnią. Kpt. Wenda osobiście poprowadził do przeciwnatarcia 8 kompanię l ppLeg. oraz 7 kompanię 5 ppLeg. i odzyskał utracone stanowiska. Nieco wcześniej 6 i 7 kompanie l ppLeg. odrzuciły wyprowadzony z kierunku Wołkowyska atak resztek 491 ps, wspieranego przez pociąg pancerny)[2]. Prowadzenie obrony utrudniała rozległość miasta, brak map i środków łączności. W praktyce poszczególne kompanie działały samodzielnie, sporadycznie nawiązując kontakt z sąsiadów. Dawało też znać o sobie przemęczenie żołnierzy forsownymi marszami pościgowymi. Pułk przeważnie maszerował dzień i noc z trzy-czterogodzinną przerwą na sen. Od 19 do 22 sierpnia przebył 125 km. Dużą pomocą była natomiast postawa ludności, która włączyła się do obrony, pomagając jako przewodnicy, udzielając pomocy rannym, a także biorąc czynny udział w walkach)[2]. Około godz. 14 pod Białystok nadciągnęła 27 DS Witowta Putny, najlepsza jednostka 16 A, licząca w stanie bojowym około 1400 żołnierzy, 22 działa, 90 ckm)[2]. Pod miastem stłoczyły się zdemoralizowane resztki oddziałów 5, 6, 8, 10, 17,55 i 57 DS. Gotowość bojową zachowywały 2 i 21 DS, ale wstrząśnięte stratami poniesionymi w dotychczasowych walkach o miasto odmawiały udziału w kolejnym natarciu. Po bezskutecznych próbach zorganizowania ataku kilku jednostek Putna rzucił do natarcia swoją dywizję. 79 i 80 BS zaatakowały o godz. 15.00 odcinek 1 batalionu 1 ppLeg. i Bażantarnię. Podczas zaciętego boju wielokrotnie dochodziło do walk wręcz. Koszary pod Bażantarnią przechodziły z rąk do rąk. Sowieci, dysponujący przytłaczającą przewagą liczebną, zajęli stanowiska polskie i wtargnęli do miasta. Czerwonoarmiści opanowali dworzec osobowy i towarowy)[2]. 1 batalion cofał się ulicami w ogniu broni maszynowej, osłaniany przez działon 5 baterii 1 papLeg., który ogniem na wprost powstrzymywał napierających Rosjan. Do północnej części miasta wdarł się śmiałą szarżą 27 pułk kawalerii (pk) (około 200 żołnierzy). W mieście rozgorzały walki uliczne. W budynku Zarządu Miejskiego broniło się zaciekle kilkunastu żołnierzy, zebranych przez kpt. Marjańskiego. Trwające cały dzień walki objęły całe miasto, którego poszczególne części przechodziły kilkukrotnie z rąk do rąk. W czasie bitwy wykorzystano m.in. kilka pociągów pancernych[3].

Po bitwie[edytuj | edytuj kod]

Bitwa o Białystok zakończyła się pogromem resztek 16 A i towarzyszących im oddziałów 3 A. Na wschód w stanie zorganizowanym wycofały się tylko: 79 BS, część 80 BS, 27 pk, artyleria 27 DS (ocalałe pułki liczyły po 100-200 żołnierzy)[2]. Złożyły broń 4, 5, 6, 22, 51, 63 BS, szkoła podoficerska 21 DS, resztki 5 i 6 DS oraz cała artyleria 2 DS[2]. Po wycofaniu resztek oddziałów spod Białegostoku Rosjanie natychmiast przystąpili do odtwarzania zniszczonych jednostek (np. nowosformowana 6 DS dwa tygodnie później walczyła już pod Kuźnicą)[2].

Straty polskie: 209 poległych i rannych. Sowieckie: przeszło 600 poległych i rannych, 8200 jeńców, 22 działa, 147 ckm, 1 samolot, 3 pociągi wyładowane bronią, zapasami i sprzętem. Setki żołnierzy sowieckich rozproszyło się po lasach. Polacy wyłapywali ich kilka dni po bitwie[2]. Polaków pochowano w różnych mogiłach. Z czasem prochy przeniesiono na Cmentarz ofiar wojny 1920 roku przy ul. Zwierzynieckiej. Żołnierzy sowieckich pochowano na cmentarzu żółnierzy niemieckich z I wojny światowej przy ul. Świerkowej.

Pamięć o bitwie[edytuj | edytuj kod]

Starcie w Białymstoku upamiętnia pamiątkowy obelisk przy ulicy Zwycięstwa (dawna ul. Żołnierska) z lat 30-tych XX wieku, na miejscu jednego ze starć, oraz położona w centrum miasta ulica nosząca imię poległego podczas bitwy dowódcy 1 batalionu 1 pp Leg. kpt. Józefa Marjańskiego. Józef Piłsudski o kpt. Marjańskim powiedział: "Pierwszy z dzielnych". Kpt. Marjański zginął, przeszyty serią z ckm, podrywając do kontrataku żołnierzy swojego batalionu w obronie sztabu pułku. W bitwie uczestniczył jako dowódca pododdziału - ppor. Emil Fieldorf "Nil"

Bitwa białostocka została upamiętniona po 1990 r. na jednej z tablic pól bitewnych na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem "BIAŁYSTOK 22 i 30 VIII 1920"

Przypisy

  1. Jakub Medek: Czcijmy Bitwę Białostocką (pol.). Gazeta.pl, 2009-08-2.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 Janusz Odziemkowski: Leksykon wojny polsko-rosyjskiej 1919 - 1920. s. 37-40.
  3. Jakub Medek: Zapomniany bohater zapomnianej bitwy (pol.). Gazeta.pl, 2008-08-22.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • A. Borkiewicz, St. Grzegorczyk Walki 1 pp Legionów o Białystok na tle Bitwy Warszawskiej w 1920 roku, Wyd. Komitetu Budowy Kościoła-Pomnika S-ego Rocha, Białystok 1936
  • W.Broniewski Pamiętnik 1918-1922, PIW, Warszawa 1984
  • Janusz Odziemkowski: Leksykon wojny polsko-rosyjskiej 1919 - 1920. Warszawa: OW Rytm, 2004, s. 37-40. ISBN 83-7399-096-8.